Γραφείο

Γραφείο: Πατριάρχου Ιωακείμ 10, Θεσσαλονίκη (Αγία Σοφία,κέντρο)

Ένας δεκαπεντάχρονος μπαίνει στο γραφείο, στέκεται με τα χέρια στις τσέπες και λέει με απόλυτη βεβαιότητα: «Εγώ τώρα είμαι ο άντρας του σπιτιού. Η μάνα μου κλαίει συνέχεια, κάποιος πρέπει να είναι δυνατός». Έχει φορέσει το κοστούμι του ενήλικα σε μια ηλικία που δεν του ταιριάζει ακόμη, και η φράση του λέει περισσότερα από όσα θέλει να πει.

Στο ίδιο σπίτι, η μητέρα έχει χάσει τον σύντροφό της και καλείται να στήσει μια καθημερινότητα που δεν έχει πια την ίδια μορφή. Το κείμενο αυτό εξετάζει αυτούς τους δύο ανθρώπους, χωριστά και μεταξύ τους. Υποστηρίζει ότι το πένθος του εφήβου, συχνά, δεν μοιάζει με πένθος, και ότι η μητέρα δεν χρειάζεται να αναπληρώσει τον πατέρα ούτε να κρύψει τη θλίψη της: αρκεί να κρατήσει ανοιχτό έναν χώρο όπου η απώλεια έχει δικαίωμα να εκδηλώνεται και να μοιράζεται.

Ο έφηβος που χάνει τον πατέρα του πενθεί συχνά μέσα από θυμό ή σιωπή, που οι γύρω εκλαμβάνουν ως αδιαφορία. Η μητέρα βοηθά όταν μιλά για τον πατέρα και αντέχει τα αντιφατικά συναισθήματα του παιδιού, χωρίς να κρύβει τη δική της θλίψη.

Γιατί το πένθος του εφήβου δεν μοιάζει με πένθος

Ένας έφηβος καταλαβαίνει τον θάνατο όπως ένας ενήλικας: ξέρει ότι είναι οριστικός και ότι ο πατέρας του δεν θα γυρίσει. Αυτό που δεν έχει ακόμη είναι η εμπειρία να κρατά τον πόνο μέσα του για μέρες, χωρίς να τον εκτονώνει με πράξεις. Έτσι ο πόνος βγαίνει με τρόπους που οι μεγάλοι δεν αναγνωρίζουν ως πένθος: ένας καβγάς για μια ασήμαντη αφορμή, ένα γέλιο στην παρέα, ανάμεσα σε δύο κλάματα. Στα μικρότερα παιδιά, το πένθος έχει άλλη μορφή, γιατί η κατανόηση του θανάτου αλλάζει με την ηλικία (Πένθος στο παιδί).

Το πένθος γενικότερα δεν κινείται σε ευθεία γραμμή. Οι Margaret Stroebe και Henk Schut υποστηρίζουν ότι όποιος πενθεί κινείται πότε προς τον πόνο της απώλειας και πότε προς τις απαιτήσεις της καθημερινής ζωής, και ότι αυτή η εναλλαγή ανήκει στην διεργασία της προσαρμογής. Το μοντέλο τους παρουσιάστηκε το 1999 και έχει εξεταστεί εμπειρικά από τότε. Στην εφηβεία, η ταλάντευση μπορεί να φαίνεται πιο απότομη, γιατί ο έφηβος ζει ανάμεσα σε συνομηλίκους που δεν έχουν χάσει κανέναν και σε ένα σπίτι που έχει βιώσει την απώλεια.

Παλιό τιρκουάζ ραδιόφωνο με κόκκινη βελόνα στο καντράν, πάνω σε ράφι από μπετόν
Το πένθος κινείται πότε προς τον πόνο και πότε προς την καθημερινή ζωή.

Το περιβάλλον διαβάζει μόνο το ένα μισό της κίνησης. Ο έφηβος που γελά φαίνεται ότι τα πάει καλά, και εκείνος που εκρήγνυται φαίνεται δύσκολος. Ο πόνος μπορεί να πάρει και τη μορφή του θυμού, που δίνει κατεύθυνση εκεί όπου η λύπη αφήνει μόνο κενό.

Ο πατέρας που χάθηκε στη μέση της διαδρομής

Η εφηβεία είναι διαδρομή απομάκρυνσης από τους γονείς, και για να απομακρυνθεί κάποιος χρειάζεται κάτι από το οποίο να απομακρύνεται. Ο Peter Blos την περιέγραψε ως δεύτερη διαδικασία αποχωρισμού και εξατομίκευσης: ο έφηβος αποδεσμεύεται από τον τρόπο που έβλεπε τους γονείς του όταν ήταν παιδί, για να χτίσει τη δική του εικόνα για τον εαυτό του.

Σε αυτή τη διαδρομή, ο πατέρας είναι για τον έφηβο και τοίχος και καθρέφτης ταυτόχρονα: κάποιος να αντικρούσει και κάποιος να του μοιάσει. Με τον θάνατο, ο καθρέφτης παραμένει μέσα στον ψυχισμό του εφήβου, ενώ ο τοίχος χάνεται.

Ένας δεκαεξάχρονος ξεσπά στη μητέρα του για την ώρα επιστροφής και φωνάζει: «Δε θα μου πεις εσύ τι θα κάνω. Δεν είσαι εσύ το αφεντικό εδώ». Λίγο αργότερα, κουλουριάζεται στο πάτωμα και κλαίει με λυγμούς. Δοκιμάζει τα όρια με σφοδρότητα γιατί ψάχνει έναν τοίχο να αντισταθεί, και την ίδια ώρα τρέμει στην ιδέα ότι ο κόσμος του θα καταρρεύσει αν «σπάσει» η μητέρα.

Η σχέση πατέρα και εφήβου έχει τις τριβές της, και ο θάνατος την αφήνει ανολοκλήρωτη. Ο Freud, στο «Πένθος και μελαγχολία», έδειξε πώς η εχθρότητα προς κάποιον που χάνεται μπορεί να στραφεί προς τον ίδιο τον εαυτό ως αυτοκατηγορία.

Φθαρμένη μπάλα μπροστά σε ασβεστωμένο τοίχο, που είναι γεμάτος σημάδια από χτυπήματα
Ο έφηβος χρειάζεται έναν τοίχο που να του αντιστέκεται.

Όποιος είχε μαλώσει με τον πατέρα του λίγο πριν μπορεί να κουβαλά την αίσθηση ότι ο καβγάς ήταν η τελευταία λέξη. Η ενοχή αυτή ομολογείται δύσκολα, γιατί ο λόγος της φαίνεται ασήμαντος, σχεδόν παιδιάστικος. Πρόκειται για ψυχαναλυτική ανάγνωση της ενοχής, και δεν σημαίνει ότι κάθε έφηβος περνά από αυτήν.

Η εντολή να είναι δυνατός

Σε ένα σπίτι που πενθεί, η προσοχή στρέφεται εκεί όπου υπάρχει ανάγκη: στη μητέρα που έμεινε μόνη, στις γραφειοκρατικές διευθετήσεις, στο πώς θα στηθεί ξανά η καθημερινότητα. Ο έφηβος, που δείχνει ότι τα καταφέρνει, ακούει ότι είναι «δυνατός» και μαθαίνει να προσπαθεί να είναι αντάξιος του επίιθέτου αυτού.. Το τίμημα φαίνεται αργότερα: χάνει το δικαίωμα στο πένθος και ένα κομμάτι της ίδιας του της εφηβείας.

Πίσω από τη δύναμη αυτή, βρίσκεται συχνά ο φόβος. Ο θάνατος του πατέρα απειλεί τα θεμέλια της ασφάλειας του εφήβου, και ο ρόλος του προστάτη τού δίνει την αίσθηση ότι κάτι ελέγχει. Μερικοί αναλαμβάνουν πρόωρα ευθύνες ενήλικα, από τα ψώνια ως την επίβλεψη του μικρότερου αδερφού, θυμίζοντας το «καλό παιδί» που δεν δυσκολεύει κανέναν.

Όταν λείπουν οι λέξεις, μιλά το σώμα. Μια δεκατεσσάρχρονη που δεν κλαίει ποτέ μπροστά στους άλλους εμφανίζει ταχυπαλμία ή κρίσεις ξαφνικού βήχα κάθε φορά που η κουβέντα πλησιάζει τον πατέρα της. Στην εφηβεία, το πένθος εκφράζεται συχνά με σωματικούς πόνους, διαταραχές ύπνου και όρεξης ή κόπωση, σαν ο πόνος που δεν χωρά στα λόγια (λεκτικοποίηση συναισθημάτων) να βρίσκει άλλη έξοδο. Κάθε νέο σωματικό σύμπτωμα αξίζει πάντως έλεγχο από γιατρό, ώστε να μη χαρακτηριστεί βιαστικά ψυχολογικό.

Παλιά φουσκωμένη δερμάτινη τσάντα ταξιδιού, κλεισμένη με ένα λουρί, με ένα μπλε ύφασμα να ξεφεύγει από τη χαραμάδα
Το πένθος που δεν βρίσκει λόγια δεν εξαφανίζεται, πιέζει να βγει.

Η μητέρα ανάμεσα στο δικό της πένθος και στο παιδί

Η μητέρα πενθεί έναν σύντροφο, ένα κοινό μέλλον και μια ολόκληρη εικόνα για τη ζωή της, και τα πενθεί την ώρα που όλοι περιμένουν να σταθεί όρθια. Το πένθος της δεν έχει την πολυτέλεια της απόσυρσης, γιατί κάθε πρωί ένα παιδί χρειάζεται πρωινό, μια τσάντα, μια απάντηση για το τι θα γίνει από δω και πέρα.

Στο γραφείο, οι μητέρες λένε δύο φράσεις που δείχνουν τη θέση τους. Η πρώτη: «Φοβάμαι να κλάψω μπροστά του. Τον κοιτάζω και βλέπω τον άντρα μου σε μικρογραφία. Αν καταρρεύσω εγώ, ποιος θα τον κρατήσει;». Η δεύτερη: «Νιώθω ότι με κατηγορεί. Όταν του ζητάω κάτι ή του λέω να βγούμε, με κοιτάζει σαν να λέει: “Εσύ ζεις, ενώ έχει ο πατέρας έχει πεθάνει”». Η ενοχή έρχεται και από τις δύο πλευρές, η μία επειδή δεν αντέχει άλλο και η άλλη επειδή φοβάται ότι η θλίψη της θα επιβαρύνει τον έφηβο γιο της.

Έτσι στο ίδιο σπίτι δύο άνθρωποι κρατιούνται όρθιοι, ο ένας  για χάρη του άλλου.Ο έφηβος συγκρατιέται επειδή η μητέρα κλαίει, και η μητέρα συγκρατιέται επειδή ο έφηβος δεν κλαίει. Ο καθένας διαβάζει τη σιωπή του άλλου ως ένδειξη ότι δεν χρειάζεται βοήθεια. Το βλέμμα που η μητέρα θεωρεί ως κατηγορία μπορεί να μιλά περισσότερο για τον πόνο του εφήβου παρά για εκείνη.

Ο φόβος μιας δεύτερης απώλειας μπορεί να γίνει υπερπροστασία, και ο υπερβολικός πόνος απόσυρση, όταν η ψυχή περιορίζει την επαφή για να αντέξει. Καμία από τις δύο δεν δείχνει λιγότερη αγάπη.

Τι μπορεί να προσφέρει η μητέρα, και τι δεν της ζητείται

Δεν της ζητείται να γίνει ο πατέρας ούτε να μην κλάψει μπροστά στο παιδί. Αυτό που προσφέρει είναι ένα σταθερό πλαίσιο όπου η απώλεια μπορεί να εκφρασθεί.

Δύο μεταλλικοί κουβάδες κρεμασμένοι με σχοινιά από ξύλινο δοκάρι πάνω σε πέτρινο πηγάδι, με ροζ ουρανό στο βάθος
Η μητέρα κουβαλά ταυτόχρονα το δικό της πένθος και τη φροντίδα του παιδιού.

Οι μελέτες για παιδιά και εφήβους που έχασαν γονιό δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση. Μια μελέτη που εξέτασε οικογένειες 15 χρόνια μετά τον θάνατο γονιού καταλήγει ότι η στήριξη των παιδιών και των εφήβων που πενθούν αξίζει να στοχεύει σε μια σχέση με τον γονιό που ζει, όπου νιώθουν ζεστασιά και αποδοχή και στην οποία μπορούν να στραφούν σε εκείνον για βοήθεια. Μια συστηματική ανασκόπηση ποιοτικών ερευνών βρίσκει ότι η ειλικρινής κουβέντα και η συμμετοχή τού παιδιού σε όσα συμβαίνουν στην οικογένεια το βοηθούν να αντέξει. Πρόκειται για συσχετίσεις και όχι για συνταγή, και δεν ζητούν από τη μητέρα να είναι αλάθητη.

Στην πράξη, χρειάζεται να γίνεται λόγος για τον πατέρα. Μια φράση όπως «Θυμήθηκα σήμερα τον μπαμπά σου. Δεν χρειάζεται να πεις τίποτα» ανοίγει χώρο χωρίς να απαιτεί απάντηση, ενώ το «πώς νιώθεις;» ζητά απάντηση από κάποιον που συχνά δεν την έχει ακόμη.

Τα αντιφατικά συναισθήματα του εφήβου, η αγάπη και ο θυμός, ακόμη και η ανακούφιση όταν ο θάνατος έβαλε τέλος σε μια μακρόχρονη αρρώστια, χρειάζονται χώρο να ειπωθούν χωρίς να διορθώνονται.

Ο θυμός του εφήβου μπορεί να καταλήξει και στη μητέρα, γιατί εκείνη βρίσκεται εκεί. Ο Winnicott έγραψε ότι ο άλλος γίνεται πραγματικός για εμάς όταν επιβιώνει της επίθεσής μας, χωρίς να αντεκδικηθεί και χωρίς να καταρρεύσει. Μια μητέρα, που αντέχει μια έκρηξη και την επομένη είναι ξανά εκεί, δείχνει ότι ο θυμός δεν καταστρέφει.

Η δική της θλίψη δεν χρειάζεται να κρυφτεί, αρκεί να μη φορτώνεται στον έφηβο ως ευθύνη. Μια πρόταση όπως «Λυπάμαι κι εγώ, και δεν φταις εσύ» δείχνει ότι η λύπη επιτρέπεται και ότι κάποιος ενήλικας την αντέχει. Η μητέρα δεν χρειάζεται, επίσης, να είναι ο μοναδικός ενήλικας: ένας θείος ή ένας καθηγητής που ξέρει τι έγινε μπορούν να σταθούν δίπλα στον έφηβο χωρίς να πάρουν τη θέση του πατέρα.

Ο πατέρας που μένει μέσα μας

Ο πατέρας δεν φεύγει από τον ψυχικό κόσμο του εφήβου μαζί με το σώμα του. Η έρευνα για τους «συνεχιζόμενους δεσμούς» (continuing bonds), από τη δεκαετία του 1990, έδειξε ότι όσοι πενθούν διατηρούν συχνά δεσμό με τον νεκρό: τον θυμούνται, τον ρωτούν, φαντάζονται τι θα έλεγε. Με αυτόν τον τρόπο, αμφισβητήθηκε η παλιότερη άποψη ότι το πένθος ολοκληρώνεται όταν ο δεσμός κόβεται.

Λωρίδα φιλμ με αρνητικά κάδρα κρατημένη μπροστά στο φως, με ένα άδειο παγκάκι σε πλατεία στο φωτισμένο κάδρο
Ο πατέρας συνεχίζει να υπάρχει στον ψυχικό κόσμο του εφήβου, με άλλη μορφή.

Ο εσωτερικός πατέρας μπορεί να παρηγορεί ή να βαραίνει. Παρηγορεί όταν ο έφηβος έχει το δικαίωμα να τον θυμάται με τα καλά και τα άσχημά του και να επιλέγει ποια χαρακτηριστικά του θέλει να κρατήσει. Βαραίνει όταν γίνεται μνημείο που δεν αγγίζεται ή θέμα απαγορευμένο, γιατί σε ένα σπίτι όπου δεν γίνεται λόγος για τον πατέρα, ο έφηβος καταλαβαίνει ότι κάτι σε όσα νιώθει είναι ανάρμοστο.

Ο τρόπος που το σπίτι άντεξε την απουσία γίνεται το πρώτο πρότυπο για το πώς αντέχεται μια απώλεια μέσα σε μια σχέση. Όταν ο πατέρας λείπει χωρίς να έχει πεθάνει, οι ερωτήσεις έχουν άλλη μορφή (απουσία πατέρα).

Ο πατέρας δεν θα ξαναμπεί μόνος του στην κουβέντα του σπιτιού. Κάποιος χρειάζεται να αναφέρει πρώτος το όνομά του.

Πότε αξίζει να ζητηθεί βοήθεια

Το πένθος δεν είναι διαταραχή και δεν χρειάζεται θεραπεία από μόνο του. Η βοήθεια ειδικού αξίζει όταν ο πόνος δεν μετριάζεται με τους μήνες, όταν τα σημάδια θυμίζουν κατάθλιψη στην εφηβεία ή όταν η καθημερινότητα καταρρέει: το σχολείο εγκαταλείπεται, οι φίλοι χάνονται, εμφανίζονται επικίνδυνες συμπεριφορές ή χρήση αλκοόλ και ουσιών. Κάθε λόγος του εφήβου που δείχνει ότι θέλει να πεθάνει ή να ακολουθήσει τον πατέρα του απαιτεί άμεση βοήθεια.

Στην Ελλάδα, λειτουργεί η 24ωρη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018, που απευθύνεται και σε όσους βιώνουν απώλεια ή ανησυχούν για κάποιον δικό τους, η Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306 και, σε επείγουσα ανάγκη, το 112. Όταν ο θάνατος έγινε με αυτοκτονία ή ήταν απότομος και βίαιος, η υποστήριξη από ειδικό αξίζει να αρχίσει νωρίς, γιατί στο πένθος προστίθενται, συνήθως, το σοκ και η ενοχή. Η ψυχοθεραπεία εφήβων περιλαμβάνει, όπου χρειάζεται, συναντήσεις και με τη μητέρα, που αξίζει κι εκείνη να στηριχθεί. Ο ειδικός προσθέτει στο σπίτι έναν ακόμη ενήλικα που αντέχει να ακούσει.

Συχνές ερωτήσεις

Πώς πενθεί ένας έφηβος που έχασε τον πατέρα του;

Συνήθως, με εναλλαγές: στιγμές έντονου πόνου, θυμού ή απόσυρσης και στιγμές συνηθισμένης καθημερινότητας, με παρέα και παιχνίδι. Η εναλλαγή ανήκει στο πένθος και δεν σημαίνει ότι ο έφηβος δεν νοιάζεται.

Είναι φυσιολογικό να μην κλαίει ο έφηβος;

Ναι. Το κλάμα δεν είναι το μέτρο του πένθους, και πολλοί έφηβοι πενθούν με θυμό, σιωπή ή απομόνωση. Αν, όμως, η απόσυρση κρατά μήνες και συνοδεύεται από μειωμένη απόδοση στο σχολείο και απομάκρυνση από τις φιλίες, αξίζει να ζητηθεί βοήθεια.

Πώς μιλάμε στον έφηβο για τον πατέρα που πέθανε;

Με ειλικρίνεια και χωρίς πίεση. Μια σύντομη φράση που ανοίγει χώρο, όπως «Θυμήθηκα σήμερα τον μπαμπά σου», βοηθά περισσότερο από τη γενική ερώτηση «πώς νιώθεις;», γιατί δεν απαιτεί έτοιμη απάντηση.

Πρέπει η μητέρα να κρύβει το κλάμα της;

Όχι. Η θλίψη που δείχνεται μέσα σε ζεστασιά και σταθερότητα λέει στον έφηβο ότι το πένθος επιτρέπεται. Αρκεί να μη φορτώνεται στον έφηβο η ευθύνη να την παρηγορεί συνεχώς.

Πότε χρειάζεται ψυχολόγος;

Όταν ο πόνος δεν μετριάζεται με τους μήνες, όταν το σχολείο και οι φίλοι εγκαταλείπονται ή όταν ο έφηβος μιλά για θάνατο ή αυτοκτονία. Στην τελευταία περίπτωση, η βοήθεια χρειάζεται άμεσα: 1018 ή 112.

Πόσο διαρκεί το πένθος στην εφηβεία;

Δεν υπάρχει καθορισμένη διάρκεια. Η απώλεια δεν σβήνει, συνήθως όμως αλλάζει μορφή και γίνεται πιο ανεκτή. Ο πόνος μπορεί να ξαναγυρίσει σε επετείους και σε σημαντικές στιγμές, όπως η αποφοίτηση.

Σάββας Ν. Σαλπιστής

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προτεινόμενα άθρα

Leave A Comment

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *