Κάθε άνθρωπος, ασχέτως ηλικίας, χρειάζεται να νιώσει αποδοχή για να αποκτήσει αυτοεκτίμηση και αυτοσεβασμό. Το ίδιο ισχύει και για τον έφηβο. Ο νέος πρέπει να αισθανθεί πως ο περίγυρος και η οικογένειά του σέβονται τις απόψεις, τις επιλογές και τη συμπεριφορά του. Αυτό είναι απαραίτητο, κυρίως πριν δημιουργηθούν σοβαρά προβλήματα στην εφηβεία.
Αν οι νέοι δεν βιώσουν αυτόν τον σεβασμό από το περιβάλλον τους, συχνά αναζητούν φίλους με ανάλογα βιώματα απόρριψης και μοναξιάς. Στη συνέχεια, αναζητούν συνήθως την αποδοχή και τον θαυμασμό μέσω διαφόρων αντικοινωνικών συμπεριφορών. Η κατάληξη είναι γνωστή…
Οι περισσότεροι συμφωνούν πως οι γονείς πρέπει να είναι ανοιχτοί και συναισθηματικά ζεστοί με το παιδί τους. Πρέπει να επιδιώκουν μια αμφίδρομη επικοινωνία και να μην το κρίνουν συστηματικά. Συμβαίνει, όμως, κάτι τέτοιο στην πραγματικότητα;
Πώς μπορούν οι γονείς να διαχειριστούν τα προβλήματα της εφηβείας;
Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν τον έφηβο συνδυάζοντας την ουσιαστική επικοινωνία και την αποδοχή με σταθερά, σαφή όρια. Είναι σημαντικό να ακούν χωρίς να υποτιμούν τις δυσκολίες του, να σέβονται την ανάγκη του για αυξανόμενη αυτονομία και να παραμένουν διαθέσιμοι όταν χρειάζεται στήριξη. Όταν η δυσκολία επιμένει ή επηρεάζει σημαντικά τη ζωή του, μπορεί να χρειαστεί βοήθεια ειδικού.
Η έλλειψη επικοινωνίας και τα προβλήματα στην εφηβεία
Πολλοί γονείς εφήβων με κοινωνικά προβλήματα κάνουν συχνά ένα λάθος. Επικεντρώνονται στις προβληματικές συμπεριφορές του παιδιού στο σπίτι, παρά σε αυτά που κάνει έξω. Για τα τελευταία, άλλωστε, σπάνια γνωρίζουν λεπτομέρειες. Φυσικά, οι γονείς δεν αδιαφορούν. Αντιθέτως, αυτό δείχνει την έλλειψη επικοινωνίας και εμπιστοσύνης ανάμεσα σε εκείνους και τον έφηβο.
Όταν τελικά οι γονείς μαθαίνουν για τα προβλήματα εκτός σπιτιού, αντιδρούν συνήθως παρορμητικά. Εκφράζουν έντονη ανησυχία και δείχνουν έλλειψη εμπιστοσύνης. Ενοχοποιούν το παιδί και αποσύρουν κάθε έκφραση αγάπης. Συχνά ξεσπούν με οργή ή επιβάλλουν αυστηρά «αντίποινα», χωρίς συνέπεια. Έτσι, κάνουν το παιδί να μη θέλει να τους μιλήσει ξανά για τα προβλήματά του.
Επιπλέον, σε αυτές τις περιπτώσεις, οι γονείς συχνά ενοχοποιούν τους εφήβους. Συνήθως σιωπούν για μεγάλο διάστημα σχετικά με όσα τους αποκάλυψε το παιδί. Άλλοτε κάνουν υποτιμητικά σχόλια ή κρατούν μια ψυχρή και απορριπτική στάση.
Όρια και προβλήματα στην εφηβεία: Γιατί οι γονείς διστάζουν;
Οι γονείς αντιδρούν φυσιολογικά στην αρχή, όταν διαπιστώσουν κάποιο σοβαρό πρόβλημα. Ωστόσο, συμβαίνει ένα «παράδοξο». Πολλοί γονείς αποφεύγουν να βάλουν όρια και έλεγχο, αντί να τα ενισχύσουν. Γιατί συμβαίνει αυτό; Φοβούνται τις έντονες αντιδράσεις του παιδιού, νιώθουν ψυχική κόπωση και αισθάνονται ανήμποροι.
Οι γονείς συμπεριφέρονται στα παιδιά τους όπως ακριβώς κάνουμε όλοι απέναντι σε άλλους ανθρώπους. Πλησιάζουμε ευκολότερα τα άτομα που είναι ανοιχτά και ζεστά. Έτσι, οι γονείς βάζουν ευκολότερα όρια όταν βλέπουν τα παιδιά τους ως ζεστά και ανοιχτά άτομα. Δυσκολεύονται, όμως, όταν τα βλέπουν κλειστά και ψυχρά.
Υπάρχει και ένας ακόμη λόγος που οι γονείς διστάζουν να δράσουν όταν εμφανιστούν προβλήματα στην εφηβεία. Συχνά δεν αντέχουν την ψυχική φόρτιση. Οι αρχές και οι αξίες τους δοκιμάζονται. Έτσι, υιοθετούν μια πιο ανεκτική στάση και εκλογικεύουν το πρόβλημα.
Για παράδειγμα, αν το παιδί αρχίζει να εθίζεται στο αλκοόλ, μπορεί να πουν: «Λίγο-πολύ, όλα τα παιδιά πίνουν σήμερα». Με αυτόν τον τρόπο ανέχονται ευκολότερα την κατάσταση και ηρεμούν τους φόβους τους.
Τι συνέπειες έχουν, όμως, αυτές οι αντιδράσεις; Περιορίζουν ή μεγαλώνουν τα προβλήματα; Οι διάφορες ψυχολογικές έρευνες δείχνουν κάτι ανησυχητικό. Με τους παραπάνω τρόπους, τα προβλήματα παραμένουν ή και αυξάνονται. Δημιουργούμε, δηλαδή, έναν φαύλο κύκλο που δύσκολα σπάει.
Τρόποι αντιμετώπισης για τα προβλήματα στην εφηβεία
Ποια συμπεράσματα βγάζουμε για την πρόληψη και την αντιμετώπιση; Είδαμε πως τα προβλήματα στην εφηβεία αυξάνονται από τις αρνητικές αντιδράσεις των γονιών. Άρα, πρέπει να στηρίξουμε τους γονείς προληπτικά.
Στόχος μας είναι να αποφεύγουν τον σαρκασμό, την οργή και την ενοχοποίηση. Πρέπει να χτίσουν μια ανοιχτή επικοινωνία. Οι έρευνες δείχνουν πως μειώνουμε τα προβλήματα όταν προσπαθούμε να κατανοήσουμε το παιδί. Πρέπει να δούμε τι σκέφτεται και τι νιώθει, με σταθερό και ήρεμο τρόπο.
Αν αντιμετωπίζετε κάποιο πρόβλημα που σας ανησυχεί, δοκιμάστε τα παρακάτω:
Μιλήστε μαζί του άμεσα, μη χάνετε χρόνο.
Προσπαθήστε να καταλάβετε γιατί το παιδί έφτασε σε αυτή την κατάσταση. Δείτε τα πράγματα από τη δική του οπτική.
Μιλήστε διεξοδικά μαζί του, χωρίς να προκαλέσετε νέες εντάσεις.
Εκφράστε ανοιχτά την άποψή σας, αλλά δείξτε πως είστε διαθέσιμοι για συζήτηση. Αποφύγετε τις συγκρούσεις.
Το σημαντικότερο είναι να βλέπουμε τα πράγματα με τα μάτια του παιδιού. Αν το παιδί νιώσει πως προσπαθούμε ειλικρινά να το κατανοήσουμε, τότε θα επικοινωνήσει ουσιαστικά μαζί μας. Έτσι, θα μας ζητήσει βοήθεια όταν αντιμετωπίσει κάποιο πρόβλημα. Αν συμβεί αυτό, τότε έχουμε γίνει το σωστό πρότυπο για το παιδί μας.
Συχνές ερωτήσεις
1. Ποια είναι τα συχνότερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι έφηβοι;
Οι έφηβοι μπορεί να αντιμετωπίζουν δυσκολίες που αφορούν τις σχέσεις με τους γονείς και τους συνομηλίκους, τη σχολική ζωή, την εικόνα του σώματος, την αυτοεκτίμηση, τη σεξουαλικότητα και την ανάγκη για μεγαλύτερη ανεξαρτησία. Άγχος, μεταπτώσεις στη διάθεση και συγκρούσεις με την οικογένεια μπορεί επίσης να εμφανιστούν ως μέρος αυτής της απαιτητικής αναπτυξιακής περιόδου.
2. Πώς μπορούν οι γονείς να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα της εφηβείας;
Οι γονείς χρειάζεται να συνδυάζουν την αποδοχή και την επικοινωνία με σαφή και σταθερά όρια. Η προσπάθεια να ακούσουν τον έφηβο χωρίς να υποτιμούν όσα τον απασχολούν, ενώ παράλληλα διατηρούν τον γονεϊκό τους ρόλο, μπορεί να βοηθήσει στη διαχείριση των συγκρούσεων και στη διατήρηση της σχέσης.
3. Γιατί οι έφηβοι συγκρούονται τόσο συχνά με τους γονείς τους;
Οι συγκρούσεις μπορεί να αυξάνονται καθώς ο έφηβος διεκδικεί περισσότερη αυτονομία και προσπαθεί να διαμορφώσει τη δική του ταυτότητα. Η ανάγκη των γονέων να προστατεύσουν το παιδί μπορεί να έρχεται σε αντιπαράθεση με την ανάγκη του εφήβου για ανεξαρτησία. Οι διαφωνίες, επομένως, δεν σημαίνουν από μόνες τους ότι η σχέση έχει πρόβλημα.
4. Πώς μπορούν οι γονείς να βοηθήσουν έναν έφηβο που δυσκολεύεται ψυχολογικά;
Η διαθεσιμότητα, η ουσιαστική ακρόαση και η αποφυγή της άμεσης κριτικής μπορούν να δημιουργήσουν ένα ασφαλές πλαίσιο ώστε ο έφηβος να μιλήσει. Οι γονείς δεν χρειάζεται να έχουν έτοιμη λύση για κάθε δυσκολία· σημαντικό είναι να παίρνουν στα σοβαρά όσα βιώνει ο έφηβος και, όταν χρειάζεται, να τον βοηθούν να απευθυνθεί σε έναν κατάλληλο ειδικό.
5. Πότε τα προβλήματα της εφηβείας χρειάζονται βοήθεια ειδικού;
Η αναζήτηση βοήθειας είναι σημαντική όταν μια δυσκολία επιμένει, γίνεται ιδιαίτερα έντονη ή επηρεάζει σημαντικά τη διάθεση, τις σχέσεις, το σχολείο ή την καθημερινή λειτουργικότητα του εφήβου. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν υπάρχουν έντονη απόσυρση, σημαντικές αλλαγές στη συμπεριφορά, επίμονη θλίψη ή άγχος, αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές ή άλλες ενδείξεις σοβαρής ψυχικής δυσφορίας.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
