Θάνατος κατοικίδιου: Πένθος, στάδια και ψυχολογική αντιμετώπιση

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου είναι η άγρια και απρόσμενη επίθεση που δέχθηκε, πριν από λίγες μέρες, το σκυλάκι της κορης μου. Αδιαμφισβήτητα, ο αναπάντεχος θάνατος κατοικίδιου ή ο κίνδυνος απώλειάς του είναι μια τραυματική εμπειρία. Ένα μικρό ημίαιμο Πίνσερ δέχθηκε επίθεση από δύο μεγαλόσωμα αδέσποτα σε ένα πάρκο των Αθηνών, όπου συνηθίζει να το πηγαίνει για να τρέξει και να παίξει λίγο.

Το αποτέλεσμα της επίθεσης αυτής ήταν να κομματιαστεί κυριολεκτικά το άτυχο ζωάκι. Αυτή τη στιγμή ζει σαν από θαύμα, εξαιτίας της αγάπης και της αξιοσύνης ενός κτηνιάτρου που το χειρουργούσε επί 5 ολόκληρες ώρες, με τη βοήθεια δύο ακόμη συναδέλφων του. Και έπεται ακόμα μία επέμβαση…

Όταν μία σχέση τελειώνει μετά από πολλά χρόνια κοινής ζωής ή αναπάντεχα εξαιτίας μιας ασθένειας ή κάποιου άλλου σοβαρού συμβάντος, ο πόνος είναι μεγάλος. Για πολλούς, αυτός ο πόνος φαντάζει ακατανόητος όταν πρόκειται για ένα κατοικίδιο. Θα πρέπει, όμως, να τονίσουμε ευθύς εξαρχής πως ο πόνος που αφορά στην απώλεια μιας σχέσης μπορεί να είναι το ίδιο μεγάλος, είτε πρόκειται για κάποιο κοντινό μας πρόσωπο είτε για κάποιο αγαπημένο κατοικίδιο.

Ένα σκυλί δεν είναι ποτέ απλά «μόνο ένα σκυλί». Κάποιος ίσως να έχει μεγαλώσει μαζί με το ζώο αυτό, το οποίο μπορεί να αποτελούσε αναπόσπαστο μέλος της δομής ολόκληρης της οικογένειας.

Η απώλεια ενός κατοικίδιου μπορεί να αποτελεί, επίσης, την πρώτη επαφή ενός παιδιού με τον θάνατο και το πένθος. Για τον λόγο αυτό, σε μια τέτοια περίπτωση, η διαχείριση της κατάστασης έχει ακόμα μεγαλύτερη σημασία.

Η σημασία ενός κατοικίδιου και η ευθύνη απέναντί του

Για πολλά άτομα, ένα κατοικίδιο μπορεί να είναι η μόνη υπαρκτή δυνατότητα συντροφιάς. Ως εκ τούτου, η σχέση αυτή είναι συχνά πολύ βαθιά, αλλά και πολύ πιο προβλέψιμη από ό,τι η σχέση με ένα μεγάλο ποσοστό ανθρώπων.

Ένα σκυλί, για παράδειγμα, δεν έχει ιδιαίτερες απαιτήσεις από τη σχέση με τον ιδιοκτήτη του. Είναι πάντα εκεί, το ίδιο χαρούμενο και ευγνώμων για κάθε μικρή ή μεγάλη ένδειξη προσοχής ή αγάπης. Δεν είναι πολλές οι ανθρώπινες σχέσεις που να διακρίνονται για την ίδια άνευ όρων και απαιτήσεων αγάπη, όπως αυτή μεταξύ ενός κατοικίδιου και του ιδιοκτήτη του.

Η σχέση με ένα κατοικίδιο είναι ιδιαίτερα σημαντική για:

• Άτομα που είναι μόνα.

• Ανθρώπους που χρειάζονται εξειδικευμένη βοήθεια (π.χ. τυφλοί).

• Άτομα που νιώθουν την ανάγκη να καλύψουν κάποιο κενό στην προσωπική τους ζωή (π.χ. άτεκνα ζευγάρια).

Πολλές είναι οι έρευνες που καταδεικνύουν τη θεραπευτική επίδραση των κατοικίδιων τόσο σε σωματικό όσο και σε ψυχικό επίπεδο. Για παράδειγμα, έχει διαπιστωθεί πως τα άτομα που διαθέτουν κάποιο κατοικίδιο έχουν χαμηλότερα επίπεδα στρες.

Το είδος του ζώου παίζει επίσης ρόλο στο βαθμό και το είδος του δεσίματος. Οι περισσότεροι επιλέγουν σκύλο γιατί είναι πιο δοτικό ζώο και ανταποκρίνεται άμεσα στην προσέγγιση του άλλου. Αυτό προκαλεί ευκολότερα βαθύτερα αισθήματα τρυφερότητας και μοιράσματος. Το ίδιο ισχύει και με παιδιά του ίδιου γονέα που έχουν διαφορετικό ταμπεραμέντο: είμαστε ευκολότερα τρυφεροί απέναντι στο παιδί που μας επιτρέπει να μοιραζόμαστε μαζί του ανάλογα συναισθήματα.

Η ηθική ευθύνη του κηδεμόνα

Ένα κατοικίδιο, όμως, έχει και μία αξία από μόνο του και όχι μόνο για αυτά που προσφέρει σε εμάς. Αυτό σημαίνει πως έχουμε μεγάλη ευθύνη απέναντι στο ζώο αυτό, ό,τι και αν συμβεί. Από την πρώτη μέρα που θα το αποκτήσουμε μέχρι τη στιγμή που ο θάνατος κατοικίδιου θα μας αναγκάσει να το αποχωριστούμε εξαιτίας κάποιας ασθένειας, προχωρημένης ηλικίας ή άλλου αναπάντεχου συμβάντος.

Θα πρέπει να θεωρούμε αυτονόητο πως θα παραμείνουμε δίπλα στο κατοικίδιό μας ώστε, όταν έρθει η ώρα, να κλείσει τα μάτια του όσο γίνεται πιο ανώδυνα και με τη μεγαλύτερη δυνατή αξιοπρέπεια. Όλα αυτά ίσως να φαντάζουν για πολλούς ως πολυτέλεια και υπερβολή. Ιδιαίτερα όταν βλέπουμε τόσο συχνά εγκαταλειμμένους ηλικιωμένους και μια γενικευμένη αναλγησία απέναντι σε κατατρεγμένους και «διαφορετικούς».

Οι προσθαφαιρέσεις, όμως, δεν έχουν θέση στις πανανθρώπινες αξίες. Κάθε πλάσμα πάνω σε αυτόν τον πλανήτη θα πρέπει να έχει το σεβασμό και την προστασία που του αξίζει, ως μέρος της αλυσίδας ζωής στην οποία κι εμείς, ως άνθρωποι, ανήκουμε.

Οι τρεις φάσεις της διεργασίας του πένθους

1. Η φάση του σοκ

Στη διάρκεια της φάσης αυτής, που μπορεί να διαρκέσει από μερικά λεπτά έως πολλές ημέρες, δεν αντιδρούμε πραγματικά. Σε αυτό το στάδιο, δεν αισθανόμαστε το πραγματικό μέγεθος και την ένταση των συναισθημάτων μας.

2. Η φάση της αντίδρασης και των ενοχών

Στη διάρκεια αυτής της φάσης, αρχίζουμε να κατανοούμε και να νιώθουμε τι πραγματικά έχει συμβεί. Χαρακτηριστικό της είναι η ενεργοποίηση ενοχών. Το άτομο αναρωτιέται αν ήταν αρκετά καλό και ανεκτικό απέναντι στο κατοικίδιό του όσο αυτό ζούσε. Τέτοιου είδους ενοχικά αισθήματα βιώνουν όλοι οι ιδιοκτήτες κατοικίδιων, όσο καλοί και αν ήσαν μαζί του.

3. Η φάση της αποδοχής/επεξεργασίας

Κάποια στιγμή —συνήθως μέσα σε διάστημα έξι μηνών περίπου— τα έντονα αισθήματα θλίψης, έλλειψης, απουσίας και ενοχών ενσωματώνονται εντός μας. Γίνονται ολοένα και λιγότερο επώδυνα. Παράλληλα, νιώθουμε σαν να ψηλώσαμε ψυχικά, σαν να ωριμάσαμε ως άνθρωποι.

Στη διάρκεια αυτής της φάσης, σκεφτόμαστε το ενδεχόμενο να πάρουμε κάποιο άλλο ζωάκι ή με ποιον άλλον τρόπο θα διαχειριστούμε την απώλεια αυτή.

Επιπλέον, ο θάνατος κατοικίδιου συχνά υποτιμάται από το κοινωνικό περιβάλλον, κάνοντας το πένθος πιο δύσκολο. Αυτό οφείλεται κυρίως στην προκατάληψη πως τα άτομα που έχουν μια στενή σχέση με τα ζώα είναι λίγο «περίεργα» και δεν έχουν ιδιαίτερες σχέσεις με ανθρώπους.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να σας βοηθήσει να διαχειριστείτε το βαθύ πένθος για το κατοικίδιο που χάσατε, προσφέροντας έναν χώρο κατανόησης μακριά από την κοινωνική κριτική.

Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ διαφορετική:

• Τα περισσότερα άτομα που έχουν κατοικίδιο είναι πολύ κοινωνικά.

• Η κατοχή ενός κατοικίδιου δεν αποτελεί κάλυψη κάποιου κενού ή έλλειψης, αλλά εμπλουτισμό της ζωής και της καθημερινότητας.

Η άγνοια και οι προκαταλήψεις αναγκάζουν πολλούς που πενθούν να μην εκδηλώνουν τα συναισθήματά τους. Φοβούνται μήπως γίνουν αποδέκτες ειρωνικών σχολίων, με αποτέλεσμα να βιώνουν μοναχικά και σιωπηρά το πένθος τους.

Το πένθος όμως για κάτι πολύ αγαπημένο, είτε πρόκειται για άνθρωπο είτε για ζώο, μπορεί να είναι εξίσου μεγάλο. Είναι πολύ σημαντικό να το επεξεργαστούμε, επιτρέποντας στον εαυτό μας να νιώσει τα συναισθήματα που έχουν προκληθεί. Το να μιλήσει κανείς για αυτά με δικούς του ανθρώπους ή με άλλους που έχουν βιώσει κάτι παρόμοιο, είναι το κλειδί για να μπορέσει κάποια στιγμή να το αφήσει σταδιακά πίσω του.

Επίλογος

Ο Μαχάτμα Γκάντι είπε κάτι πολύ σοφό: «Ο Πολιτισμός ενός έθνους διακρίνεται από τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι συμπεριφέρονται στα ζώα».

Εμείς, εδώ στη χώρα μας, έχουμε ακόμα μακρύ δρόμο να διαβούμε και στο θέμα αυτό. Όπως προαναφέραμε, για πολλούς η απώλεια ενός κατοικίδιου μπορεί να είναι εξίσου δραματική με αυτή ενός αγαπημένου προσώπου.

Αυτή η οδυνηρή κατάσταση επιδεινώνεται συχνά από την έλλειψη κατανόησης και ευαισθησίας από την πλευρά των άλλων. Μερικά από τα συνήθη σχόλια που ακούει κάποιος σε αυτές τις περιπτώσεις είναι:

• «Πώς κάνεις έτσι, δεν ήταν παρά ένα σκυλί».

• «Πάρε ένα άλλο για να νιώσεις καλύτερα».

Μοιάζει σαν πολλοί άνθρωποι να μην μπορούν να αντιληφθούν το αυτονόητο: όταν αγαπάς κάτι, ό,τι και να είναι αυτό, δεν είναι δυνατόν να μη πενθήσεις αν το χάσεις. Τη στιγμή εκείνη, δεν επιθυμείς κάτι άλλο και τίποτα δεν μπορεί να αναπληρώσει την απουσία του. Η αντικατάσταση είναι κάτι που μπορεί να προκύψει μόνο όταν το πένθος και τα συνακόλουθα αισθήματα αρχίσουν να καταλαγιάζουν. Και έτσι πρέπει να γίνεται…

Η αυθεντική συναισθαντικότητα για ανθρώπους και ζώα είναι αλληλένδετη, όπως δείχνουν πολλές έρευνες. Η συναισθαντικότητα δεν μπορεί και δεν θα πρέπει να σταματά στα όρια των διαφόρων ειδών. Με τον ίδιο τρόπο, δεν θα πρέπει να σταματά στα όρια εθνών, λαών ή ανθρώπων με διαφορετικό χρώμα, θρησκεία και γλώσσα.

 Αν ο θάνατος κατοικίδιου σας έχει βυθίσει σε μια θλίψη που δυσκολεύεστε να μοιραστείτε, θυμηθείτε πως δεν είστε μόνοι. Μπορείτε να αναζητήσετε στήριξη μέσα από online συνεδρίες  ή να προγραμματίσετε δια ζώσης συνεδρίες. Επιτρέψτε στον εαυτό σας να πενθήσει με τον σεβασμό που αξίζει στη σχέση που χάσατε.