Σχολική άρνηση και φοβία: Αίτια και αντιμετώπιση

Σχολική άρνηση: Γενικά

Η σχολική άρνηση και η σχολική φοβία έχουν ένα βασικό κοινό χαρακτηριστικό. Το παιδί αρνείται να αποδεχθεί το σχολείο ως μέρος της καθημερινότητάς του. Οι λόγοι για αυτή τη στάση μπορεί να είναι πολλοί και διαφορετικοί.

Η σχολική άρνηση μπορεί να προκύψει εντελώς ξαφνικά. Μοιάζει με κεραυνό εν αιθρία. Μια ωραία μέρα, το παιδί αρνείται να πάει στο σχολείο. Επικαλείται, ενδεχομένως, πως είναι άρρωστο ή πως πονά κάπου. Μπορεί να περάσουν αρκετές μέρες μέχρι να αντιληφθεί ο γονιός πως κάτι δεν πάει καλά. Ωστόσο, η σχολική άρνηση μπορεί να εμφανισθεί και σιγά-σιγά, σχεδόν ύπουλα.

Η φύση της σχολικής φοβίας

Το βασικό χαρακτηριστικό της σχολικής φοβίας είναι η άρνηση του παιδιού να πάει στο σχολείο. Αυτό συμβαίνει ασχέτως πιέσεων, απειλών ή πιθανών τιμωριών εκ μέρους των γονιών, του εκπαιδευτικού προσωπικού ή άλλων ενηλίκων. Τόσο η σχολική φοβία όσο και η σχολική άρνηση δεν θεωρούνται πλέον αυτόνομες διαγνώσεις. Αντίθετα, θεωρούνται συμπτώματα κάποιας άλλης υποβόσκουσας ψυχιατρικής διαταραχής.

Η σχολική φοβία, αν και όχι ιδιαίτερα συχνή, είναι μία από τις πλέον παραλυτικές καταστάσεις. Έχει πολύ σοβαρές συνέπειες για την ψυχική κατάσταση που μπορεί να εμφανίσει ένα παιδί. Και όμως, το μεγαλύτερο μέρος των εκπαιδευτικών αγνοούν πως το πρόβλημα αυτό, τις περισσότερες φορές, δεν έχει να κάνει με το ίδιο το σχολείο. Σχετίζεται συνήθως με άλλου είδους δυσκολίες του παιδιού, όπως, για παράδειγμα, το άγχος αποχωρισμού. Πολλές φορές, αγνοούν, επίσης, πως η σχολική άρνηση σχετίζεται συχνά με το σχολείο, συμπεριλαμβανομένων και των ιδίων.

Σωματικά συμπτώματα και πανικός

Στην περίπτωση της σχολικής φοβίας, το παιδί έχει τόσο έντονο άγχος για το σχολείο, σε σημείο που να μη θέλει καν να ακούσει το παραμικρό για αυτό. Πολύ συχνά, εμφανίζει διάφορα σωματικά συμπτώματα. Τέτοια είναι οι κεφαλαλγίες, το κοιλιακό άλγος, η ζάλη, η ναυτία και οι έμετοι. Η οποιαδήποτε προσπάθεια εξαναγκασμού του να πάει στο σχολείο μπορεί να προκαλέσει ακόμα και κρίση πανικού.

Γενικά, πρόκειται για έναν αβάσιμο φόβο του παιδιού για το σχολείο, κάτι που φαίνεται ξεκάθαρα στις αντιδράσεις του. Όταν, όμως, ρωτιέται τι είναι αυτό που φοβάται, συνήθως δεν γνωρίζει το λόγο. Αυτό προκαλεί κάποια στιγμή μεγάλο εκνευρισμό και θυμό στα άτομα του άμεσου περίγυρου, κυρίως στους γονείς. Οι γονείς μπορεί να γίνουν είτε υπερπροστατευτικοί είτε, χωρίς νόημα, σκληροί και επικριτικοί προς το παιδί.

Η σύγχρονη έρευνα δείχνει πως η σχολική άρνηση είναι ένα συνεχώς διογκούμενο πρόβλημα. Στην ομάδα παιδιών και εφήβων με σχολική άρνηση υπάρχει μία σαφώς μεγαλύτερη συχνότητα εμφάνισης διαφόρων ψυχιατρικών διαταραχών απ΄ό,τι στον υπόλοιπο μέσο όρο. Επίσης, παρατηρείται μια ποικίλη, αλλά σχετικά κακή αρκετές φορές, κοινωνική και ψυχιατρική πρόγνωση.

Το παιδί σας αρνείται πεισματικά να πάει στο σχολείο; Μην αφήνετε το άγχος να γιγαντωθεί. Μπορούμε να βρούμε μαζί τη λύση. Κλείστε ραντεβού για Online Συνεδρία

Τι θεωρείται ως σχολική άρνηση και τι ως σχολική φοβία;

Η σχολική άρνηση είναι ένας όρος ομπρέλα. Συμπεριλαμβάνει πολλές και διάφορες συνιστώσες. Αφορά όλες εκείνες τις καταστάσεις όπου ένα παιδί ή έφηβος παύει ή εμποδίζεται για κάποιο λόγο να πάει σχολείο ή να παραμείνει σε αυτό μέχρι το τέλος των μαθημάτων. Μπορεί, δηλαδή, να αφορά από το καθαρό σκασιαρχείο μέχρι την αδυναμία του παιδιού να πάει στο σχολείο εξαιτίας κάποιας ακραίας μορφής άγχους (σχολική φοβία). Ως όρος, χρησιμοποιείται συνήθως ως συνώνυμο της σχολικής φοβίας. Χρησιμοποιείται, επίσης, για παιδιά και εφήβους με μακρόχρονη απουσία από το σχολείο, χωρίς προφανή πολλές φορές αιτία που να δικαιολογεί την απουσία αυτή.

Μιλάμε για ύπαρξη σχολικής άρνησης όταν:

• Το παιδί απουσιάζει παντελώς από το σχολείο ή πηγαίνει σε αυτό αλλά κατόπιν επιστρέφει στο σπίτι.

• Φθάνει αργά στο σχολείο. Εναλλακτικά, πηγαίνει αφού όμως πρώτα έχει κλάψει, έχει αρνηθεί να πάει και έχει προκαλέσει μεγάλη ένταση στο σπίτι.

• Επιδεικνύει συμπεριφορές που υποδηλούν ανησυχία και ένταση. Κλαίει και προσπαθεί να πείσει τους γονείς να του επιτρέψουν να παραμείνει στο σπίτι.

Η περίπτωση της σχολικής φοβίας

Η σχολική φοβία αφορά σε έναν τρόμο παιδιών, μικρότερης ηλικίας κυρίως, για το σχολείο. Αυτός ο τρόμος δεν έχει να κάνει με το σχολείο αυτό καθαυτό. Συνήθως, σχετίζεται με ένα τεράστιο άγχος να αποχωρισθούν τη μητέρα τους.

Στην περίπτωση της σχολικής φοβίας και μέχρι τη στιγμή της εμφάνισης του προβλήματος, το παιδί νιώθει καλά. Θέλει να πηγαίνει στο σχολείο και δεν έχει κάποια ιδιαίτερη δυσκολία με τα μαθήματα. Συνήθως, πρόκειται για παιδιά που δείχνουν πως είναι καλά προσαρμοσμένα. Έχουν καλές σχέσεις με δασκάλους και φίλους και δεν παρουσιάζουν μαθησιακές δυσκολίες.

Αυτό που συμβαίνει συχνά σε μια τέτοια περίπτωση είναι μια παρεξήγηση. Οι μεν γονείς θεωρούν ως αιτία της σχολικής άρνησης του παιδιού τους την ύπαρξη προβλημάτων στο σχολείο, για τα οποία το προσωπικό αδιαφορεί ή δεν μπορεί να επιλύσει. Το δε προσωπικό πιστεύει ακριβώς το αντίθετο. Έτσι, εύκολα μπορεί να δημιουργηθεί μια αμοιβαία καχυποψία. Η έλλειψη εμπιστοσύνης μεταξύ γονιών και εκπαιδευτικών μπορεί να περιπλέξει ακόμα περισσότερο τα πράγματα. Αυτό κάνει ακόμα δυσκολότερη την επίλυση του προβλήματος.

Η εμπλοκή του γονέα στο σχολείο

Άλλες φορές, αυτό που συμβαίνει είναι να ακολουθεί ο γονιός το παιδί στο σχολείο και αυτό να μην τον αφήνει να φύγει. Αυτό έχει συχνά ως αποτέλεσμα την αναγκαστική παραμονή του γονιού στο σχολείο -ίσως και μέσα στην ίδια την τάξη- μέχρι το τέλος των μαθημάτων. Κάτι τέτοιο επιβαρύνει συναισθηματικά όχι μόνο τον ίδιο αλλά και τον εκπαιδευτικό που θα πρέπει να έχει καθημερινά στην τάξη του ένα άλλο ενήλικο άτομο. Εξαιτίας αυτού, προβλήματα μπορεί να δημιουργηθούν, επίσης, και με την εργασία του γονιού.

Παίρνοντας υπόψη την αποφασιστική συμβολή του σχολείου στην εξέλιξη παιδιών και εφήβων, η κατάσταση είναι κρίσιμη. Το σχολείο δεν αφορά μόνο το γνωστικό κομμάτι αλλά και την κοινωνικοποίηση και την προετοιμασία τους για την είσοδό τους στον κόσμο των ενηλίκων. Επομένως, η αυξανόμενη συχνότητα εμφάνισης του προβλήματος είναι ιδιαίτερα ανησυχητική. Η αναγκαιότητα μιας αποτελεσματικής και άμεσης αντιμετώπισής του είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Πάντως, ο όρος «σχολική φοβία» τείνει να εξαλειφθεί. Δεν παρέχει περισσότερες πληροφορίες από τον όρο «σχολική άρνηση» που φαίνεται να επικρατεί στη διεθνή βιβλιογραφία και κλινική πράξη.

Μορφές σχολικής άρνησης

Αναφέρονται τρεις μορφές σχολικής άρνησης, αναλόγως με τη διάρκειά της:

1. Η αυτοθεραπευόμενη: πρόκειται για μια ηπιότερη μορφή σχολικής άρνησης. Εξαφανίζεται μέσα σε διάστημα 2 περίπου εβδομάδων, μερικές φορές με τη βοήθεια γονιών, δασκάλων ή άλλων ατόμων του άμεσου περιβάλλοντος του παιδιού.

2. Η οξεία: μπορεί να διαρκέσει από 2 εβδομάδες έως και ένα έτος.

3. Η χρόνια: διαρκεί περισσότερο από ένα έτος.

   ---

Διάκριση ανάμεσα σε σχολική άρνηση/φοβία και σκασιαρχείο

Η σχολική άρνηση/φοβία θα πρέπει να διαχωρίζεται από το σκασιαρχείο που είναι μια ιδιαίτερη  μορφή σχολικής άρνησης και με άλλα χαρακτηριστικά. Οι μεταξύ τους διαφορές είναι οι εξής :

Σχολική άρνηση/φοβία

• Καλές σχολικές επιδόσεις

• Μένει στο σπίτι όταν απουσιάζει

• Απουσία εβδομάδων ή και μηνών

• Οι γονείς γνωρίζουν για τις απουσίες

• Απουσία αντικοινωνικής συμπεριφοράς

• Παρουσία στο σχολείο → Έντονα αισθήματα

Σκασιαρχείο

• Κακές σχολικές επιδόσεις

• Αποφεύγει να μένει σπίτι

• Σποραδικές απουσίες/παρουσίες

• Οι γονείς αγνοούν τις απουσίες

• Αντικοινωνική συμπεριφορά

• Απουσία άγχους, φόβου κ.τ.λ.

Συχνότητα εμφάνισης – συνύπαρξη με άλλες διαταραχές – συνέπειες

Η συνήθης ηλικία εμφάνισης/έναρξης της σχολικής άρνησης είναι μεταξύ 10-13 ετών περίπου. Σε περίπτωση έναρξης σε μεγαλύτερη ηλικία, τότε τα προβλήματα που την πυροδοτούν είναι πολύ σοβαρότερα και πιο σύνθετα.

Τα ποσοστά της σχολικής άρνησης ποικίλουν αναλόγως με τον ορισμό που της δίδεται. Πάντως, ένα πιθανό ποσοστό φαίνεται να είναι το 5% περίπου των παιδιών της μέσης εκπαίδευσης, στις μεγαλουπόλεις. Η κατανομή ανάμεσα στα δύο φύλα είναι περίπου η ίδια. Δεν υπάρχει κάποια διαφορά μεταξύ παιδιών οικογενειών με διαφορετική κοινωνικο-οικονομική κατάσταση.

Οι συνηθέστερες ψυχιατρικές διαταραχές που μπορεί να συνυπάρχουν με τη σχολική άρνηση είναι:

• Κατάθλιψη.

• Γενικευμένη αγχώδης διαταραχή.

• Κοινωνική φοβία.

• Κρίσεις πανικού.

• Άγχος αποχωρισμού.

• Διαταραχή σωματικής δυσμορφίας (εμμονή στις σωματικές ατέλειες).

• Νευροψυχιατρικές διαταραχές (Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητας, σύνδρομο Asperger, διαταραχές του αυτιστικού φάσματος, σύνδρομο Tourette).

• Εθισμός στο διαδίκτυο.

• Μαθησιακές δυσκολίες κ.ά.

Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες της σχολικής άρνησης είναι σοβαρές. Περιλαμβάνουν την ανεργία, την ελλιπή ή καμία εκπαίδευση μετά τη μέση εκπαίδευση, κοινωνικές δυσκολίες και αυξημένο κίνδυνο για εμφάνιση ψυχικής ασθένειας.

Τα πρώτα συμπτώματα και τα κύρια χαρακτηριστικά του παιδιού

Στις περισσότερες περιπτώσεις, το πρώτο σύμπτωμα είναι η προσπάθεια του παιδιού να παραμείνει στο σπίτι. Επικαλείται συνήθως κάποιο σωματικό ενόχλημα, όπως πόνος στο κεφάλι, στην κοιλιά, στο λαιμό, τάση για έμετο κ.ά. Όταν αυτό αρχίζει να συμβαίνει επαναλαμβανόμενα, τότε σημαίνει πως έχει αρχίσει να εγκαθιδρύεται μια συμπεριφορά σχολικής άρνησης. Αυτή θα πρέπει να αντιμετωπισθεί άμεσα.

Άλλες πιθανές πρώτες ενδείξεις μπορεί να είναι: συχνά τηλεφωνήματα στους γονείς, συμπεριφορές έντασης και ανησυχίας, απουσίες από το μάθημα της γυμναστικής, παραβατική συμπεριφορά.

Τα κύρια χαρακτηριστικά των παιδιών με σχολική φοβία είναι:

• Οξείας μορφής άγχος, έντονος φόβος, μυϊκή ένταση, ατολμία.

• Έντονη θέληση, κυριαρχική και χειριστική στάση απέναντι στους γονείς.

• Κατάθλιψη, απόγνωση, θλίψη.

• Μη ρεαλιστική εικόνα εαυτού, αίσθημα παντοδυναμίας.

  ---

Σχολική άρνηση: Αφορμές και αιτιολογία

Οι συνηθέστεροι λόγοι που αναφέρονται ως αφορμές πυροδότησης μιας σχολικής άρνησης είναι οι εξής:

1. Νέο σχολείο, αλλαγή δασκάλου ή τάξης.

2. Σοβαρά οικογενειακά γεγονότα (θάνατος, ασθένεια, χωρισμός, κρίση στη σχέση των γονιών).

3. Ασθένεια του ίδιου του παιδιού (όχι απαραίτητα σοβαρή).

4. Μετακόμιση της οικογένειας σε άλλο μέρος.

5. Διάφορα γεγονότα στο σχολείο που τρομοκράτησαν ή πρόσβαλαν το παιδί.

Είναι αξιοσημείωτο πως αρκετοί ερευνητές αναφέρουν πως δεν βρέθηκε κάποια συγκεκριμένη αφορμή σε ένα ποσοστό 42% περίπου των περιπτώσεων σχολικής άρνησης.

Η πολυπλοκότητα των αιτιών

Θα πρέπει να τονισθεί από την αρχή πως δεν υπάρχουν απλές ή μεμονωμένες αιτίες που οδηγούν σε σχολική άρνηση. Υπάρχουν σύνθετες αλληλεπιδράσεις μεταξύ διαφόρων ατομικών, οικογενειακών και κοινωνικών αιτιολογικών παραγόντων. Φυσικά, συμπεριλαμβάνεται και το σχολείο. Όλα αυτά εξελίσσονται σε βάθος χρόνου.

Οι αιτίες που μπορεί να οδηγήσουν σε σχολική άρνηση είναι πολλές. Ποικίλουν από διάφορες νευροψυχιατρικές διαταραχές μέχρι σοβαρά οικογενειακά προβλήματα και κακές σχολικές συνθήκες.

Για παράδειγμα, το παιδί μπορεί να νιώθει άγχος ή φόβο. Μπορεί να μην τολμά να αφήσει μόνο στο σπίτι ένα γονιό που έχει κατάθλιψη ή που κάνει χρήση ουσιών ή αλκοόλ. Μπορεί να έχει σοβαρά προβλήματα στη σχέση του με συμμαθητές ή εκπαιδευτικό προσωπικό. Επίσης, μπορεί να αισθάνεται ανεπάρκεια σε κάποιους τομείς και να προτιμά να μην πηγαίνει στο σχολείο παρά να εκτεθεί στα μάτια των συμμαθητών ή του εκπαιδευτικού προσωπικού κ.ά.

Οι σημαντικότερες αιτίες εμφάνισης της σχολικής άρνησης είναι:

• Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες
• Ελλιπής υποστήριξη από το σπίτι, όσον αφορά στο σχολείο
• Νευροψυχιατρικές διαταραχές
• Άλλου είδους αναπηρίες
• Συναισθηματικές δυσκολίες, όπως άγχος, κατάθλιψη κ.ά.
• Έλλειψη στήριξης από το σχολείο ή από άλλες πηγές
• Προσβλητική συμπεριφορά προς το παιδί από εκπαιδευτικούς ή συμμαθητές

Σχολική άρνηση: Αντιμετώπιση

Η σχολική άρνηση αποτελεί σαφή ένδειξη πως το παιδί δεν νιώθει καλά. Δείχνει πως το σχολείο -όπως και άλλοι συνυπεύθυνοι (γονείς, κοινωνικές υπηρεσίες)- δεν έχουν καταφέρει να επισημάνουν έγκαιρα τα προβλήματα του παιδιού. Δεν έχουν καταφέρει να του δώσουν την αναγκαία στήριξη και βοήθεια.

Η διεθνής έρευνα δείχνει πως η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί μεγάλη και συχνά μακρόχρονη προσπάθεια. Απαιτείται συνεργασία με όλο τον περίγυρο του παιδιού. Στόχος είναι να δημιουργηθούν σταθερές σχέσεις ανάμεσα σε σχολείο, παιδί και οικογένεια. Αυτές οι σχέσεις πρέπει να αποπνέουν μια αίσθηση ελέγχου, ασφάλειας και προβλεψιμότητας, η οποία έλειπε.

Μια αποτελεσματική αντιμετώπιση του προβλήματος θα πρέπει να συμπεριλαμβάνει τις εξής προϋποθέσεις:

1. Διερεύνηση των αιτιών της σχολικής άρνησης του παιδιού.

2. Καλή συνεργασία με την οικογένεια και στήριξή της.

3. Προσαρμογή του εκπαιδευτικού προγράμματος του παιδιού σύμφωνα με τις ανάγκες του και δημιουργία σταθερών ρουτινών.

4. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η διασφάλιση μιας καλής, φιλικής, ενθαρρυντικής, στηρικτικής και με ενδιαφέρον προς το παιδί στάσης και αντιμετώπισής του από το εκπαιδευτικό προσωπικό.

Σχολική άρνηση: Επίλογος

Σχεδόν πάντα -τουλάχιστον στη χώρα μας- η σχολική άρνηση εξατομικεύεται. Περιορίζεται στο οικογενειακό περιβάλλον του παιδιού -που συχνά ενοχοποιείται- θεωρούμενη ως έκφραση της ελλιπούς κοινωνικής προσαρμογής του παιδιού/εφήβου. Θεωρείται αποτέλεσμα των διαφόρων ψυχοσυναισθηματικών δυσκολιών του και της ανεπάρκειας των γονιών του να το διαπαιδαγωγήσουν «σωστά». Αυτό είναι η μία όψη του νομίσματος ή μία οπτική ανάμεσα σε διάφορες άλλες.

Η σχολική άρνηση, όπως και πολλές άλλες δυσκολίες παιδιών σχολικής ηλικίας, μπορεί να αποτελεί και έκφραση διαμαρτυρίας. Είναι μια διαμαρτυρία απέναντι σε ένα σχολείο και εκπαιδευτικό σύστημα που δεν είναι σε θέση να εμπνεύσει και να δώσει -τουλάχιστον σε ένα σεβαστό ποσοστό παιδιών, αν όχι σε όλα- τη χαρά της μάθησης.

Μπορεί ακόμα να αποτελεί μια δικαιολογημένη αντίδραση απέναντι σε ένα σχολείο/εκπαιδευτικό σύστημα που όχι μόνο δεν ικανοποιεί επαρκώς αλλά και που αγνοεί συστηματικά τις πραγματικές ανάγκες των παιδιών. Των παιδιών που καλείται να εκπαιδεύσει και να διαπαιδαγωγήσει.

Μία σημαντική παράμετρος για την επίτευξη αυτού του στόχου είναι η επιμόρφωση και ευαισθητοποίηση του εκπαιδευτικού προσωπικού γύρω από τέτοιου είδους θέματα. Απαραίτητη είναι και η ύπαρξη κοινωνικών δομών που να μπορούν να κινητοποιούνται άμεσα και να στηρίζουν παιδί, σχολείο και οικογένεια.

Χρειάζεστε βοήθεια με τη σχολική άρνηση; Είμαι εδώ για να ακούσω εσάς και το παιδί σας. Μαζί μπορούμε να χτίσουμε ξανά τη γέφυρα με το σχολείο.

Κλείστε ραντεβού για Online Συνεδρία η αν θελετε Επικοινωνήστε μαζί μου για συνεδρία στο γραφείο