Εφηβεία και κατάθλιψη: Πώς φαίνεται και τι κάνουμε

Ένας έφηβος που κλείνεται στο δωμάτιό του, απαντά μονολεκτικά και θυμώνει για ασήμαντα πράγματα μοιάζει σχεδόν με κάθε έφηβο. Ένας έφηβος με κατάθλιψη μπορεί να παρουσιάζει ακριβώς την ίδια εικόνα. Σε αυτή την ομοιότητα βρίσκεται η δυσκολία των γονιών, και συχνά και του ίδιου του εφήβου.

Η εφηβεία έχει από μόνη της διακυμάνσεις διάθεσης, αποστάσεις από την οικογένεια και θυμό, και κανένα από αυτά δεν αποτελεί διάγνωση. Η κατάθλιψη είναι κλινική διάγνωση που τίθεται μόνο από ειδικό ψυχικής υγείας, μετά από αξιολόγηση, και αφορά μια αλλαγή που επιμένει, βαραίνει τον έφηβο και επηρεάζει την καθημερινή του λειτουργία. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συγκαταλέγει τα προβλήματα ψυχικής υγείας, με την κατάθλιψη και το άγχος ανάμεσά τους, στους κυριότερους παράγοντες που επιβαρύνουν την υγεία των εφήβων (πηγή).

Η κατάθλιψη στην εφηβεία εκδηλώνεται συχνά με ευερεθιστότητα, απόσυρση και απώλεια ενδιαφέροντος και όχι μόνο με λύπη. Η διάρκεια, η ένταση και η επίδραση στην καθημερινή λειτουργία την ξεχωρίζουν από τις φυσιολογικές διακυμάνσεις της εφηβείας. Η διάγνωση τίθεται πάντα από ειδικό ψυχικής υγείας.

Η κατάθλιψη στην εφηβεία δεν μοιάζει πάντα με λύπη

Στους ενήλικες, περιμένουμε τη βουβή θλίψη. Στους εφήβους, η διάθεση εκφράζεται συχνά ως ευερεθιστότητα: μια μικρή κουβέντα γίνεται καβγάς, ένα αίτημα γίνεται επίθεση. Τα διαγνωστικά κριτήρια αναγνωρίζουν ότι σε παιδιά και εφήβους η διάθεση μπορεί να είναι ευερέθιστη και όχι απαραίτητα θλιμμένη, και αυτό ξεγελά τους ενήλικες, γιατί ο θυμός προκαλεί αντίδραση ενώ η λύπη προκαλεί συμπόνια.

Για έναν έφηβο, ο θυμός είναι πιο ασφαλής από τη θλίψη. Μοιάζει με δύναμη, ενώ η θλίψη μοιάζει με αδυναμία, και καλύπτει έτσι ό,τι πονά από κάτω.

Παράδειγμα: Ένας έφηβος παραπέμφθηκε λόγω επιθετικής συμπεριφοράς. Στο σπίτι ούρλιαζε, έκλεινε τις πόρτες με δύναμη και απαντούσε μονολεκτικά. Στις συνεδρίες, πίσω από την αμυντική του στάση και το διαρκές ύφος περιφρόνησης, φάνηκε μια βαθιά αίσθηση ακύρωσης και κενού. Όταν ένιωσε ασφαλής, είπε σχεδόν ψιθυριστά: «Αν δείξω πόσο πονάω ή πόσο μόνος νιώθω, θα με διαλύσουν εντελώς. Ο θυμός είναι η μόνη ασπίδα μου, με κάνει να νιώθω ότι υπάρχω».

Η επιθετική συμπεριφορά ενός εφήβου αξίζει, λοιπόν, να εξετάζεται και ως πιθανή έκφραση πόνου, χωρίς να αποκλείονται άλλες εξηγήσεις.

Άλλοτε η εικόνα είναι πιο ήσυχη: απώλεια ενδιαφέροντος για όσα ευχαριστούσαν τον έφηβο, κόπωση που δεν περνά με την ξεκούραση, αλλαγές στον ύπνο και στην όρεξη, πτώση της σχολικής επίδοσης, πονοκέφαλοι ή στομαχόπονοι χωρίς ιατρική εξήγηση. Τα στοιχεία αυτά δεν αποτελούν κατάλογο ελέγχου, γιατί καθένα υπάρχει και σε έναν έφηβο που απλώς κουράστηκε.

Όταν ένας έφηβος με κατάθλιψη καταφέρει να πει τι νιώθει, μιλά συχνά για ένα εσωτερικό τοπίο διαφορετικό από την εικόνα που βλέπουν οι άλλοι: δυσκολία να χαρεί ακόμη και σε στιγμές που άλλοτε τον ευχαριστούσαν, απογοήτευση για την εμφάνιση και τις επιδόσεις του, δυσκολία συγκέντρωσης που τον κάνει να ξεχνά όσα διαβάζει, και μια σκέψη που επανέρχεται, ότι τίποτα δεν αλλάζει και ότι κανείς δεν τον καταλαβαίνει.

Υπάρχουν και έφηβοι που διατηρούν την όψη του καλά προσαρμοσμένου παιδιού. Πηγαίνουν σχολείο, χαμογελούν όταν πρέπει, φέρνουν καλούς βαθμούς, και πονούν σιωπηλά. Η εξωτερική λειτουργικότητα δεν αποκλείει την κατάθλιψη.

Φάση ή κατάθλιψη: τι κοιτάζει ο ειδικός

Δεν υπάρχει μία ένδειξη που να ξεχωρίζει την κατάθλιψη από τις φυσιολογικές διακυμάνσεις της εφηβείας. Ο ειδικός κοιτάζει το σύνολο, και τέσσερις ερωτήσεις βοηθούν να το καταλάβουμε. Πόσο διαρκεί η αλλαγή; Μια κακή εβδομάδα, μετά από έναν χωρισμό ή μια αποτυχία, διαφέρει από εβδομάδες που δεν περνούν. Πόσο βαριά είναι; Μια λύπη που επιτρέπει τον έφηβο να γελάσει με τους φίλους του διαφέρει από μια λύπη που σβήνει κάθε χαρά. Πόσο απομακρύνει τον έφηβο από τον εαυτό που γνωρίζαμε; Η σύγκριση με άλλους εφήβους ξεγελά, ενώ η σύγκριση με τον εαυτό του πριν από έναν χρόνο λέει πολλά. Και πόσο αγγίζει τη ζωή του, τον ύπνο, το σχολείο, τις φιλίες;

Οι ερωτήσεις αυτές βοηθούν τους γονείς να περιγράψουν στον ειδικό όσα είδαν, και δεν λειτουργούν ως τεστ.

Μια παρόμοια εικόνα μπορεί να οφείλεται και σε άλλα αίτια: άγχος, χρήση ουσιών, διατροφική διαταραχή, ιατρικό πρόβλημα όπως μια δυσλειτουργία του θυρεοειδούς, διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας (η γνωστή «διάσπαση προσοχής») ή, σε λίγες περιπτώσεις, αρχή διπολικής διαταραχής. Η κατάθλιψη συνυπάρχει, επίσης, συχνά με άλλες δυσκολίες. Η αξιολόγηση αυτή ανήκει στον ειδικό και δεν μπορεί να γίνει με εκτίμηση της οικογένειας.

Η εφηβεία ως πένθος

Ο Peter Blos περιέγραψε την εφηβεία ως μια δεύτερη διαδικασία εξατομίκευσης: όπως το νήπιο αποσπάται από τη μητέρα, έτσι και ο έφηβος αποσπάται από τους γονείς που είχε εσωτερικεύσει ως παιδί. Η διαδικασία αυτή έχει κόστος. Ο έφηβος πενθεί, έστω χωρίς να το ξέρει, την εικόνα του παντοδύναμου γονιού και το παιδί που ο ίδιος ήταν.

Ένα μέρος της θλίψης, της μοναξιάς και της απόστασης που βλέπουμε στους εφήβους ανήκει, λοιπόν, σε αυτή τη διαδικασία και δεν είναι νοσηρό. Ο Donald Winnicott μίλησε για τα «doldrums» της εφηβείας, μια περίοδο που θυμίζει πλοίο χωρίς άνεμο, όπου ο έφηβος νιώθει ότι τίποτα δεν έχει νόημα, και έγραψε ότι οι ενήλικες χρειάζεται, κυρίως, να αντέχουν και να παραμένουν παρόντες.

Όταν, όμως, το πένθος δεν μπορεί να προχωρήσει, επειδή ο πόνος είναι μεγάλος ή επειδή δεν υπάρχει κανείς να τον μοιραστεί, η θλίψη παύει να είναι πέρασμα και γίνεται παγίδα. Η σκέψη αυτή, αν και θεωρητική, εξηγεί γιατί η ίδια εικόνα μπορεί να είναι φυσιολογική σε έναν έφηβο και ανησυχητική σε έναν άλλο.

Όταν ο έφηβος παύει να αντέχει τον εαυτό του

Η εφηβεία είναι ηλικία που ο εαυτός κρίνεται ολοένα και πιο αυστηρά, από τον ίδιο και από τους άλλους: το σώμα που αλλάζει, η εικόνα στην παρέα, η επίδοση, η σύγκριση. Ο Heinz Kohut περιέγραψε πώς ο εαυτός χρειάζεται να καθρεφτίζεται από ανθρώπους που τον κοιτούν με ενδιαφέρον, και πώς, όταν ο καθρέφτης αυτός λείπει ή δεν είναι επαρκής, η αυτοεκτίμηση καταρρέει. Ο έφηβος, που εξευτελίζεται ή αποκλείεται, δεν χάνει απλώς μια παρέα. Χάνει τον καθρέφτη μέσα από τον οποίο μάθαινε και ένιωθε ποιος είναι.

Σε αυτό το σημείο, η κατάθλιψη συνοδεύεται συχνά από μια σκληρή εσωτερική φωνή που λέει «είμαι άχρηστος» και «δεν αξίζω». Ο έφηβος σπάνια την εκφράζει, και οι γύρω τη μαντεύουν μόνο από τα αποτελέσματά της: την αποφυγή, την ευερεθιστότητα, το κλείσιμο στον εαυτό του.

Γιατί δεν το εκφράζουν

Οι έφηβοι σπάνια λένε «είμαι θλιμμένος». Πολλοί φοβούνται ότι θα στενοχωρήσουν τους γονείς τους. Άλλοι ντρέπονται, ή έχουν πειστεί ότι ο πόνος τους δεν αξίζει να ακουστεί, όπως περιγράφεται και στο άρθρο για τον ψυχικό πόνο. Και πολλοί δεν ξέρουν καν τι έχουν: νιώθουν ότι κάτι δεν πάει καλά, χωρίς να υπάρχει όνομα γι’ αυτό.

Η κόπωση και η αποχή μοιάζουν εύκολα με τεμπελιά, και ο θυμός με απείθεια. Έτσι τιμωρείται, συχνά, ό,τι είναι σύμπτωμα, και η ντροπή που ήδη υπάρχει βαθαίνει.

Γι’ αυτό η βοήθεια ζητείται συχνά με άλλη αφορμή. Ένας έφηβος μπορεί να παραπονιέται για πονοκέφαλο ή στομαχόπονο ή να αρνείται το σχολείο, όπως περιγράφεται στο άρθρο για τη σχολική άρνηση, και κανένα από αυτά δεν εκφράζει ανοιχτά «χρειάζομαι βοήθεια». Τα σωματικά ενοχλήματα χρειάζονται πάντα πρώτα ιατρική εκτίμηση. Αν η εξέταση βγαίνει καθαρή και τα ενοχλήματα επιμένουν, αξίζει να ρωτήσουμε τι άλλο μπορεί να πονά.

Παράδειγμα: Μια έφηβη είχε επίμονους πονοκεφάλους και ναυτία κάθε πρωί πριν από το σχολείο. Οι εργαστηριακές εξετάσεις που έκανε έβγαιναν καθαρές. Για εβδομάδες, οι γονείς της την πήγαιναν από γιατρό σε γιατρό, ανησυχώντας για κάποια σωματική ασθένεια. Όταν βρήκε χώρο να μιλήσει μόνη της, είπε: «Οι πονοκέφαλοι ήταν ο μόνος τρόπος να με προσέξουν χωρίς να χρειαστεί να ομολογήσω ότι δεν αντέχω άλλο τη ζωή μου. Φοβόμουν τόσο πολύ μήπως στενοχωρήσω τη μαμά, που προτιμούσα να πονάει το κεφάλι μου παρά η καρδιά της».

Μια φράση όπως «δεν αντέχω άλλο τη ζωή μου» χρειάζεται να λαμβάνεται υπόψη σοβαρά και να ακολουθείται από άμεση ερώτηση για την ύπαρξη τυχόν σκέψεων αυτοτραυματισμού ή θανάτου, όπως περιγράφεται παρακάτω. Εδώ, πίσω από το σωματικό ενόχλημα, βρισκόταν μια έφηβη που προστάτευε τη μητέρα της από τον δικό της πόνο.

Στον ψηφιακό κόσμο, ο έφηβος φαίνεται συνδεδεμένος και μπορεί να είναι μόνος. Η σύγκριση με τις εικόνες των άλλων βαραίνει περισσότερο όσους αμφιβάλλουν ήδη για την αξία τους, όπως περιγράφεται στο άρθρο για τα social media και τους νέους.

Τι μπορεί να κάνει ο γονιός

Ο γονιός που ανησυχεί βρίσκεται, συχνά, ανάμεσα στον φόβο και στον θυμό: φοβάται για το παιδί του και θυμώνει με την απόσταση που εκείνο βάζει ανάμεσά τους. Ακολουθεί η ενοχή, το «τι έκανα λάθος;», που είναι κατανοητή, αλλά δεν βοηθά. Η κατάθλιψη στην εφηβεία προκύπτει από τον συνδυασμό βιολογικής ευαλωτότητας και εμπειριών ζωής. Δεν έχει έναν υπεύθυνο, και η οικογένεια είναι μέρος της λύσης, όχι μόνο του προβλήματος.

Το πρώτο βήμα είναι να μιλήσουμε για όσα βλέπουμε και όχι για όσα συμπεραίνουμε. Το «σε βλέπω πιο κλειστό τον τελευταίο καιρό και ανησυχώ» αφήνει χώρο, ενώ το «τι έχεις πάλι;» ακούγεται σαν κατηγορία. Αν ο έφηβος αρνηθεί να μιλήσει, αρκεί να μείνει η πόρτα ανοιχτή και η πρόταση να ξαναγίνει ήρεμα μια άλλη στιγμή, συχνά σε μια διαδρομή με το αυτοκίνητο ή σε έναν περίπατο, όταν δεν χρειάζεται να κοιτάζονται.

Παράδειγμα: Μια μητέρα είπε στην έφηβη κόρη της: «Δεν καταλαβαίνω ακριβώς πώς νιώθεις, αλλά βλέπω ότι ζορίζεσαι πολύ τελευταία. Είμαι εδώ, όποτε θες να μιλήσουμε ή και απλώς να καθίσουμε μαζί σιωπηλές». Η έφηβη στην αρχή σιώπησε και απέρριψε την προσέγγιση. Η μητέρα άντεξε τη σιωπή και την απόρριψη χωρίς να θυμώσει ούτε να βιαστεί να δώσει συμβουλές, και συνέχισε να είναι εκεί. Κάποια στιγμή, η έφηβη βρήκε το θάρρος να πει: «Μαμά, νομίζω ότι χρειάζομαι βοήθεια». Η σταθερή, ασφαλής παρουσία της έδωσε στην έφηβη τον χώρο να πει όσα δυσκολευόταν να πει.

Βοηθά ό,τι κρατά τον έφηβο μέσα στη ζωή της οικογένειας: ένα κοινό γεύμα, μια σταθερή ώρα ύπνου, η πρόσκληση σε κάτι ευχάριστο χωρίς απαίτηση να τη δεχτεί. Δυσκολεύουν η τιμωρία για την απόσυρση και η υποτίμηση («στην ηλικία σου, δεν σου λείπει τίποτα και δεν έχεις λόγο να είσαι έτσι»).

Παράδειγμα: «Έλα τώρα, υπερβολές! Έχεις τα πάντα, τι σου λείπει; Στην ηλικία σου εμείς δουλεύαμε», είπε ένας πατέρας στον έφηβο γιο του, βλέποντάς τον να ξαπλώνει αμίλητος στο σκοτεινό δωμάτιό του. Η αυτόματη αυτή αντίδραση τον πλήγωσε βαθιά. Ο έφηβος έκλεισε την πόρτα του και για αρκετούς μήνες δεν μίλησε για όσα σκεφτόταν, νιώθοντας απόλυτα μόνος και «ελαττωματικός», σαν να μην είχε δικαίωμα να νιώθει έτσι.

Χρειάζεται, επίσης, να ρωτήσουμε ευθέως για σκέψεις θανάτου ή αυτοκτονίας. Πώς ακριβώς, και γιατί η ερώτηση δεν δημιουργεί την ιδέα, περιγράφεται στο άρθρο για τις αυτοκτονικές σκέψεις.

Πότε και πού ζητάμε βοήθεια

Η αξιολόγηση χρειάζεται όταν η αλλαγή κρατά εβδομάδες, επηρεάζει τον ύπνο, το σχολείο ή τις φιλίες, ή όταν ο έφηβος μιλά για απελπισία ή θάνατο. Ένας πρώτος σταθμός μπορεί να είναι ο παιδίατρος ή ο οικογενειακός γιατρός, που αποκλείει τυχόν σωματικά αίτια, και, στη συνέχεια, ο ψυχολόγος ή ο παιδοψυχίατρος. Για μικρότερα παιδιά, ισχύει το άρθρο για την κατάθλιψη στα παιδιά.

Στην πρώτη συνάντηση, ο ειδικός μιλά με τον έφηβο και με τους γονείς, χωριστά και μαζί, και ρωτά πότε ξεκίνησε η αλλαγή, τι προηγήθηκε και τι έχει δοκιμαστεί ως τώρα. Αρκεί ο γονιός να πείσει τον έφηβο ότι εκεί θα τον ακούσουν, χωρίς να έχει έτοιμη διάγνωση και χωρίς να τον έχει πείσει ότι «έχει πρόβλημα».

Η θεραπεία εξαρτάται από τη σοβαρότητα. Η ψυχοθεραπεία με τον έφηβο, με συναντήσεις και για τους γονείς, αποτελεί βασικό μέρος της αντιμετώπισης, όπως περιγράφεται στη θεραπεία παιδιών και εφήβων. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο ψυχίατρος εξετάζει και φαρμακευτική αγωγή. Η πρόγνωση με κατάλληλη βοήθεια είναι συχνά καλή, αλλά όχι ευθύγραμμη: η κατάθλιψη μπορεί να επανέλθει, και η φροντίδα δεν σταματά με την πρώτη βελτίωση.

Το σχολείο μπορεί να βοηθήσει, με τη σύμφωνη γνώμη του εφήβου και των γονιών. Ένας εκπαιδευτικός που γνωρίζει ότι ο έφηβος περνά δύσκολα προσαρμόζει τις απαιτήσεις και προσέχει τις απουσίες, ώστε το σχολείο να μη γίνει επιπλέον βάρος.

Όταν υπάρχει άμεσος κίνδυνος

Αν ένας έφηβος λέει ότι θα κάνει κακό στον εαυτό του, ή αν ο ενήλικας δεν είναι βέβαιος ότι μπορεί να παραμείνει ασφαλής, χρειάζεται άμεση βοήθεια και δεν μένει μόνος του. Στην Ελλάδα, μπορεί να κληθεί το 112, δωρεάν, όλο το 24ωρο. Λειτουργεί επίσης η 24ωρη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 της ΚΛΙΜΑΚΑ, με αστική χρέωση, και η δωρεάν Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306 του Υπουργείου Υγείας. Για παιδιά, εφήβους και γονείς, Το Χαμόγελο του Παιδιού διαθέτει την Εθνική Γραμμή SOS 1056 και την Ευρωπαϊκή Γραμμή Υποστήριξης 116111. Περισσότερα στο άρθρο για την αυτοκτονία σε παιδιά και εφήβους.

Επίλογος: Η δεύτερη φορά

Ο έφηβος που κλείνει την πόρτα του δεν ζητά πάντα να μείνει μόνος. Μπορεί να περιμένει να χτυπήσει κάποιος ξανά, χωρίς θυμό και χωρίς απαιτήσεις. Η δεύτερη φορά είναι εκείνη που μετρά.

Συχνές Ερωτήσεις

Πώς ξεχωρίζω τη φάση της εφηβείας από την κατάθλιψη;

Δεν υπάρχει μία ένδειξη. Μετρά πόσο διαρκεί η αλλαγή (εβδομάδες και όχι μέρες), πόσο βαριά είναι, πόσο διαφέρει από τον έφηβο που ξέραμε ως τότε και πόσο επηρεάζει τον ύπνο, το σχολείο και τις φιλίες του. Η διάγνωση ανήκει πάντα σε ειδικό ψυχικής υγείας.

Γιατί ο έφηβος με κατάθλιψη θυμώνει αντί να λυπάται;

Στους εφήβους, η διάθεση εκφράζεται συχνά ως ευερεθιστότητα. Ο θυμός είναι πιο ασφαλής από τη θλίψη, γιατί μοιάζει με δύναμη, και συχνά καλύπτει έναν πόνο που ο έφηβος δεν μπορεί ή δεν θέλει να δείξει, θεωρώντας τον ως ένδειξη αδυναμίας.

Περνάει από μόνη της η κατάθλιψη στην εφηβεία;

Δεν μπορεί να προβλεφθεί. Κάποιες μορφές υποχωρούν, άλλες επιμένουν ή επανέρχονται, και η αναμονή αφήνει τον έφηβο μόνο με τον πόνο του όσο διαρκεί. Αν η αλλαγή κρατά εβδομάδες, αξίζει αξιολόγηση.

Σε ποιον ειδικό απευθύνομαι πρώτα;

Ένας πρώτος σταθμός μπορεί να είναι ο παιδίατρος ή ο οικογενειακός γιατρός, που αποκλείει τυχόν σωματικά αίτια, και, στη συνέχεια, ο ψυχολόγος ή ο παιδοψυχίατρος. Η επιλογή εξαρτάται από τη βαρύτητα και από το τι είναι διαθέσιμο στην περιοχή σας.

Χρειάζεται φάρμακα ένας έφηβος με κατάθλιψη;

Η απόφαση ανήκει στον παιδοψυχίατρο, μετά από αξιολόγηση. Η ψυχοθεραπεία, με συμμετοχή και των γονιών, είναι βασικό μέρος της αντιμετώπισης, και η φαρμακευτική αγωγή εξετάζεται μόνο σε ορισμένες περιπτώσεις.

Πώς μιλάω σε έναν έφηβο που δεν θέλει να μιλήσει;

Περιγράφουμε όσα βλέπουμε, χωρίς κατηγορία, και αφήνουμε την πρόταση ανοιχτή. Αν αρνηθεί, επανερχόμαστε ήρεμα μια άλλη στιγμή. Συχνά, βοηθά μια κοινή δραστηριότητα, όπως μια διαδρομή με το αυτοκίνητο, όπου δεν χρειάζεται άμεση βλεμματική επαφή.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προγραμματίστε τη συνάντησή μας στο γραφείο Ξεκινήστε την Online θεραπεία σας (από όπου κι αν βρίσκεστε)