Παιδί και ψέματα: Γιατί συμβαίνει και πώς να το αντιμετωπίσετε

Παιδί και ψέματα: Αιτιολογία και ηθικιστική προσέγγιση

Μπορεί οι διαφορές μεταξύ των διαφόρων πολιτισμικών παραδόσεων να είναι συχνά μεγάλες, ένα, όμως, από τα κοινά τους στοιχεία είναι πως το ψέμα, όχι μόνο είναι μη αποδεκτό, αλλά και καταδικαστέο.Πράγματι, το θέμα παιδί και ψέματα αποτελεί συχνά πηγή μεγάλης ανησυχίας για τους γονείς.

Η θέση αυτή αντιπροσωπεύει μια ηθικιστική προσέγγιση του θέματος «ψέμα» και, αν αντιμετωπίζουμε με παρόμοιο τρόπο τα όποια ψέματα του μικρού ιδίως παιδιού μας, όχι μόνο δεν πρόκειται να το «συμμορφώσουμε», αλλά θα του δημιουργήσουμε ενοχές, μια κακή εικόνα για τον εαυτό του και θα το οδηγήσουμε στη χρήση ακόμα περισσότερων ψεμάτων. Αυτό δείχνουν τουλάχιστον οι περισσότερες έρευνες επί του θέματος.

Γιατί τα παιδιά καταφεύγουν στο ψέμα;

Τα παιδιά που λένε ψέματα δεν είναι «χειρότερα» από τα υπόλοιπα. Συνήθως, καταφεύγουν στο ψέμα εξαιτίας των συνεπειών που θεωρούν πως μπορεί να έχει η κατάθεση της αλήθειας, κυρίως για τα ίδια, αλλά και για τους ίδιους τους γονείς τους.

Ως γονείς, ποτέ δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως οι συνέπειες των δικών μας τυχόν ψεμάτων προς το παιδί έχουν σοβαρότερες συνέπειες από αυτές που έχει η χρήση ψεμάτων από το ίδιο το παιδί. Η όποια τυχόν καλή πρόθεση του γονέα δεν καθαγιάζει αυτήν την επιλογή, αλλά ούτε και τη νομιμοποιεί.

Το ψέμα ως φυσιολογικό στοιχείο της εξέλιξης του παιδιού

Τα παιδιά, προσχολικής ηλικίας κυρίως, δεν διαχωρίζουν συχνά τη φαντασία από την πραγματικότητα. Αυτό σημαίνει πως μπορεί να λένε «ψέματα». Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει πως έχουν απαραίτητα την πρόθεση να αποκρύψουν την αλήθεια.

Αυτό συμβαίνει επειδή η ζωηρή τους φαντασία είναι εξίσου αληθινή όσο και η πραγματικότητα. Πράγματι, αυτό ισχύει, κατά κάποιον τρόπο, για όλα τα παιδιά της ηλικίας αυτής.

Στην ηλικία των έξι περίπου χρόνων, τα περισσότερα παιδιά αρχίζουν το σχολείο. Τότε, η διάκριση ανάμεσα σε φαντασία και πραγματικότητα γίνεται ολοένα και σαφέστερη στο παιδί. Ένα ποσοστό παιδιών, όμως, συνεχίζει, για διάφορους λόγους, να αποφεύγει την πραγματικότητα και να καταφεύγει στον κόσμο της φαντασίας.

Γιατί ένα παιδί συνεχίζει να ψεύδεται;

Συνεπώς, οι αιτίες πίσω από τη συμπεριφορά αυτή μπορεί να είναι οι εξής:

• Απόκρυψη ή ωραιοποίηση της πραγματικότητας: Το παιδί δεν γνωρίζει την αλήθεια επειδή οι γονείς την έχουν αποκρύψει ή ωραιοποιήσει. Αυτό συμβαίνει συχνά όταν υπάρχει ένα αποσιωπημένο μυστικό στην οικογένεια (π.χ. μια αυτοχειρία ή ο θάνατος ενός μέλους) που σκόπιμα κρατείται κρυφό.

• Χαμηλή αυτοεκτίμηση: Το παιδί μπορεί να ψεύδεται για να εντυπωσιάσει και να κερδίσει τον θαυμασμό των συνομηλίκων του, όταν νιώθει πως δεν μπορεί να το πετύχει με βάση την πραγματική του αξία.

• Συναισθήματα ντροπής: Το παιδί καταφεύγει στο ψέμα λόγω των συνθηκών που επικρατούν στην οικογένεια (π.χ. ενδοοικογενειακή βία, χρήση ουσιών, ψυχική ασθένεια γονέα ή οποιαδήποτε μορφή κακοποίησης).

Σημαντική επισήμανση: Τα παιδιά που βιώνουν μια τέτοια πραγματικότητα δεν ψεύδονται επειδή έχουν ελλειμματική ηθική, αλλά επειδή τα ψέματα λειτουργούν ως μια στρατηγική συναισθηματικής επιβίωσης.

Η αντιμετώπιση αυτών των ψεμάτων μέσω μιας ηθικιστικής προσέγγισης όχι μόνο δεν βοηθά, αλλά εντείνει τα αισθήματα αναξιότητας, ανεπάρκειας και μοναξιάς, καθώς το παιδί νιώθει πως κανείς δεν το καταλαβαίνει.

Το ψέμα στην εφηβεία και η στάση των γονέων

Υπάρχουν, βέβαια, μεγαλύτερης ηλικίας παιδιά και έφηβοι που λένε ψέματα, επειδή οι γονείς τους μοιάζει να μην αντέχουν να ακούσουν την αλήθεια τους. Όταν η αλήθεια αντιμετωπίζεται με επικρίσεις, χλευασμό ή ειρωνεία, το παιδί κλείνεται στον εαυτό του.

Είναι βέβαιο πως λίγα παιδιά θα επέλεγαν το ψέμα αν ένιωθαν πως οι γονείς τους θα τα άκουγαν προσεκτικά, με διάθεση για συνδιαλλαγή και κατανόηση, χωρίς να απορρίπτουν συλλήβδην τις απόψεις ή τα «θέλω» τους.

Η κατανόηση της παιδικής ψυχολογίας είναι το “κλειδί” για μια υγιή σχέση. Μπορείτε να περιηγηθείτε στην αρχική μας σελίδα  i-psyxologos.gr για περισσότερα άρθρα σχετικά με τη διαπαιδαγώγηση. Ακομα Μπορείτε να κλείσετε το δικό σας ραντεβού για ψυχοθεραπεία online ή για συνεδρία δια ζώσης στο γραφείο , ώστε να χτίσουμε μαζί μια ειλικρινή σχέση με το παιδί σας

Αντιμετώπιση από γονείς και ενήλικες του άμεσου περιβάλλοντος

Είναι σημαντικό να διαχωρίζουμε ανάμεσα σε φαντασία, απόκρυψη αλήθειας και καθαρό ψέμα. Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας δεν λένε στην ουσία ψέματα, απλά έχουν συχνά την ανάγκη να παραμένουν εκτός πραγματικότητας.

Ένα από τα πιο συνηθισμένα ψέματα αυτής της ηλικιακής ομάδας είναι η άρνησή τους πως έχουν κάνει κάτι που γνωρίζουν πως δεν επιτρέπεται. Σύμφωνα με μια καναδέζικη έρευνα, τα περισσότερα ψέματα τα λένε συνήθως παιδιά ηλικίας 12 περίπου χρονών, εξαιτίας της ανάγκης των παιδιών αυτής της εξελικτικής περιόδου να δοκιμάσουν, διαμέσου των ψεμάτων, διάφορα πράγματα.

Η διαχείριση του συστηματικού κόσμου της φαντασίας

Ένα παιδί, που καταφεύγει συστηματικά στον κόσμο της φαντασίας, μπορεί να έχει, εξαιτίας αυτού, προβλήματα στις διαπροσωπικές του σχέσεις, ο δε περίγυρός του να κουραστεί από την αβεβαιότητα του αν αυτό που λέγεται είναι αλήθεια ή ψέμα.

Στην περίπτωση αυτή, είναι σημαντικό να μιλήσουμε με το παιδί και να το βοηθήσουμε να κατανοήσει τη διαφορά ανάμεσα σε φαντασία και πραγματικότητα, αλλά με τρόπο που:

• Να μη θιγεί η αυτοεκτίμησή του.

• Να μην ανασταλεί εντελώς η ανάγκη του να φαντασιώνει.

• Να συνεχίσει να δοκιμάζει διάφορες δυνατότητες και ανθρώπινες αντιδράσεις.

Πρακτικές τεχνικές για τους γονείς

Μερικές φορές, ίσως χρειαστεί να μπούμε σε αυτόν τον φανταστικό κόσμο του παιδιού και να συμμετάσχουμε σε αυτόν. Οφείλουμε να το κάνουμε χωρίς να τον αμφισβητούμε με λογικά επιχειρήματα. Παράλληλα, δεν πρέπει να αποδεχόμαστε αβίαστα τα όσα απίθανα συμβαίνουν σε αυτόν.

Tip: Θέτουμε ερωτήματα στο παιδί που να σηματοδοτούν πως γνωρίζουμε την αλήθεια. Συγκεκριμένα, ρωτάμε αν αυτό συνέβη πραγματικά ή αν το έχει πλάσει το ίδιο με τη φαντασία του.

Αυτή η προσέγγιση δείχνει την απορία μας για το πώς είναι δυνατόν να συμβαίνει κάτι τόσο καταπληκτικό. Πράγματι, αυτή η στάση κινητοποιεί σταδιακά την κριτική ικανότητα του παιδιού χωρίς, όμως, να το ακυρώνει.

Η μέθοδος του «προφανούς ψέματος» ως εκπαιδευτικό εργαλείο

Ένας απλοϊκός, αλλά αποτελεσματικός, τρόπος διαχείρισης των ψεμάτων ενός παιδιού, σχολικής κυρίως ηλικίας, είναι να χρησιμοποιούμε κάποιες φορές κι οι ίδιοι κάποιο προφανές ψέμα για να βάλουμε το παιδί στη θέση να κατανοήσει καλύτερα τις συνέπειες των ψεμάτων.

Για παράδειγμα, αν ρωτήσει το παιδί «Πότε θα φάμε;», μπορούμε να απαντήσουμε «Τώρα. Το τραπέζι είναι έτοιμο, μπορείς να κάτσεις να φας», χωρίς όμως αυτό να ισχύει. Ούτε φαγητό υπάρχει ακόμα ούτε το τραπέζι είναι στρωμένο. Το παιδί φυσικά θα αντιδράσει, και τότε είναι ευκαιρία να πούμε ήρεμα και αποφασιστικά κάποια πράγματα για τις συνέπειες των ψεμάτων και το πόσο σημαντικό είναι να υπάρχει ειλικρίνεια στις σχέσεις των ανθρώπων και μεταξύ των μελών μιας οικογένειας.

Πρακτικές κατευθύνσεις για τη στήριξη του παιδιού

Εάν, πραγματικά, θέλουμε να βοηθήσουμε ένα παιδί που λέει συχνά ψέματα, θα πρέπει να έχουμε υπόψη τα εξής:

• Ενσυναίσθηση και προσωπική αναδρομή: Να προσπαθούμε πάντα να μπαίνουμε στη θέση του παιδιού και να θυμηθούμε δικές μας ανάλογες στιγμές ως παιδιά.

• Προστασία της αξιοπρέπειας: Να αντιμετωπίζουμε το ψέμα του παιδιού με τρόπο που, κατόπιν, να μην το κάνει να αισθάνεται πως έχει χάσει την αξιοπρέπειά του και τον σεβασμό των δικών του.

• Αποφυγή εξαναγκασμού: Γενικά, ποτέ δεν πιέζουμε ή εξαναγκάζουμε το παιδί να μας πει την αλήθεια, αν δεν πρόκειται για κάτι το πολύ σημαντικό που να αφορά στην υγεία, στη ζωή ή στη σωματική και ψυχική του ακεραιότητα.

• Διαχωρισμός πράξης και προσώπου: Δεν κρίνουμε ή απορρίπτουμε το ίδιο το παιδί, αλλά τη λανθασμένη ενέργειά του, τεκμηριώνοντας την άποψή μας με τρόπο συγκεκριμένο και όχι διαμέσου ηθικοπλαστικών κηρυγμάτων.

• Αποφυγή ενοχοποίησης: Κάθε προσπάθεια δημιουργίας αισθημάτων ντροπής στο παιδί βλάπτει σοβαρά την αυτοεκτίμησή του.

Όρια, συναισθήματα και η ευθύνη των γονέων

Δεν θα πρέπει να βάζουμε όρια και να δείχνουμε τα συναισθήματά μας;

Φυσικά και θα πρέπει να μπαίνουν έγκαιρα κάποια όρια. Ωστόσο, οφείλουμε να έχουμε υπόψη πως όσο περισσότερες απαγορεύσεις επιβάλουμε τόσο αυξάνονται και οι πιθανότητες για περισσότερα ψέματα. Συνεπώς, εμείς ως γονείς θα βρεθούμε αντιμέτωποι με αυτή την κατάσταση.

Όσο μεγαλύτερη ακαμψία επιδεικνύουν οι γονείς απέναντι σε διάφορες ανάγκες ή απόψεις του παιδιού τόσο αυξάνεται η περιέργειά του. Πράγματι, τότε γίνεται μεγαλύτερη και η επιθυμία του να εξερευνήσει αυτήν την απαγορευμένη πλευρά της πραγματικότητας από μόνο του.

Ο κίνδυνος του «αγώνα δύναμης»

Αν αυτή η προσπάθεια οριοθέτησης του παιδιού, ιδιαίτερα αυτού της εφηβικής ηλικίας, γίνεται με τρόπο ακατάλληλο, τότε προκύπτουν σοβαροί κίνδυνοι. Πράγματι, η προσπάθεια αυτή μπορεί να μετατραπεί σε αγώνα δύναμης ανάμεσα σε γονείς και παιδί για το ποιος θα επικρατήσει.

Όταν πριμοδοτείται περισσότερο η υπακοή του παιδιού παρά η καλή επικοινωνία και κατανόηση, ο κίνδυνος είναι ορατός. Συγκεκριμένα, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να κάνει το παιδί όλα όσα του απαγορεύονται μπροστά στα μάτια των γονιών του. Συνεπώς, μπορεί να ενεργεί χωρίς να δίνει πλέον σημασία στις όποιες αντιδράσεις τους.

Η ηθική και ψυχολογική ευθύνη

Οι ίδιοι οι γονείς είναι οι κύριοι υπεύθυνοι για το αν το παιδί και ψέματα γίνονται μέρος της καθημερινότητας. Αυτοί είναι οι ηθικά και ψυχολογικά υπεύθυνοι απέναντι στο παιδί και στον τρόπο που εξελίσσεται ως άτομο.

Επίλογος: Η σημασία της εμπιστοσύνης

Ο αποτελεσματικότερος τρόπος αντιμετώπισης των στεγανών είναι η ύπαρξη μιας ασφαλούς σχέσης εμπιστοσύνης. Πράγματι, αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αποτραπεί η συστηματική χρήση ψεμάτων από το παιδί προς τους γονείς του. Είναι προτιμότερο να πριμοδοτούμε την ειλικρίνεια παρά να καταδικάζουμε το ψέμα. Συνεπώς, δεν χρειάζεται να υπενθυμίζουμε συνεχώς τις όποιες αρνητικές του συνέπειες.

Όταν διαπιστώνουμε πως το παιδί μας ψεύδεται, αντί να λειτουργούμε πυροσβεστικά, θα πρέπει πρώτα να αναρωτιόμαστε: «Για ποιο λόγο συμβαίνει αυτό;».

Βάζουμε, προς στιγμή, στην άκρη τα όποια δυσάρεστα συναισθήματά μας. Έπειτα, προσπαθούμε να εστιάσουμε στους πιθανούς λόγους που συμβαίνει κάτι τέτοιο. Μήπως αυτό, τελικά, αποτελεί ένδειξη έλλειψης εμπιστοσύνης και επικοινωνίας στη σχέση μας με το παιδί; Υπάρχουν πράγματα που δεν έχουμε κατανοήσει ή καλύψει ως γονείς;

Η ανάγκη του παιδιού για αποδοχή

Είναι, επίσης, σημαντικό να προσπαθούμε να θυμηθούμε τις αντιδράσεις που συνήθως έχουμε, όταν το παιδί μας έχει κάνει κάτι που δεν μας αρέσει, μας απογοητεύει ή μας ματαιώνει. Συχνά, μια τέτοιου είδους αντίδρασή μας θέλει να αποφύγει, λέγοντάς μας ψέματα.

Κάθε παιδί επιθυμεί την αποδοχή και την αγάπη, και όχι την απόρριψή μας. Θέλει να μας βλέπει χαρούμενους και τρυφερούς και όχι οργισμένους ή απογοητευμένους.

Η ευθύνη του γονεϊκού προτύπου

Τέλος, η συχνή χρήση ψεμάτων από τους γονείς, ιδιαίτερα διαμέσου της αθέτησης υποσχέσεων, αποσκοπεί συχνά στον χειρισμό των παιδιών. Πράγματι, αυτή η τακτική ελέγχου είναι πολύ πιθανό να διαμορφώσει μια κατάσταση όπου τα λόγια των γονέων δεν θα σημαίνουν πλέον τίποτα για αυτά.

Νιώθετε ότι η επικοινωνία με το παιδί σας έχει διαταραχθεί από τη συστηματική χρήση ψεμάτων;  Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης απαιτεί χρόνο και τη σωστή προσέγγιση. Μπορείτε να κλείσετε το δικό σας ραντεβού για ψυχοθεραπεία online ή για συνεδρία δια ζώσης στο γραφείο , ώστε να χτίσουμε μαζί μια ειλικρινή σχέση με το παιδί σας.