Συναισθήματα: Η σημασία της λεκτικοποίησης τους
Η λεκτικοποίηση συναισθημάτων είναι μια θεμελιώδης διαδικασία για τον ψυχισμό μας. Είναι πράγματι ευκολότερο να αντέξουμε ένα συναίσθημα όταν το ονοματίσουμε; Το όνομα φαίνεται πως επιβεβαιώνει, εξηγεί και δίνει νόημα σε αυτό που βιώνουμε. Παρόλο που υπάρχουν και άλλοι τρόποι έκφρασης, όπως η γλώσσα του σώματος, οι εκφράσεις του προσώπου και οι χειρονομίες, τα συναισθήματα αποκτούν ειδικό βάρος και σαφήνεια μόνον όταν καταφέρουμε να τα «ντύσουμε» με λέξεις.
Αυτή η διαδικασία της λεκτικοποίησης λειτουργεί όπως μια ιατρική διάγνωση: από τη στιγμή που αυτό που νιώθουμε αποκτά όνομα, συγκεκριμενοποιείται και επιβεβαιώνεται. Αυτό ανοίγει τον δρόμο για μια αποτελεσματική διαχείριση συναισθημάτων, μετατρέποντας μια χαοτική εσωτερική κατάσταση σε κάτι κατανοητό.
«Βγάλ΄το από μέσα σου»: Η ανάγκη για επικοινωνία
Η γνωστή προτροπή «Βγάλ΄το από μέσα σου» στην ουσία σημαίνει: μίλα για αυτό, ονομάτισέ το, επικοινώνησέ το και μοιράσου το. Ό,τι έχει όνομα, υπάρχει με έναν πολύ διαφορετικό τρόπο στην ψυχική μας πραγματικότητα.
Όταν ένα συναίσθημα αποκτά ταυτότητα, λειτουργεί ως καταλύτης που δομεί το υποκειμενικό βίωμα. Χωρίς όνομα, τα συναισθήματα περιφέρονται ως «ανώνυμοι επισκέπτες» εντός μας, δημιουργώντας συχνά μια τρομακτική αίσθηση κενού ή σύγχυσης.
Λεκτικοπίηση συναισθημάτων: Πώς μαθαίνουμε να εκφράζουμε όσα νιώθουμε
Ο τρόπος έκφρασης των συναισθημάτων μαθαίνεται από την παιδική ηλικία. Μια αβίαστη και χωρίς όρια εκδήλωση είναι αποδιοργανωτική για τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, γι’ αυτό και θεωρείται αναμενόμενη μόνο κατά τη βρεφική ηλικία.
Επιπλέον, μέσα από τη διαπαιδαγώγηση, μαθαίνουμε τον συναισθηματικό έλεγχο – ο οποίος διαφέρει σημαντικά από την αποφυγή ή την καταπίεση. Χωρίς αυτόν τον έλεγχο, η κοινωνική προσαρμογή θα ήταν αδύνατη. Επίσης, η ουσιαστική επικοινωνία με τους άλλους θα δυσκόλευε σημαντικά.
Ο ρόλος της οικογένειας στην αναγνώριση συναισθημάτων
Το παιδί μαθαίνει από πολύ νωρίς, μέσα από τις αντιδράσεις των γονιών, να αναγνωρίζει τα συναισθήματά του. Μέσα από αυτόν τον «καθρέφτισμα» αντιλαμβάνεται:
Ποια συναισθήματα είναι κοινωνικά «επιτρεπτά».
Ποια πιθανότατα θα αποδοκιμαστούν.
Ποια πρέπει να αποσιωπηθούν ή να εκφραστούν σε καταλληλότερη στιγμή.
Πράγματι, εάν το περιβάλλον εκφράζει τα δικά του συναισθήματα με έναν πολύπλευρο και δημιουργικό τρόπο, το παιδί αναπτύσσει μια παρόμοια ικανότητα να κατανοεί και να επεξεργάζεται τον εσωτερικό του κόσμο.
Η σύνδεση συναισθημάτων και ψυχικής ισορροπίας
Η ικανότητα να περιγράφουμε τον εσωτερικό μας κόσμο είναι καθοριστικής σημασίας για την ψυχική ισορροπία. Όσο καλύτερα εκφράζουμε τα συναισθήματά μας, τόσο λιγότερο αυτά μας ελέγχουν υποσυνείδητα.
Τα συναισθήματα που δεν εκφράζονται έχουν την τάση να γιγαντώνονται. Ως αποτέλεσμα, εκδηλώνονται με μασκαρεμένους τρόπους σε ανύποπτο χρόνο.
Απρόσμενες συναισθηματικές εκρήξεις.
Ψυχοσωματικές διαταραχές και σωματικά συμπτώματα.
Έντονες φοβίες.
Όταν τα συναισθήματά μας αποκτούν όνομα, μετατρέπονται σε χρήσιμα εργαλεία και οδηγούς. Πίσω από κάθε συναίσθημα υπάρχει ένα σχήμα ενεργειών που βοήθησε στην επιβίωσή μας ως είδος. Η ονομασία τους μας επιτρέπει να μην «πνιγόμαστε σε μια κουταλιά νερό» και να αντιμετωπίζουμε αποτελεσματικά τις προκλήσεις της ζωής.
Αν νιώθετε ότι τα συναισθήματά σας σας ελέγχουν αντί να τα ελέγχετε εσείς, η ατομική ψυχοθεραπεία μπορεί να σας προσφέρει τα εργαλεία για να βρείτε την ισορροπία σας.»
Οι συνέπειες της συναισθηματικής ανεπάρκειας του περιβάλλοντος
Εάν το κοινωνικό ή οικογενειακό περιβάλλον αποδέχεται μόνο μια περιορισμένη γκάμα συναισθημάτων, το παιδί στερείται τη δυνατότητα λεκτικής επεξεργασίας των βιωμάτων του. Σε ένα τέτοιο «άγονο» περιβάλλον, το άτομο μαθαίνει να απωθεί τα συναισθήματά του για να παραμείνει αποδεκτό.
Η «μεταμφίεση» των συναισθημάτων
Ένας συνήθης μηχανισμός διαχείρισης των «ανεπίτρεπτων» συναισθημάτων είναι η αλλαγή της ονομασίας τους. Αυτό δημιουργεί εσωτερική σύγχυση και δυσκολίες στην επικοινωνία:
Η λύπη μπορεί να βαφτίζεται «απογοήτευση».
Ο φόβος μπορεί να εκφράζεται ως θυμός.
Παράδειγμα: Η δυσκολία στην αποδοχή παρηγοριάς
Ας πάρουμε την περίπτωση ενός παιδιού που οι γονείς του αδυνατούσαν να το παρηγορήσουν ή αποδοκίμαζαν τα αισθήματα θλίψης και αδυναμίας του. Παροτρύνοντάς το να δείχνει «σαν να μη συμβαίνει τίποτα», το αναγκάζουν να καταπιέσει την ανάγκη του για στήριξη.
Ως ενήλικας, το άτομο αυτό, όταν βιώνει απώλεια ή θλίψη, ενδέχεται να νιώθει αντί για λύπη:
Έντονη δυσφορία και άγχος.
Αισθήματα ντροπής.
Τάση για αυτομομφή και απόσυρση.
Αυτή η δυσκολία αποδοχής βοήθειας οδηγεί συχνά σε αναποτελεσματικούς τρόπους «αυτοπαρηγοριάς», καθώς το άτομο δεν έχει μάθει να εμπιστεύεται τη γλώσσα των αναγκών του.
Τα συναισθήματα ως μέσο επικοινωνίας και αυτογνωσίας
Τα συναισθήματα αποτελούν ένα πολύ σημαντικό μέσο επικοινωνίας των ανθρώπων. Ο άνθρωπος, υπό κανονικές συνθήκες, διαθέτει τη βασική ικανότητα να μπορεί να επισημαίνει και να κατανοεί τα συναισθήματα των άλλων, δηλαδή να τους συναισθάνεται.
Από την άλλη, η ικανότητα έκφρασης συναισθημάτων αποτελεί προϋπόθεση για να μπορούμε να μοιραζόμαστε πολύτιμες εμπειρίες με άλλους. Με τον τρόπο αυτό:
Γινόμαστε κατανοητοί.
Μπορούμε να εισπράττουμε αυτό που επιθυμούμε.
Δημιουργούμε τις βάσεις για μια αυθεντικά στενή σχέση.
Είναι σαφές πως η αδυναμία λεκτικοποίησης συναισθημάτων μειώνει δραματικά τις προϋποθέσεις τόσο της ουσιαστικής σύνδεσης με τους άλλους όσο και της ίδιας της αυτογνωσίας.
Το «Γνώθι σ’ αυτόν» και ο ρόλος του Λόγου
Επάνω από την κεντρική είσοδο του Μαντείου των Δελφών, υπήρχε η περίφημη επιγραφή «Γνώθι σ’ αυτόν», που σημαίνει πως, για να καταφέρει κάποιος να μπει στον πνευματικό κόσμο, θα πρέπει να μάθει να κοιτά εντός του.
Το νόημα της επιγραφής αυτής δανείστηκε ο Σωκράτης για να τονίσει πως μπορούμε να κατακτήσουμε όλες τις δυνάμεις που περικλείουμε μέσα μας, ώστε να καταφέρουμε να τις χειραγωγήσουμε. Η άγνοιά μας για το καλό που κρύβουμε εντός μας είναι συχνά η αιτία που γινόμαστε «κακοί». Μας λείπει η γνώση της ουσίας της αρετής, την οποία μόνο ο Λόγος μπορεί να μας βοηθήσει να αποκτήσουμε.
Η αποφυγή της αυτογνωσίας και οι συνέπειές της
Σήμερα, θα μπορούσαμε με μεγάλη βεβαιότητα να ισχυρισθούμε πως το μεγαλύτερο πρόβλημα του ανθρώπου δεν είναι τόσο η έλλειψη αυτογνωσίας, όσο ο συνεχής και συχνά υποσυνείδητος αγώνας του να την αποφύγει.
Ο ψυχισμός μας επιλέγει συχνά να «θάβει» βαθιά την προσωπική μας αλήθεια όταν αυτή είναι οδυνηρή. Όμως, η απώθηση δεν σημαίνει διαγραφή:
Τα συναισθήματα συνεχίζουν να υπάρχουν στο παρασκήνιο.
Εκτελούν ένα διαβρωτικό έργο στην ψυχική μας υγεία.
Οδηγούν στην εμφάνιση οδυνηρών συμπτωμάτων και ψυχικού αδιεξόδου.
Δεν είναι δυνατόν να νιώσουμε καλύτερα γυρίζοντας την πλάτη στην προσωπική μας αλήθεια. Τα πράγματα δυσκολεύουν ακόμα περισσότερο σε μια κοινωνία που εστιάζει στο «φαίνεσθαι», στο «νιώθω υπέροχα» και στο «ρίξε το έξω», εμποδίζοντας την προσέγγιση όσων μας βαραίνουν πραγματικά.
Η υπερβολική εστίαση στο «γιατί» αντί στο «τι»
Υπάρχει η πεποίθηση πως οι άνθρωποι εστιάζονται περισσότερο στο ΓΙΑΤΙ νιώθουν τα όσα νιώθουν και πολύ λιγότερο στο ΤΙ πραγματικά νιώθουν.
Όταν δεν δίνουμε τη δυνατότητα στον εαυτό μας να ονοματίσει τα συναισθήματά του, δεν είμαστε σε θέση:
Να τα βιώσουμε σε όλη τους την έκταση.
Να κατανοήσουμε τη σημασία τους για εμάς.
Να βελτιώσουμε τις διαπροσωπικές μας σχέσεις.
Αλεξιθυμία: Όταν λείπουν οι λέξεις για τα συναισθήματα
Ο όρος «αλεξιθυμία» σημαίνει κυριολεκτικά «χωρίς λέξεις για τα συναισθήματα». Πρόκειται για μια δυσλειτουργία του ψυχισμού που χαρακτηρίζεται από την αδυναμία αναγνώρισης και λεκτικοποίησης των εσωτερικών βιωμάτων.
Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι η αλεξιθυμία:
Δεν αποτελεί διάγνωση ή ασθένεια, αλλά έναν τρόπο επεξεργασίας του συναισθήματος.
Εμφανίζεται συχνά σε άτομα με ψυχοσωματικές διαταραχές.
Δυσκολεύει την άμεση διαχείριση και έκφραση των αναγκών του ατόμου.
Οι συνέπειες αυτής της κατάστασης οδηγούν αργά ή γρήγορα σε σοβαρά προβλήματα, τόσο σε προσωπικό όσο και σε διαπροσωπικό επίπεδο, καθώς το συναίσθημα που δεν ονομάζεται, παραμένει «εγκλωβισμένο» και ανεπεξέργαστο.
Η δυσκολία στην ονομασία των συναισθημάτων δεν είναι μόνιμη κατάσταση. Μέσω της online ψυχοθεραπείας, μπορούμε να δουλέψουμε μαζί για να αναπτύξετε τη δική σας συναισθηματική γλώσσα.
Επίλογος: Η λεκτικοποίηση συναισθημάτων ως εργαλείο επίλυσης
Τα συναισθήματά μας εξελίσσονται μέσα από μια αμοιβαία αλληλεπίδραση με το περιβάλλον μας. Η ικανότητά μας να εστιάζουμε το ενδιαφέρον μας, να κατανοούμε μια κατάσταση και να επικοινωνούμε εξαρτάται άμεσα από τη δυνατότητα ρύθμισης των αναγκών μας.
Η απουσία ικανότητας λεκτικοποίησης των συναισθημάτων στερεί από το άτομο τη δυνατότητα:
Να επεξεργασθεί το βίωμά του.
Να πάρει την απαραίτητη απόσταση από το πρόβλημα.
Να επιλύσει τις συγκρούσεις με έναν δημιουργικό και αποτελεσματικό τρόπο.
Ένα κλινικό παράδειγμα: Η γλώσσα ως εμπόδιο και ως λύση
Δουλεύοντας ως ψυχολόγος, πριν από πολλά χρόνια σε ένα κέντρο ψυχικής υγείας στη Στοκχόλμη, παρατήρησα ένα σύνηθες φαινόμενο σε μεταναστόπουλα από την Ελλάδα. Πολλά παιδιά εμφάνιζαν επιθετική συμπεριφορά απέναντι σε Σουηδούς συμμαθητές τους.
Ο κυριότερος λόγος δεν ήταν η φύση των παιδιών, αλλά η αδυναμία τους να εκφραστούν και να γίνουν κατανοητά λόγω του γλωσσικού φραγμού. Οι παρεξηγήσεις που δημιουργούνταν δεν μπορούσαν να λυθούν με τον Λόγο, οδηγώντας σε συναισθηματική εκτόνωση μέσω της επιθετικότητας.
Η σημασία της έκφρασης στη σχέση
Φανταστείτε πώς θα ήταν να είστε πολύ ερωτευμένοι και να μην έχετε τη δυνατότητα να δείξετε ή να εκφράσετε λεκτικά τα έντονα αισθήματά σας. Ή να τα εκφράζατε με έναν τρόπο που δεν γινόταν αντιληπτός από τον άλλον, ο οποίος θα σας κοιτούσε γεμάτος έκπληξη και απορία…
Η λεκτικοποίηση των συναισθημάτων είναι, σε τελική ανάλυση, η πράξη που μας επιτρέπει να «συναντηθούμε» πραγματικά με τον εαυτό μας και τους άλλους.
Η διαδρομή από τη σιωπή στη λέξη είναι η διαδρομή προς τη θεραπεία. Είμαι εδώ για να σας υποστηρίξω σε αυτό το ταξίδι αυτογνωσίας. Επικοινωνήστε μαζί μου για ένα ραντεβού στο γραφείο , η μια online συνεδρια ή ενημερωθείτε περαιτέρω στην αρχική σελίδα.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Dr. Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση ή χρήση μέρους του κειμένου επιτρέπεται αποκλειστικά και μόνο με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) που θα οδηγεί στην πηγή.
