Η σημασία του παραμυθιού στην ανάπτυξη του παιδιού

Παραμύθι: γενικά

“Τα παραμύθια δεν είναι αλήθεια, αλλά τουλάχιστον δεν είναι ψέματα” (Ξύλινα σπαθιά)

Το παραμύθι και η διαχρονική του αξία αποτελούν ένα από τα ισχυρότερα εργαλεία στην ψυχολογία του παιδιού. Κάποτε, ο Άλμπερτ Αϊνστάιν, όταν ρωτήθηκε από μία μητέρα για το τι θα μπορούσε να κάνει ώστε ο γιος να γίνει της εξυπνότερος, απάντησε περίπου ως εξής: «Διαβάζετέ του παραμύθια». Η μητέρα φάνηκε να μην έχει μείνει απόλυτα ικανοποιημένη από την απάντηση. Έτσι, ρώτησε τι άλλο θα μπορούσε να κάνει, αφού θα του έχει ήδη διαβάσει παραμύθια.Η απάντηση που πήρε, τότε, ήταν: «Διαβάστε του ακόμα περισσότερα παραμύθια!».

Η πολυεπίπεδη αλήθεια και η σημασία του παραμυθιού

Πράγματι, υπάρχουν πολλές μελέτες γύρω από τη σημασία του παραμυθιού για το παιδί. Από όσα δείχνουν, φαίνεται πως υπάρχει μεγάλη αλήθεια στην άποψη αυτή. Ένα καλό παραμύθι έχει πάντα πολλές «αναγνώσεις». Δηλαδή, διαθέτει πολλά επίπεδα και οπτικές προσέγγισης. Αυτά διευρύνουν, μεταξύ πολλών άλλων, την αντίληψη της πραγματικότητας ενός παιδιού.

Ένα καλό παραμύθι πραγματεύεται και μιλά για τα πιο σημαντικά ζητήματα που απασχολούν τον άνθρωπο. Αναφέρεται, δηλαδή, στη ζωή και στο θάνατο ή στις διαφορές ανάμεσα στο καλό και στο κακό. Με άλλα λόγια, μιλά για πολλές δυσκολίες και προκλήσεις. Πρόκειται για καταστάσεις που ο καθένας μας, ως άνθρωπος, πρόκειται να αντιμετωπίσει κάποια στιγμή στη ζωή του…

Η εκπαιδευτική και ψυχική αξία των παραμυθιών

Πολλοί ενήλικες, είτε ως γονείς ,είτε ως προσωπικό παιδικών σταθμών, είτε ως νηπιαγωγοί, βλέπουν την ώρα του παραμυθιού με τα παιδιά ως μια επαναλαμβανόμενη αγγαρεία που θα πρέπει να διεκπεραιωθεί, όπως και πολλές άλλες ρουτίνες που απαιτεί η φροντίδα και διαπαιδαγώγηση μικρών παιδιών. Οι περισσότεροι από αυτούς, όμως, μάλλον δεν γνωρίζουν την τεράστια εξελικτική, γλωσσική, παιδαγωγική και εκπαιδευτική αξία των παραμυθιών και την ευκαιρία που τους δίνεται να διευκολύνουν το παιδί, για παράδειγμα, στη διαχείριση δύσκολων καταστάσεων, συναισθημάτων, φόβων -ρεαλιστικών και μη- κ.τ.λ., με έναν απόλυτα φυσικό και αβίαστο για το παιδί τρόπο.

Η εμπειρία με τη μονάκριβή μου, ως προς το θέμα αυτό, με δίδαξε απίστευτα πολλά που καμία εκπαίδευση δεν μπορεί να μας διδάξει. Μου έδειξε δρόμους άγνωστους που οδηγούν όχι μόνο προς την ψυχή του παιδιού αλλά και στη δική μου ως γονέα και ενήλικα, και, τέλος, μου έδωσε πάμπολλες και γόνιμες ιδέες-εργαλεία στη δουλειά μου με παιδιά που αντιμετωπίζουν σοβαρά οικογενειακά και ψυχικά προβλήματα.

Η αξία των παραμυθιών και η διεύρυνση της επικοινωνίας με το παιδί διαμέσου αυτών

Την αρχική ιδέα, λοιπόν,  μου την έδωσε η σχεδόν τετράχρονη τότε Ν., που ένα βράδυ, ακούγοντας για πολλοστή φορά κάποιο αγαπημένο της παραμύθι, κουρνιασμένη στην αγκαλιά μου, με διακόπτει αλλάζοντας την εξέλιξη της πλοκής του παραμυθιού.

     –  «Μα δεν είναι έτσι το παραμύθι», της λέω έκπληκτος!

     –  «Το ξέρω, μπαμπά», μου απαντά, «όμως, έτσι θα γίνει ένα καινούργιο παραμύθι, αλλά και δεν θα χρειάζεται να μου αγοράζεις συνέχεια καινούργια παραμύθια και να ξοδεύεσαι!».

Έμεινα, φυσικά, άφωνος και από τότε άρχισε για τους δυο μας μια νέα εποχή όχι μόνο παραμυθιών αλλά και επικοινωνίας. Κατασκευάσαμε με απλά υλικά, στο υπνοδωμάτιό της, μια μικρή ζεστή γωνιά παραμυθιού. Ήταν σαν μια μικρή σπηλιά, με αναπαυτικά μαξιλάρια, με λουλούδια, πεταλούδες και πουλάκια κολλημένα στους τοίχους της, και κάποια αγαπημένα της αντικείμενα. Εκεί κουρνιάζαμε οι δυο μας και αρχίσαμε να «κατασκευάζουμε» τα δικά μας παραμύθια, να αυτοσχεδιάζουμε και να παραλλάσσουμε.

Η καλλιέργεια της φαντασίας μέσα από το παιχνίδι

Για να κεντρίσω τη φαντασία της, να εξασκήσω την αυτοσυγκέντρωσή της αλλά και για να γίνει η ώρα του παραμυθιού συναρπαστικότερη, σβήναμε τα πολλά φώτα και κάναμε, για παράδειγμα, το εξής:

      –  Δεν θα κοιτάς τις εικόνες του παραμυθιού, της έλεγα. Θα αρχίσω να διαβάζω και εσύ κλείσε   τα ματάκια σου και προσπάθησε να δεις τις δικές σου εικόνες, αυτές που εσύ θέλεις. Εσύ θα αποφασίζεις πως θα είναι οι εικόνες σου. Αυτό το ονομάζουμε φαντασία.

Μετά το παραμύθι, συζητούσαμε για τις εικόνες που είδε, πως ένιωσε και τι σκέφθηκε. Αυτή η δραστηριότητα έγινε η αγαπημένη της για μεγάλο χρονικό διάστημα. Διαπίστωσα πως όξυνε τη φαντασία της, εμπλούτισε τη λεκτική της ικανότητα, τη βοήθησε να εκφράζεται αμεσότερα συναισθηματικά, συγκρότησε κατά πολύ τη σκέψη και το λόγο της και έδωσε κάποιες φορές και σε εμένα τον ίδιο τη δυνατότητα να εντοπίσω έγκαιρα τι την απασχολεί ή την προβληματίζει, πριν καν μου το εκφράσει άμεσα η ίδια.

Άλλες πάλι φορές, παίζαμε Καραγκιόζη αυτοσχεδιάζοντας ή δημιουργούσαμε τα δικά μας παραμύθια. Βάζαμε κάτι πάνω μας (κάποια περούκα, καπέλο, κάποια ρούχα κ.τ.λ.) που να προσδίδουν αμεσότητα στο ρόλο μας και μεγαλύτερο ενδιαφέρον στο όλο εγχείρημα, παίρναμε και μερικά λούτρινα ζωάκια για βοήθεια, και βήμα-βήμα -μια ο ένας και μια ο άλλος με τη σειρά- φθάναμε συχνά στις πιο απρόβλεπτες και ενδιαφέρουσες εκβάσεις.

Η θεραπευτική χρήση της ιστορίας στην παιδοψυχολογία

Σε αυτήν την από κοινού δημιουργία μιας ιστορίας/παραμυθιού, έχω καταφύγει αρκετές φορές και στη θεραπεία μικρών παιδιών που έχουν βιώσει κάποιο σοβαρό ψυχικό τραύμα και που έχουν κυριολεκτικά «μπλοκάρει» ψυχικά και συναισθηματικά. Το αποτέλεσμα είναι συχνά συγκλονιστικό, όπως, τον προηγούμενο χρόνο, με την περίπτωση πραγματογνωμοσύνης δύο μικρών κοριτσιών, 4 και 2 ½ ετών, που κακοποιήθηκαν σεξουαλικά από τον πατέρα τους. Μόνο με τον τρόπο αυτό κατάφεραν να νιώσουν την απαραίτητη απόσταση ασφαλείας και να μιλήσουν, τελικά, δια στόματος των πρωταγωνιστών των παραμυθιών που δημιουργήσαμε, για τις τραυματικές τους εμπειρίες.

Η ζωή των περισσοτέρων από εμάς έχει γίνει δύσκολη και αγχώδης. Ο χρόνος μας, ακόμα και για τα πλέον απαραίτητα, μοιάζει πολλές φορές να μην επαρκεί. Όμως, η αφιέρωση χρόνου για τα παιδιά μας, ιδιαίτερα όταν γίνεται με έναν δημιουργικό, ευχάριστο και ενδιαφέροντα τρόπο, είναι πραγματικά επένδυση ζωής και απόλαυσης και για τα δύο μέρη.

Η επεξεργασία επώδυνων εμπειριών στα παιδιά απαιτεί εξειδικευμένη προσέγγιση και λεπτούς χειρισμούς. Αν παρατηρείτε ότι το παιδί σας δυσκολεύεται να εκφράσει τα συναισθήματά του, η online ψυχοθεραπεία προσφέρει το κατάλληλο πλαίσιο για να βρει τη φωνή του.

Η σχέση παραμυθιού-φαντασίας

Επιπλέον, η φαντασία παίζει. έναν ιδιαίτερα καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη και στη συμπεριφορά ενός ατόμου. Διαμέσου του παραμυθιού, το παιδί έχει τη δυνατότητα να φανταστεί και να αποκτήσει γνώση και εμπειρία για πράγματα και καταστάσεις που ποτέ του προηγουμένως δεν έτυχε να συναντήσει ή να αντιμετωπίσει.

Ένα μέσο παιδί, που έχει καλή αντίληψη της πραγματικότητας, αποκτά έναν ικανοποιητικό έλεγχο της φαντασίας του όταν φθάνει σε ένα ορισμένο σημείο ωριμότητας που είναι συνήθως η ηλικία των 5 χρόνων περίπου. Πριν από την ηλικία αυτή και εφόσον δεν πληρούνται κάποιες προϋποθέσεις από την πλευρά των ενηλίκων -όσον αφορά στο διάβασμα των παραμυθιών-, υπάρχει πιθανότητα η φαντασία του παιδιού να επηρεάσει τον τρόπο που αυτό αντιλαμβάνεται την πραγματικότητά του, προκαλώντας του διάφορες φοβίες ή άλλου τύπου δυσκολίες, ακόμα και μέχρι του σημείου να δυσκολεύεται να διαχωρίσει ανάμεσα σε φαντασία και πραγματικότητα.

Για τους παραπάνω λόγους, λοιπόν, όταν διαβάζουμε παραμύθια σε μικρά παιδιά, θα πρέπει να έχουν μια συγκεκριμένη αρχή και ένα σαφές τέλος. Με τον τρόπο αυτόν, το παιδί θα γνωρίζει πότε μπαίνουμε στο χώρο της φαντασίας και πότε επιστρέφουμε στην πραγματικότητα. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, που όλα τα παραμύθια σηματοδοτούν αυτήν την είσοδο στον φαντασιακό κόσμο τους με το «Ήταν μια φορά κι έναν καιρό…», την δε έξοδο από αυτόν και την επιστροφή στην πραγματικότητα με το «…και έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα…».

Ο ρόλος του ενήλικα στη διατήρηση της επαφής με την πραγματικότητα

Μία άλλη σημαντική προϋπόθεση είναι η εξής: επειδή, σε ένα μικρό παιδί, η λογική δεν έχει τον έλεγχο του υποσυνείδητου -την ίδια στιγμή που οι εμπειρίες του δεν επαρκούν ώστε να το παρέχουν επαρκή πληροφόρηση- η φαντασία έχει ελεύθερο πεδίο δράσης, κατακλύζοντας πολλές φορές την πραγματικότητά του. Αυτό καθιστά την παρουσία ενός ενήλικα και την ύπαρξη διαλόγου ανάμεσα σε αυτόν και το παιδί -γύρω από διάφορα ερωτήματα, ασάφειες αλλά και συναισθήματα που η ανάγνωση ενός παραμυθιού μπορεί να πυροδοτήσει στο παιδί- άκρως απαραίτητα ώστε να διατηρηθεί η επαφή του παιδιού με την πραγματικότητα. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό να συμβαίνει όταν έχουμε να κάνουμε με ένα παιδί με διάφορες ανεπίλυτες ψυχικές συγκρούσεις ή που βρίσκεται σε κάποια εξελικτική φάση όπου κυριαρχούν -ούτως ή άλλως, όπως είναι φυσικό- διαφόρων ειδών απειλητικές φαντασιώσεις και συναισθήματα.

Οι θετικές επιπτώσεις των παραμυθιών

Συνοπτικά, θα μπορούσαμε να πούμε πως οι σημαντικότερες επιπτώσεις των παραμυθιών είναι οι εξής:

–     Διευρύνουν τον κόσμο των εμπειριών του παιδιού, δίνοντάς του -ταυτόχρονα και με έναν φυσικό και αβίαστο τρόπο- σημαντικές πληροφορίες για την πολιτισμική του κληρονομιά.

–     Τροφοδοτούν και εξελίσσουν τη φαντασία που δίχως αυτήν δεν είναι δυνατόν να προκύψει κάτι καινούργιο και δημιουργικό.

–     Εμπλουτίζουν το λεξιλόγιο του παιδιού, ενισχύουν την αφηγηματική του ικανότητα και γενικότερα τη δυνατότητα έκφρασής του.

–     Ενδυναμώνουν τη συναισθαντικότητα καθώς και την ικανότητα συγκέντρωσης του παιδιού. Το δεύτερο είναι ιδιαίτερα σημαντικό κυρίως με παιδιά που έχουν δυσκολίες διάσπασης προσοχής ή/και υπερκινητικότητας.

–      Διασκεδάζουν και δίνουν την ευκαιρία στο παιδί να έρθει σε επαφή και να διαχειρίζεται πολλά και έντονα συναισθήματα.

–      Δείχνουν τρόπους αντιμετώπισης και επίλυσης διαφόρων δύσκολων καταστάσεων και καλλιεργούν βασικές ηθικές αξίες και αρχές.

Οι ιδιαιτερότητες της αφήγησης παραμυθιών, συγκριτικά με την ανάγνωσή τους

Η αφήγηση παραμυθιών, ιδιαίτερα όταν γίνεται από κάποιον με ταλέντο και μεράκι, έχει έναν μαγικό τρόπο να συναρπάζει τα παιδιά. Είναι κάτι ανάλογο με μια υπέροχη θεατρική παράσταση που δημιουργεί μια μοναδική και αμφίδρομη επικοινωνία και διάδραση ανάμεσα σε ηθοποιούς και κοινό.

Η αφήγηση παραμυθιών αποτελεί μια πολύ παλιά και ευρέως διαδεδομένη παιδαγωγική μέθοδο στους περισσότερους πολιτισμούς. Στόχος της ήταν να μπορέσει το παιδί να αναγνωρίσει, μέσα από αυτήν, τον εαυτό του σε ανάλογες καταστάσεις και να κατανοήσει καλύτερα σημαντικά ζητήματα της ζωής.

Ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα της ζωντανής αφήγησης παραμυθιών είναι η στενή σχέση που μπορεί να δημιουργηθεί ανάμεσα στο παιδί και τον αφηγητή. Η αμεσότητα και η βλεμματική επαφή που υπάρχει ανάμεσά τους καθώς και η ελευθερία κινήσεων (εκφράσεις προσώπου, γλώσσα σώματος κ.ά.), η δυνατότητα σωματικής εγγύτητας και αυτοσχεδιασμών που δίνει η απουσία συγκεκριμένου κειμένου ευνοούν τη δημιουργία μιας στενότερης σχέσης καθώς και μια καλύτερη αίσθηση της δομής του λόγου, της αφήγησης και, γενικότερα, της μάθησης.

Η θεραπευτική αξία της αφήγησης (storytelling) αναλύεται εκτενώς από τον American Psychological Association (APA) ως μέσο επεξεργασίας τραύματος.

Η θεραπευτική δύναμη των παραμυθιών

Η θεραπευτική επίδραση των παραμυθιών είναι σαν το σακίδιο με τα πολύτιμα εφόδια. Είναι το σακίδιο που κουβαλά στη ράχη του ένας πεζοπόρος ή ορειβάτης. Έτσι, όταν έρθει η στιγμή, τα εφόδια αυτά τον βοηθούν καθοριστικά. Με αυτόν τον τρόπο καταφέρνει να φέρει σε πέρας το εγχείρημά του.

Διάφορες έρευνες που έχουν γίνει γύρω από το θέμα αυτό έχουν δείξει σημαντικά στοιχεία. Συγκεκριμένα, άτομα που ως παιδιά διάβαζαν πολλά παραμύθια διατρέχουν μικρότερο κίνδυνο εμφάνισης κάποιου ψυχικού νοσήματος. Επίσης, φαίνεται να κινδυνεύουν λιγότερο να πεθάνουν πρώιμα. Κάτι ανάλογο ισχύει και για παιδιά που διαβάζουν πολλά παραμύθια. Τα ευρήματα αυτά -αν και δεν έχουν ακόμα τεκμηριωθεί επιστημονικά- αποτελούν μια σημαντική διαπίστωση.

Άσχετα από το αν έχει βρεθεί ή όχι ακόμα κάποια επιστημονική εξήγηση, η γνώση υπάρχει. Πράγματι, όλοι οι επαγγελματίες αλλά και πολλοί απλοί άνθρωποι γνωρίζουν τη δύναμη ενός καλού παραμυθιού. Αυτό έχει ευεργετικές επιπτώσεις, ειδικά όταν η θεματολογία είναι ανάλογη των δυσκολιών που αντιμετωπίζει αυτός που το ακούει ή το διαβάζει.

Μια κλινική περίπτωση: Η λύτρωση μέσα από την αφήγηση

Δεν θα ξεχάσω ποτέ τις αντιδράσεις ενός 5χρονου αγοριού που παρακολουθούσα πριν από μερικά χρόνια και το οποίο είχε εγκαταλειφθεί από τους γονείς του σε ένα ίδρυμα. Όταν το είδα για πρώτη φορά, πληροφορήθηκα πως οι γονείς του δεν ξαναεμφανίστηκαν από τότε που το άφησαν, παρόλο που είχαν περάσει δύο ολόκληρα χρόνια. Κάποια στιγμή, του πρότεινα να του αφηγηθώ ένα παραμύθι, αν δεν είχε αντίρρηση. Δέχθηκε αμέσως. Του μίλησα τότε για μια γοργόνα που γέννησε ένα μικρό παιδάκι. Ήταν χειμώνας και η θάλασσα ήταν πολύ άγρια και επικίνδυνη, με τεράστια κύματα να σκάνε πάνω στους γύρω βράχους.

Τότε η γοργόνα πλησίασε την ακτή. Αυτό το έκανε επειδή αγαπούσε πολύ το παιδάκι της και δεν ήθελε να κινδυνέψει μέσα στη άγρια θάλασσα. Εκεί, παρακάλεσε μία γριούλα που είχε το καλυβάκι της εκεί κοντά. Της ζήτησε να κρατήσει το παιδάκι της μέχρι να περάσει ο χειμώνας και να ηρεμήσει η άγρια θάλασσα. Υποσχέθηκε πως τότε θα έρθει να το ξαναπάρει κοντά της.

Έτσι και έγινε.

Η συναισθηματική επεξεργασία της εγκατάλειψης

Πέρασε ο χειμώνας και ήρθε η άνοιξη. Μαζί της ήρθε και η γοργόνα που πήρε κοντά της το παιδάκι της, το οποίο είχε πια μεγαλώσει. Ευχαρίστησε από την καρδιά της τη γριούλα που φρόντισε με τόση αγάπη το μωρό της. Παράλληλα, της υποσχέθηκε πως θα στέλνει από εδώ και πέρα με τα κύματα ό,τι αυτή χρειάζονταν. Το έκανε για να περνά η γριούλα καλά και να μη της λείπει τίποτα.

Το αγοράκι δεν άκουγε απλά. Κάποιες φορές, από την έντασή του πηδούσε και κραύγαζε. Συγκεκριμένα, ζητούσε κάθε φορά να του αφηγηθώ πολλές φορές το ίδιο παραμύθι. Ρωτούσε ξανά και ξανά: «Ήρθε, όμως, η γοργόνα, ε; Και πήρε πάλι κοντά της το μωράκι της, ε;».

Ξανά και ξανά σπάραζε και η δική μου καρδιά. Αυτό ένιωθα κάθε φορά που άκουγα τη λαχτάρα της προσμονής αυτού του εγκαταλελειμμένου παιδιού. Η μεγαλύτερη ψυχική δοκιμασία ήταν, όμως, όταν πρόσθετε στη συνέχεια το εξής: «Εσύ, όμως, δεν θα φύγεις, έτσι δεν είναι; Θα είσαι εδώ κάθε φορά που θα έρχομαι για να μου λες όμορφα παραμύθια»…

Η προσπάθεια αυτή κράτησε λίγους μήνες. Σημαντικό μέρος της θεραπευτικής προσπάθειας ήταν η αφήγηση παραμυθιών και ιστοριών. Μέσα από αυτές επεξεργασθήκαμε τις επείγουσες συναισθηματικές δυσκολίες και ανάγκες του παιδιού αυτού. Τότε, η απόσυρση που παρουσίαζε σταδιακά εξαφανίστηκε. Αυτό ίσχυσε και για τις έντονες εκρήξεις οργής που εναλλάσσονταν με την απόσυρση.

Επίλογος

Τα παραμύθια είναι διαχρονικά και έχουν παγκόσμια εμβέλεια. Συγκεκριμένα, σε αυτά συναντάμε πανάρχαια αρχέτυπα της ιστορικής πορείας της ανθρωπότητας. Τέτοια είναι οι διάφοροι ήρωες, οι δράκοι, οι βασιλιάδες και οι βασίλισσες. Επίσης, συναντάμε πρίγκιπες, μάγισσες, μητριές και ξωτικά. Αυτά συμβολίζουν σημαντικές πλευρές της εξέλιξής μας και βαθιά ριζωμένες συγκρούσεις εντός μας.

Διαμέσου της αφήγησης ή της ανάγνωσης παραμυθιών δίνεται η δυνατότητα να ανακινηθούν ανάλογοι προβληματισμοί και συγκρούσεις. Παράλληλα, αναδύονται εμπειρίες που τυχόν έχει βιώσει ή βιώνει ένα παιδί. Έτσι, προσφέρεται μια νέα ευκαιρία επίλυσης και αποκατάστασής τους.

Τα παραμύθια έδιναν την ευκαιρία σε φτωχούς και κατατρεγμένους να ονειρεύονται. Αυτό συνέβαινε σε όλες τις εποχές, όπως ακριβώς και με τις παλιές και αθάνατες ελληνικές ταινίες. Συγκεκριμένα, τους βοηθούσαν να ελπίζουν πως ίσως καταφέρουν να ζήσουν μια καλύτερη ζωή. Αυτή η ελπίδα πήγαζε από την ταύτιση με τους ήρωες των ιστοριών. Επιπλέον, μας μαθαίνουν να εξελίξουμε μια εσωτερική ποιότητα ως άτομα. Αυτό επιτυγχάνεται διαμέσου μηνυμάτων, όπως για παράδειγμα πως η αλληλεγγύη και η έντιμη προσπάθεια επιβραβεύονται.

Η αφήγηση ως γέφυρα επικοινωνίας για το εγκαταλελειμμένο παιδί

Η είσοδος της τηλεόρασης στη ζωή μας αντικατέστησε σε μεγάλο βαθμό την αφήγηση και το διάβασμα παραμυθιών. Πλέον, τη θέση τους πήραν ταινίες και κινούμενα σχέδια με φωνές ηθοποιών. Ως αποτέλεσμα, η δυνατότητα των παιδιών για εξέλιξη της φαντασίας τους έχει μειωθεί δραματικά. Παράλληλα, μειώθηκε και η αμεσότητα της ενεργητικής συμμετοχής τους σε αυτά.

Επιπλέον, παρατηρείται έλλειψη πρόσβασης σε κάποιον ενήλικα. Αυτός ο ενήλικας θα έπρεπε να δίνει στα παιδιά τη δυνατότητα να θέτουν άμεσα τα ερωτήματά τους. Έτσι, θα μπορούσαν να παίρνουν ανακουφιστικές απαντήσεις ή επεξηγήσεις για όσα προκύπτουν εντός τους. Δυστυχώς, αυτή η επικοινωνία έχει επίσης μειωθεί δραματικά. Τις συνέπειες αυτών των αλλαγών θα τις μάθουμε κάποια στιγμή με ακρίβεια. Ας ελπίσουμε, πάντως, πως δεν θα είναι σοβαρές…

Το παραμύθι είναι ένας ασφαλής δρόμος για να έρθουμε σε επαφή με τον εσωτερικό μας κόσμο. Αν αισθάνεστε ότι εσείς ή το παιδί σας χρειάζεστε υποστήριξη για να διαχειριστείτε δύσκολα συναισθήματα, μπορείτε να κλείσετε μια συνεδρία για online ψυχοθεραπεία ή να προγραμματίσετε ένα ραντεβού στο γραφείο μου.