Ψυχολογική Στήριξη: Η ικανότητα να παρηγορούμε ουσιαστικά

Η ανάγκη για ψυχολογική στήριξη στη σύγχρονη εποχή

Η ψυχολογική στήριξη και η παρηγοριά αποτελούν θεμελιώδεις ανάγκες της ανθρώπινης φύσης, ειδικά σε στιγμές κρίσης.Πράγματι, υπάρχει απέραντη σοφία σε αυτά τα λόγια του πατέρα της ιατρικής επιστήμης που, αν προσαρμόζονταν στη σύγχρονη εποχή μας, θα μπορούσαν να έχουν την εξής μορφή: «Θεράπευε συχνά, ανακούφιζε πάντα, παρηγόρα πάντα»…

«Θεράπευε σπάνια, ανακούφιζε συχνά, παρηγόρα πάντα» (Ιπποκράτης)

Ωστόσο, πόσο συχνά συμβαίνει, όμως, τον τελευταίο καιρό στη χώρα μας; Συγκεκριμένα, η οργανωμένη προσπάθεια παρηγοριάς και στήριξης ασθενών που πάσχουν από σοβαρές ασθένειες, απουσιάζει παντελώς. Ωστόσο, θα έπρεπε να κατέχει κεντρική θέση στην ιατρική φροντίδα των ατόμων αυτών.  Γιατί δεν υπάρχει κάποιο μάθημα στην εκπαίδευση ιατρών και νοσηλευτών για κάτι που, σύμφωνα με τον πατέρα της ιατρικής, αλλά και την κοινή λογική, θα έπρεπε να συμβαίνει ΠΑΝΤΑ;

Μήπως, όμως, έτσι όπως έχουν τα πράγματα στη λεηλατημένη και κατακαημένη τούτη χώρα; Ακόμα και αν υπήρχε μία οργανωμένη τέτοιου είδους ιατρική φροντίδα, ίσως θα θυσιάζονταν. Συγκεκριμένα, θα χανόταν στο βωμό της προσπάθειας δημιουργίας πλεονάσματος στον κρατικό προϋπολογισμό. Μήπως θα θεωρούνταν ως κοστοβόρος, αλλά και μη έχουσα νόημα; Ειδικά από τη στιγμή που απευθύνεται σε ασθενείς που πολλοί από αυτούς ούτως ή άλλως δεν πρόκειται να ζήσουν για πολύ;

Η απουσία πρόσβασης σε μια ουσιαστική στήριξη δεν οφείλεται μόνο σε αντικειμενικές δυσκολίες. Αντιθέτως, οφείλεται συχνά και σε υποκειμενικούς παράγοντες που προκύπτουν σε στιγμές οριακές για έναν άνθρωπο. Πολλά άτομα, που έχουν βιώσει μεγάλη θλίψη ή κάποιου άλλου είδους πολύ επώδυνες καταστάσεις, αναφέρουν συχνά την «εξαφάνιση» φίλων ή/και συγγενών αλλά, ταυτόχρονα, και τη δημιουργία νέων και απρόσμενων φιλιών, σε ορισμένες περιπτώσεις. Στα δύσκολα, δοκιμάζεται όχι μόνον η φιλία αλλά και η ικανότητα του καθενός μας να παρέχει ψυχολογική στήριξη και να παρηγορεί κάποιον που το έχει απόλυτη ανάγκη.

Ένα βίωμα ζωής και θανάτου

Δυστυχώς, δεν πρόκειται ποτέ να ξεχάσω την περίπτωση ενός 9χρονου κοριτσιού που έσβησε μόνο του στο ογκολογικό τμήμα του νοσοκομείου που εργαζόμουν γιατί οι ίδιοι οι γονείς του, από ένα ορισμένο σημείο της ασθένειάς του και μετά, δεν άντεχαν καν να το επισκέπτονται και να είναι δίπλα του τις τελευταίες του στιγμές. Συγκεκριμένα, λίγο πριν κλείσει για πάντα τα ματάκια του, μου έδωσε μία διπλωμένη σελίδα χαρτιού, ζητώντας μου να τη δώσω στους γονείς του όταν κάποια στιγμή τους συναντήσω. Στη σελίδα αυτή, είχε ζωγραφίσει τον εαυτό της ανάμεσά τους με την αφιέρωση: «Μανούλα και πατερούλη σας αγαπώ πολύ και για πάντα»…

Οι στιγμές απώλειας και πένθους απαιτούν τεράστια ψυχικά αποθέματα. Αν νιώθετε την ανάγκη για καθοδήγηση σε αυτές τις δύσκολες ώρες, η online ψυχοθεραπεία μπορεί να αποτελέσει το στήριγμά σας.

Τι είναι η παρηγοριά και η ψυχολογική στήριξη;

Όλοι κουβαλούμε εντός μας ενός είδους εσωτερικό χάρτη. Αυτός μας καθοδηγεί στις δύσκολες, απρόβλεπτες και χαοτικές καταστάσεις που θα τύχει να αντιμετωπίσουμε στο μέλλον.Ουσιαστικά, ο εσωτερικός αυτός χάρτης αντιπροσωπεύει την προσωπική στάση ζωής του καθενός μας. Βασίζεται, σε πολύ μεγάλο βαθμό, στις προσωπικές μας εμπειρίες από ανάλογες καταστάσεις, ήδη από την αρχή της ζωής.

Η σημασία της παρουσίας στις δύσκολες στιγμές

 Όλοι μας γνωρίζουμε και έχουμε βιώσει λίγο-πολύ την τεράστια σημασία που έχει η παρουσία κάποιου ατόμου δίπλα μας, σε στιγμές πολύ δύσκολες έως οριακές, Επιπλέον, αυτό έχει ακόμα μεγαλύτερη σημασία όταν ο άλλος δεν κατακλύζεται από τα δικά μας δυσβάσταχτα συναισθήματα. Αυτή η απόσταση του δίνει τη δυνατότητα και το κουράγιο να μας συμπαραστέκεται. Έτσι, μπορεί να μας παρηγορεί και να μας στηρίζει ουσιαστικά και αποτελεσματικά.

Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να πούμε πως η ικανότητα μας για ψυχολογική στήριξη και παρηγοριά δεν είναι τίποτα περισσότερο από την αναγνώριση και αποδοχή της θλίψης και των όποιων άλλων δυσβάσταχτων συναισθημάτων κάποιου και τη δυνατότητά μας να καταφέρουμε να του δημιουργήσουμε μια σπίθα ελπίδας και αισιοδοξίας για τη συνέχεια. Και μόνο η απλή παρουσία μας δίπλα σε κάποιον που νιώθει απελπισία και απόγνωση μπορεί να του μεταδώσει μια αίσθηση ελπίδας. Ας μην ξεχνάμε πως η μεγαλύτερη θλίψη είναι αυτή που κανείς γύρω μας δεν μπορεί να δει…

 Οι προϋποθέσεις για ουσιαστική ψυχολογική στήριξη και παρηγοριά

 Πώς μπορούμε, όμως, να παρηγορήσουμε αποτελεσματικά κάποιον; Είναι κάτι τέτοιο εφικτό;

Μια θεμελιακή αρχή που θα πρέπει να έχουμε υπόψη είναι πως αναμφίβολα, ΔΕΝ υπάρχει παρηγοριά για ΚΑΘΕ είδους πόνο και θλίψη. Δεν μπορούμε να αλλάξουμε μια αδυσώπητη πραγματικότητα, απλά και μόνο παρηγορώντας. Μπορούμε, όμως, να την κάνουμε -με διάφορους τρόπους- μια ιδέα πιο ανεκτή.

Μία πρώτη και σημαντικότατη προϋπόθεση είναι η δυνατότητα ύπαρξης επαρκούς χρόνου και χώρου που αποτελούν είδη πολυτελείας, τουλάχιστον όσον αφορά στην παροχή ιατρικής φροντίδας την εποχή που διανύουμε τα τελευταία χρόνια.  Η παρουσία κάποιου δίπλα μας, που να αντέχει αυτά που εμείς οι ίδιοι δεν αντέχουμε και μας φροντίζει με διάφορους πολύ απλούς και ανθρώπινους τρόπους, όπως το να μας προσφέρει ένα φλιτζάνι ζεστό τσάι, έναν καφέ, ένα ποτήρι νερό ή μια ζεστή αγκαλιά, είναι κάτι που δίνει την αίσθηση πως δεν είμαστε μόνοι με αυτά που ζούμε.

Επιπλέον, η παρουσία μας δίπλα σε κάποιον που θρηνεί ή βιώνει μια κρίση είναι καθοριστική. Η αντοχή και υπομονή μας απέναντι στο χρόνο που χρειάζεται για να ολοκληρώσει τη διεργασία του πένθους του, του δίνουν δύναμη. Έτσι, αποκτά σταδιακά το κουράγιο για να συνεχίσει το δύσκολο αγώνα που δίνει.

Η διαχείριση της προσωπικής μας ανημπόριας

Αυτός που προσφέρει ψυχολογική στήριξη και παρηγορεί, αντιπροσωπεύει μια αναπληρωματική αίσθηση ελπίδας πως η ζωή συνεχίζεται ή πως μπορεί να συνεχιστεί κάποια στιγμή.

Για να εμφυσήσουμε, όμως, μια τέτοια αίσθηση σε κάποιον που πενθεί, θα πρέπει να είμαστε σε θέση να αντέχουμε και να διαχειριζόμαστε αποτελεσματικά την προσωπική μας αίσθηση ανημπόριας και να μη λυγίζουμε μπροστά στις όποιες αδικίες της ζωής και στην αδυσώπητη σκληρότητα του θανάτου ή της αρρώστιας. Για τέτοιου είδους καταστάσεις, κανείς μας δεν μπορεί να κάνει κάτι που να τις αναιρέσει ή να τις αναστρέψει. Αυτός που πλήττεται π.χ. από μια βαριά ασθένεια αναρωτιέται πάντα: «Γιατί εγώ;». Στο ερώτημα αυτό δεν υπάρχει απάντηση. Ο θάνατος αποτελεί μέρος της ζωής που ο καθένας μας θα πρέπει, ως ένα βαθμό τουλάχιστον, να αποδεχθεί.

Μία ακόμη σημαντική προϋπόθεση της ικανότητας για παρηγοριά και ψυχολογική στήριξη είναι η υπέρβαση των συνηθισμένων ορίων. Συγκεκριμένα, αναφέρομαι στα όρια που συνήθως υφίστανται στις διαπροσωπικές μας σχέσεις. Η σωματική επαφή και η ζεστασιά που μπορούμε να μεταδώσουμε μέσα από αυτήν είναι στοιχεία ανεκτίμητα. Μάλιστα, θα ήταν ευχής έργο να καταλύονταν τα όρια αυτά. Κάτι τέτοιο θα έπρεπε να συμβαίνει τουλάχιστον κάποιες οριακές στιγμές ακόμα και αυτής της ίδιας της ιατρικής φροντίδας.

Διαθέτω πολλά χρόνια κλινικής εμπειρίας και έχω εφαρμόσει για μεγάλο χρονικό διάστημα το «πρωτόκολλο» του ρόλου και της στάσης που θα όφειλα να τηρώ ως ειδικός. Πλέον, είμαι σε θέση να δηλώσω με χαρά και ανακούφιση πως τον έχω «παραβιάσει» αρκετές φορές. Είμαι επίσης σε θέση -αν χρειασθεί- να παραθέσω όλα τα απαραίτητα επιχειρήματα για αυτό. Η απόφαση αυτή πάρθηκε όταν η κοινή λογική και η διαίσθησή μου το υπαγόρευαν. Διαπίστωσα πως το αποτέλεσμα αυτής της ευελιξίας ήταν ασύγκριτα καλύτερο από κάθε άποψη…

Η θεραπευτική δύναμη της σωματικής επαφής

 Είναι απάνθρωπο να αφήνεται ένας βαριά ασθενής μόνος και χωρίς την αναγκαία ανθρώπινη παρουσία και σωματική επαφή σε έναν απομονωμένο θάλαμο νοσηλείας. Οι περισσότεροι από εμάς, όταν είμαστε λυπημένοι, έχουμε την ανάγκη να αγκαλιάσουμε ένα μαξιλάρι ή μια κουβέρτα. Κατά τον ίδιο τρόπο, ένα άτομο που αντιμετωπίζει μια οριακή κατάσταση ζωής μπορεί να νιώσει ανακούφιση. Ειδικότερα, η αγκαλιά με ένα λούτρινο ζωάκι ή ένα κατοικίδιο προσφέρει σημαντική στήριξη. 

Η ανακουφιστική επίδραση των κατοικιδίων

Παράλληλα, έχει αποδειχθεί άλλωστε η θεραπευτική επίδραση της πρόσβασης σε κάποιο κατοικίδιο στην αντιμετώπιση καταστάσεων κρίσης. Η παρουσία, η καρτερικότητα, η συναισθαντικότητα που δείχνει ένα κατοικίδιο καθώς και η άνευ όρων δυνατότητα σωματικής επαφής με αυτό είναι οι παράγοντες που επιδρούν ανακουφιστικά και θεραπευτικά σε ανάλογες καταστάσεις.

Από τη θέση αυτού που παρέχει ψυχολογική στήριξη και παρηγορεί, είναι πολύ σημαντικό να αποφεύγουμε την παγίδα τυχόν προσωπικών μας απαιτήσεων. Συγκεκριμένα, δεν πρέπει να θεωρούμε πως θα πρέπει οπωσδήποτε να βοηθήσουμε τον άλλον και να επιλύσουμε κάθε πρόβλημα που αντιμετωπίζει. Αρκεί με το παραπάνω να είμαστε δίπλα του όταν και όσο μας χρειάζεται. Επίσης, είναι σημαντικό να μοιραζόμαστε συναισθήματα με αυθεντικότητα, ακόμα και μέσα από τη σιωπή. Ωστόσο, οφείλουμε να το κάνουμε χωρίς να κατακλυζόμαστε από αυτά. Η παρηγοριά είναι κάτι πολύ περισσότερο από λέξεις που συχνά δεν αρκούν για να απαλύνουν έναν μεγάλο πόνο.

Αποφεύγοντας την παγίδα της ψεύτικης παρηγοριάς

Ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που χρειάζεται να κάνουμε, όταν παρηγορούμε κάποιον, είναι να μην αρνούμαστε το κακό που έχει συμβεί. Δηλαδή, δεν πρέπει να κλείνουμε τα μάτια στην πραγματικότητα. Εκφράσεις του τύπου «Όλα θα πάνε καλά» ή «Η ζωή συνεχίζεται» μόνο λόγια παρηγοριάς δεν αποτελούν. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα όταν η αλήθεια είναι πολύ διαφορετική. Τέτοιες εκφράσεις δεν είναι παρά μια προσπάθεια κουκουλώματος. Επιπλέον, αποτελούν έκφραση των προσωπικών μας δυσκολιών να διαχειριστούμε μια τέτοια κατάσταση. Τέτοιου είδους λόγια ίσως και να ηχούν στα αυτιά αυτού που πενθεί ως χλευασμός. Επίσης, μπορεί να εκληφθούν ως απουσία στοιχειώδους συναισθαντικότητας για τα όσα βιώνει.

Η διαχείριση της άρνησης και του θυμού

Υπάρχουν, όμως, και άτομα που προσπαθούν με κάθε τρόπο να αποφύγουν το οποιοδήποτε επώδυνο συναίσθημα. Συχνά, τα άτομα αυτά δυσκολεύονται να εμπιστευθούν άλλους. Παράλληλα, απαξιώνουν παντελώς κάθε είδους εκδήλωση «αδυναμίας». Για το λόγο αυτό, γυρνούν την πλάτη τους στον οποιονδήποτε επιχειρεί να εκφράσει με λόγια τη θλίψη. Δηλαδή, απορρίπτουν την επώδυνη απώλεια που βιώνουν. Τα άτομα αυτά μετατρέπουν πολύ εύκολα τη θλίψη τους σε θυμό.

Όταν κάποιος πενθεί με τέτοιον τρόπο, είναι πολύ πιο δύσκολο για τον οποιονδήποτε να μπορέσει να τον βοηθήσει. Πώς μπορείς να βοηθήσεις κάποιον που μετατρέπεται σε σκαντζόχοιρο; Πώς να τον πλησιάσεις όταν δεν ξέρεις από πού να τον πιάσεις; Σε μια τέτοια περίπτωση, ίσως είναι καλύτερο να καταφέρουμε να κάνουμε κάποια πρακτικά πράγματα. Για παράδειγμα, το να βγούμε έξω μαζί του για έναν περίπατο ή για έναν καφέ είναι ο καλύτερος τρόπος αρχικά.

Η φροντίδα των άλλων προϋποθέτει τη φροντίδα του εαυτού μας. Αν ως φροντιστής ή επαγγελματίας υγείας βιώνετε εξουθένωση, μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου για ραντεβού στο γραφείο ή διαδικτυακά, ώστε να σας προσφέρω την απαραίτητη στήριξη.

Οι επιπτώσεις σε όσους παρέχουν ψυχολογική στήριξη

Η ψυχολογική στήριξη ατόμων που βρίσκονται σε οριακό σημείο, εξαιτίας μιας σοβαρής κρίσης, αποτελεί πολύ δύσκολη αποστολή. Επιπλέον, μπορεί να προκαλέσει πολλές και έντονες αντιδράσεις. Οι περισσότερες από αυτές θεωρούνται, αρχικά τουλάχιστον, ως απόλυτα φυσιολογικές.

Οι σημαντικότερες από αυτές είναι:

• Αίσθημα ανημπόριας: Οι καταστάσεις που αντιμετωπίζει ένας επαγγελματίας είναι συχνά ιδιαίτερα τραυματικές. Αυτό συμβαίνει μέσα από τη συχνή και άμεση επαφή με άτομα που βιώνουν κάποια σοβαρή κρίση. Συγκεκριμένα, προκαλούν ένα αίσθημα πλήρους ανημπόριας που μπορεί να τον εξουθενώσει, κυριολεκτικά, τόσο ψυχικά όσο και σωματικά.

• Φόβος και άγχος: Αυτά αποτελούν τις συχνότερες συναισθηματικές αντιδράσεις αυτών που έρχονται σε επαφή με άτομα, κυρίως παιδιά, που αντιμετωπίζουν οριακές καταστάσεις.

• Θυμός και οργή: Παρατηρούνται κυρίως απέναντι σε άτομα που διαμαρτύρονται για απλά και καθημερινά πράγματα, όπως π.χ. ένα απλό κρύωμα κ.τ.λ.

• Θλίψη και πόνος: Εμφανίζονται ιδιαίτερα εξαιτίας του θανάτου ή του δράματος που βιώνει κάποιο μικρό παιδί.

• Έντονες και επίμονες εικόνες: Αυτές ξεπροβάλουν απρόσκλητες και αντιπροσωπεύουν πράγματα που άκουσαν από άτομα με τραυματικές εμπειρίες ζωής.

• Αισθήματα ενοχής, ντροπής και αυτοκατηγοριών: Προκαλούνται κυρίως εάν κάποιος θεωρεί πως δεν έκανε αρκετά πράγματα ή πως θα έπρεπε να είχε ενεργήσει διαφορετικά.

  ---

Το φαινόμενο της επαγγελματικής εξουθένωσης

Όλα όσα προαναφέραμε μπορεί αρκετές φορές να οδηγήσουν έναν επαγγελματία του χώρου της υγείας -και όχι μόνο- σε αυτό που αποκαλείται «επαγγελματική εξουθένωση». Δυστυχώς, για την εξουθένωση αυτή στη χώρα μας δεν υπάρχει κανενός είδους αντιμετώπιση και μέριμνα.

Για να λέμε, λοιπόν, και του στραβού το δίκιο, μπορεί κάποια στιγμή να γίνουμε αποδέκτες μιας άσχημης συμπεριφοράς από κάποιον επαγγελματία της υγείας (π.χ. γιατρό, νοσηλεύτρια κ.τ.λ.). Σε αυτή την περίπτωση, ας λάβουμε υπόψη πως η αντίδραση αυτή μπορεί να αποτελεί σύμπτωμα και ένδειξη πιθανής επαγγελματικής εξουθένωσης. Δεν πρόκειται, δηλαδή, απλά για μια ανθρώπινη αναλγησία. Περισσότερες πληροφορίες για την ψυχική υγεία και τη διαχείριση τέτοιων καταστάσεων μπορείτε να βρείτε στην σελίδα του i-psyxologos.gr

Για μια επίσημη επιστημονική προσέγγιση της εξουθένωσης, μπορείτε να δείτε τον ορισμό του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας: Burn-out an occupational phenomenon.

Επίλογος

Η ικανότητά μας να παρέχουμε ψυχολογική στήριξη αποτελεσματικά έχει άμεση σχέση με το παρελθόν μας. Πράγματι, αυτό αφορά τόσο τον ίδιο μας τον εαυτό όσο και τους άλλους γύρω μας. Αυτό ισχύει τόσο για τον ίδιο μας τον εαυτό. Παράλληλα, ισχύει και για κάποιον που πενθεί ή που βρίσκεται σε κατάσταση μεγάλης ανάγκης. Αν οι εμπειρίες μας από ανάλογες καταστάσεις είναι θετικές, αυτό σημαίνει πως έχει δημιουργηθεί μέσα μας μια εσωτερική φωνή. Μια φωνή που μπορεί να παρηγορεί και να καθησυχάζει τόσο εμάς τους ίδιους όσο και τον οποιονδήποτε το έχει ανάγκη.

Αυτός που έχει την ικανότητα να παρηγορεί και να στηρίζει είναι σαν να κουβαλά εντός του μια εσωτερική φιγούρα. Δηλαδή, έναν εσωτερικό μέντορα. Κάθε φορά που κάτι άσχημο συμβεί στη ζωή, θα τον κοιτά με κατανόηση στα μάτια. Παράλληλα, θα τον παρηγορεί και θα του δείχνει με τον τρόπο του πως όλα θα πάνε καλά ή πως υπάρχει ακόμα ελπίδα…

Ας πάρουμε για παράδειγμα ένα μικρό παιδί που σκοντάφτει, πέφτει κάτω, χτυπά και ματώνει τα γόνατά του. Ταυτόχρονα, σκίζει το καινούργιο και καθαρό του παντελονάκι. Αν αυτό που θα βιώσει είναι μια μεγάλη και ζεστή αγκαλιά και η φροντίδα των πληγών του, τα πράγματα αλλάζουν. Αν ακούσει λόγια παρηγοριάς, όπως «Μην ανησυχείς, όλα θα πάνε καλά» ή «Εγώ είμαι εδώ», τότε μπαίνουν θεμέλια στον ψυχισμό του. Συγκεκριμένα, δημιουργείται ένα μοντέλο μιας ανάλογης προσωπικής στάσης απέναντι σε παρόμοιες καταστάσεις αργότερα στη ζωή.

Αντιθέτως, υπάρχουν όσοι δεν αντιμετωπίζονται με έναν παρηγορητικό τρόπο. Αντίθετα, αντιμετωπίζονται με θυμό, εκνευρισμό, απόρριψη, κριτική και ξύλο. Δυστυχώς, αυτό συμβαίνει συχνά σε ανάλογες περιπτώσεις. Τότε, αργότερα στη ζωή, δεν θα μπορούν να παρηγορούν και να στηρίζουν ούτε άλλους αλλά ούτε τον ίδιο τους τον εαυτό. Αυτό θα ισχύει, εάν χρειαστεί, ακόμα και σε φαινομενικά ήπιες καταστάσεις.

Η δύναμη της σιωπής και της ακρόασης

Τέλος, ποτέ δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως το σημαντικότερο απ΄όλα δεν είναι να του πούμε κάτι. Αυτό ισχύει όταν παρηγορούμε κάποιον που πενθεί ή που αντιμετωπίζει μια ιδιαίτερα δύσκολη και απειλητική κατάσταση. Αντιθέτως, πρέπει να μοιραστούμε μαζί του συναισθήματα δύσκολα και να ακούσουμε όσα έχει να μας πει. Επιπλέον, οφείλουμε να αφουγκρασθούμε ακόμα και τις σιωπές του που ίσως να λένε πολλά περισσότερα.

Άλλωστε, η παρηγοριά και η στήριξη δεν είναι κάτι που μπορούμε πάντα να προσχεδιάσουμε. Αυτό δεν συμβαίνει μόνο επειδή κάθε άτομο είναι μοναδικό και έχει τις δικές του ευαισθησίες. Συμβαίνει και επειδή η παρηγοριά δεν είναι παρά η αυθεντική συνάντηση δύο ατόμων. Μια συνάντηση υπό τη σκιά της κατανόησης, της αποδοχής, του σεβασμού, της υπομονής και της συναισθαντικότητας.

Μπορούμε, σχετικά εύκολα, να μάθουμε το χειρισμό ενός υπολογιστή, όχι όμως και τη διαχείριση της ζωής μας. Συνεπώς, η  αυτογνωσία, και άρα η δυνατότητα αλλαγής και ωρίμανσης, αποτελεί ένα πολύ σημαντικό μέρος. Αφορά την προσπάθεια αναζήτησης του μονοπατιού που οδηγεί σε αυτό που αποκαλούμε «σοφία της ζωής». Μια σοφία που δεν έχει πάντα σχέση με τη βιολογική μας ηλικία.

Η ικανότητα να παρέχουμε και να δεχόμαστε στήριξη καλλιεργείται. Αν αναζητάτε έναν έμπειρο συνοδοιπόρο σε αυτό το μονοπάτι αυτογνωσίας, μπορείτε να κλείσετε μια συνεδρία για online ψυχοθεραπεία ή να προγραμματίσετε ένα ραντεβού στο γραφείο μου.