Πένθος: Σημαντικοί ατομικοί παράγοντες στην αντιμετώπιση κρίσεων
Κάθε άτομο βιώνει και αντιμετωπίζει μία κρίση με έναν προσωπικό τρόπο. Αυτός, φυσικά, εξαρτάται από διάφορους παράγοντες. Επομένως, η συνειδητοποίηση αυτών των παραγόντων είναι χρήσιμη. Βοηθά στην καλύτερη αντιμετώπιση της κατάστασης, όπου ο ρόλος του εκπαιδευτικού στο πένθος μπορεί να φανεί καθοριστικός. Συγκεκριμένα, οι παράγοντες αυτοί είναι:
Προσωπικά χαρακτηριστικά: επίπεδο ανοχής, ταμπεραμέντο, προσαρμοστική ικανότητα, υπομονή, νοημοσύνη.
Ψυχοκοινωνικές συνθήκες: μορφωτικό επίπεδο, παιδικά βιώματα, αποχωρισμοί ή απώλειες αγαπημένων προσώπων, κοινωνικό περιβάλλον.
Φυσικά χαρακτηριστικά: φύλο, ηλικία, κατάσταση υγείας.
Συνεπώς, η παρούσα κατάσταση κάποιου επηρεάζει αποφασιστικά τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε την κρίση ενός άλλου.
Άλλωστε, όποιος καλείται να στηρίξει ένα άτομο που βιώνει πένθος, οφείλει να είναι απλά συνάνθρωπος. Δεν χρειάζεται να είναι υπεράνθρωπος. Διαφορετικά, κινδυνεύει να χάσει τα προσωπικά του όρια. Επιπλέον, μπορεί να βυθισθεί στο πένθος του άλλου. Κατά συνέπεια, χάνει την απαραίτητη απόσταση που πρέπει να διατηρεί ώστε να αποφύγει την επαγγελματική κόπωση.
Ο ρόλος του εκπαιδευτικού στο πένθος και η προσωπική διαχείριση
Όταν, λοιπόν, ο θάνατος χτυπήσει μία τάξη, δεν πενθούν μόνο οι μαθητές. Αντίθετα, πενθεί και ο δάσκαλος. Εδώ, ο ρόλος του εκπαιδευτικού στο πένθος γίνεται σύνθετος. Εκτός από τις αντιδράσεις των μαθητών, ο εκπαιδευτικός διαχειρίζεται και τα δικά του συναισθήματα. Αναμφίβολα, αντιμετωπίζει μία ιδιαίτερα δύσκολη κατάσταση. Γι’ αυτό, απαιτείται η σωστή γνωστική και ψυχολογική προετοιμασία του.
Εξάλλου, αν ένας εκπαιδευτικός δεν αντέχει να μιλήσει για τον θάνατο, δεν είναι σε θέση να βοηθήσει την τάξη του. Δυστυχώς, το προσωπικό άγχος θανάτου και ο φόβος για λάθος χειρισμούς δημιουργούν ψυχική πίεση. Αυτό εξηγεί γιατί συχνά οι εκπαιδευτικοί αποφεύγουν να αντιμετωπίσουν την κατάσταση. Βέβαια, σε τέτοια περίπτωση, οφείλουν να ζητούν τη βοήθεια ειδικού. Ωστόσο, κάτι τέτοιο σπάνια είναι απαραίτητο. Κανένας ειδικός δεν μπορεί να υποκαταστήσει τον δάσκαλο. Τελικά, σημασία δεν έχει τόσο το τι προσφέρουμε, αλλά ποιος και με ποιον τρόπο το προσφέρει.
Ο ρόλος του εκπαιδευτικού στο πένθος: Η σχέση εμπιστοσύνης
Επιπλέον, τα παιδιά νιώθουν ασφάλεια όταν τα φροντίζουν οικεία πρόσωπα. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα σε δύσκολες καταστάσεις. Χρειάζονται άτομα με τα οποία έχουν ήδη στενή σχέση. Ο δάσκαλος είναι ένα τέτοιο πρόσωπο. Γνωρίζει τον μαθητή και το κοινωνικό του πλαίσιο, γι’ αυτό καθίσταται αναντικατάστατος.
Ιδανικά, ο δάσκαλος πρέπει να έχει πρόσβαση σε κάποιον ειδικό, όταν κρίνει ότι είναι αναγκαίο. Αυτό βοηθά τόσο στη δική του συναισθηματική αποφόρτιση, όσο και στην επιλογή κατάλληλων χειρισμών. Την ανάγκη συναισθηματικής αποφόρτισης, μέσα από το μοίρασμα συναισθημάτων, καλύπτει και η ομάδα αντιμετώπισης κρίσεων. Όπως αναφέραμε, αυτή η ομάδα πρέπει να λειτουργεί σε κάθε σχολείο.
Η διαχείριση της απώλειας μέσα στην τάξη είναι ένα βαρύ συναισθηματικό φορτίο για κάθε εκπαιδευτικό. Αν αισθάνεστε ότι χρειάζεστε στήριξη για να ανταποκριθείτε στον ρόλο σας ή εξειδικευμένη καθοδήγηση για τη διαχείριση των μαθητών σας, είμαι στη διάθεσή σας για να το συζητήσουμε. Επικοινωνηστε μαζι μου για συνεδριες online η για ραντεβου στο γραφειο μου δια ζωσης
Στήριξη μαθητή: Ο ρόλος του εκπαιδευτικού στο πένθος
Συνεπώς, η μεγαλύτερη συμβολή αυτού που στηρίζει, είναι να αντιπροσωπεύει την ελπίδα και την ασφάλεια. Αυτά είναι στοιχεία που ο πενθών στερείται αρχικά. Σχόλια όπως «ο χρόνος είναι ο καλύτερος γιατρός» δεν παρηγορούν καθόλου. Αντίθετα, ό,τι λέει αυτός που στηρίζει, πρέπει να το πιστεύει. Αυτό εκπέμπεται και δημιουργεί αίσθηση ασφάλειας.
Έχουμε αναφέρει πόσο σημαντικό είναι να εκφράζει ανοιχτά τα συναισθήματά του αυτός που πενθεί. Αυτό είναι αληθές, με μία όμως προσθήκη: Ο πενθών έχει μερικές φορές ανάγκη να μην εκδηλώσει τα συναισθήματά του. Αυτό συμβαίνει στην επείγουσα φάση μιας κρίσης, για να μην καταρρεύσει. Οφείλουμε να σεβόμαστε αυτή την ανάγκη. Παράλληλα, δεν πρέπει να προτείνουμε στον πενθούντα υποκατάστατα αυτού που έχασε. Είναι σημαντικό να ολοκληρώσει πρώτα τη διεργασία του πένθους του.
Όταν ένας μαθητής πενθεί, τον συναντάμε εκεί που βρίσκεται. Δεν τον αξιολογούμε με βάση τα δικά μας κριτήρια. Κανένα πένθος δε μοιάζει με κάποιο άλλο. Αν προσπαθήσουμε να ταξινομήσουμε τα συναισθήματα, τότε απλά τον αξιολογούμε και χάνουμε την ουσιαστική επαφή.
Πρακτικές συμβουλές και ο ρόλος του εκπαιδευτικού στο πένθος
Το National Institute of Mental Health (NIMH) (2001) κάνει ορισμένες σημαντικές προτάσεις. Δείτε πώς ένας εκπαιδευτικός μπορεί να βοηθήσει μαθητές σε κατάσταση κρίσης:
- Ενθαρρύνετε τα παιδιά να εκφράσουν τα συναισθήματά τους και ακούστε τα χωρίς παρατηρήσεις.
- Βοηθήστε τα μικρότερα παιδιά να μάθουν λέξεις που περιγράφουν αυτό που νιώθουν.
- Δώστε εξηγήσεις για το συμβάν και προσαρμόστε τις στο επίπεδο του παιδιού.
- Τονίστε πως τα δυσάρεστα συναισθήματα είναι φυσιολογική αντίδραση σε ένα τραυματικό γεγονός.
- Δώστε χρόνο στα παιδιά να μιλήσουν για τις εμπειρίες τους.
- Διαβεβαιώστε το παιδί πως δεν φέρει ευθύνη για ό,τι συνέβη.
- Μην επικρίνετε παλινδρομικές συμπεριφορές και μην τις χαρακτηρίζετε ανώριμες.
- Επιτρέψτε στους μαθητές να νιώθουν θλίψη, χωρίς να ζητάτε επίδειξη θάρρους.
- Φροντίστε τον εαυτό σας, αν θέλετε να βοηθήσετε ουσιαστικά τους μαθητές σας.
- Μη βιαστείτε να επαναφέρετε την τάξη στις καθημερινές ρουτίνες.
- Σεβαστείτε όποιον μαθητή δεν αντέχει να συμμετέχει στις συζητήσεις.
- Χωρίστε την τάξη σε μικρότερες ομάδες και εξηγήστε στα παιδιά πως τα συναισθήματά τους είναι φυσιολογικά.
- Ενθαρρύνετε τη ζωγραφική και το παιχνίδι, καθώς βοηθούν στην επεξεργασία του γεγονότος.
- Λάβετε υπόψη τις πολιτισμικές διαφορές στις αντιδράσεις.
- Καλέστε τους γονείς σε συνάντηση και ζητήστε τη βοήθειά τους (προτείνουμε τη συμμετοχή ειδικού).
Στρατηγικές επικοινωνίας και ο ρόλος του εκπαιδευτικού στο πένθος
Μία κατάσταση κρίσης απαιτεί ανοικτή και άμεση επικοινωνία. Εδώ ο ρόλος του εκπαιδευτικού στο πένθος είναι κεντρικός. Ο παιδαγωγός πρέπει να έχει υπόψη τα εξής:
Πληροφόρηση προσαρμοσμένη στην ηλικία: Αποφεύγουμε αφηρημένες περιγραφές όπως «ύπνος» ή «ταξίδι».
Γνωστικός έλεγχος: Αποδεχόμαστε τις ερωτήσεις και το παιχνίδι του παιδιού.
Μετατροπή της απώλειας σε κάτι πραγματικό: Αποκαλύπτουμε προσωπικά συναισθήματα και ενθαρρύνουμε τη συμμετοχή σε τελετουργίες.
Πληροφόρηση για συνήθεις αντιδράσεις: Εξηγούμε ότι δεν είναι απαραίτητο να αντιδρούν όλοι με τον ίδιο τρόπο.
Τρόποι συναισθηματικής έκφρασης: Προτείνουμε ζωγραφιές, άλμπουμ μνήμης, ημερολόγιο, παιχνίδια ρόλων.
Ερεθίσματα συναισθηματικού ελέγχου: Σχεδιάζουμε και άλλες δραστηριότητες στο σχολείο.
Επίλογος
Στην εποχή που ζούμε, ολοένα και δυσκολότερα μιλούμε για θάνατο και πένθος. Νομίζουμε πως προστατεύουμε τα παιδιά, αποκλείοντάς τα από τέτοιες συζητήσεις. Αυτό συμβαίνει ακόμα και όταν ο θάνατος έχει συμβεί στο άμεσό τους περιβάλλον. Η σύγχρονη έρευνα δείχνει, ωστόσο, κάτι διαφορετικό. Σε τέτοιες καταστάσεις, τα παιδιά χρειάζονται δίπλα τους ειλικρινείς και ασφαλείς ενήλικες. Χρειάζονται ανθρώπους διατεθειμένους να απαντήσουν σε ερωτήματα και να αντέξουν τα συναισθήματα που τα ίδια βιώνουν. Αν οι ενήλικες δεν αντέχουν, τα παιδιά πανικοβάλλονται.
Ένας δάσκαλος θα έρθει αναπόφευκτα αντιμέτωπος με τον θάνατο ενός μαθητή, γονέα ή συναδέλφου. Εδώ, ο ρόλος του εκπαιδευτικού στο πένθος είναι καθοριστικός. Όσο καλύτερα προετοιμαστεί ψυχολογικά και γνωσιακά, τόσο αποτελεσματικότερα αποφεύγει την επαγγελματική εξουθένωση. Έτσι, ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του σύγχρονου ρόλου του. Αυτός ο ρόλος δεν αφορά μόνο την εκπαίδευση. Περιλαμβάνει και τη στήριξη σε δύσκολες καταστάσεις. Άλλωστε, η μάθηση προϋποθέτει ψυχική ισορροπία. Επιπλέον, ο εκπαιδευτικός συμβάλλει στη διαμόρφωση της ταυτότητας και της προσωπικότητας του μαθητή.
Για να μπορέσει, όμως, ο εκπαιδευτικός να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις μιας κρίσης, χρειάζεται την ανάλογη εκπαίδευση. Η προσθήκη ενοτήτων στην επιμόρφωσή του, που να πραγματεύονται τέτοια θέματα, κρίνεται επιβεβλημένη.
Τέλος, ο ρόλος του σχολείου είναι ιδιαίτερα σημαντικός σε καταστάσεις κρίσης. Με τη σταθερή δομή και λειτουργία του, αντιπροσωπεύει τη σταθερότητα, την ασφάλεια και τη συνέχεια που χρειάζεται το παιδί. Αυτό όμως προϋποθέτει ετοιμότητα. Χρειαζόμαστε ένα σχέδιο που έχουμε επεξεργαστεί και αξιολογήσει εκ των προτέρων. Μία ομάδα αντιμετώπισης κρίσεων πρέπει να ενεργοποιεί άμεσα αυτό το σχέδιο, υπό την εποπτεία του διευθυντή.
Το πένθος στο σχολικό περιβάλλον απαιτεί λεπτούς χειρισμούς, ψυχραιμία και γνώση. Δεν χρειάζεται να διαχειριστείτε αυτή την κρίση μόνοι σας. Μπορούμε να συνεργαστούμε για να δημιουργήσουμε ένα ασφαλές πλαίσιο επεξεργασίας του πένθους, τόσο για εσάς όσο και για τα παιδιά. Επικοινωνηστε μαζι μου για συνεδριες online η για ραντεβου στο γραφειο μου δια ζωσης
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
