Στις μοντέρνες κοινωνίες, όπου οι γυναίκες έχουν τη δυνατότητα, επιθυμούν ή είναι αναγκασμένες να αναλάβουν και άλλους ρόλους πλην του μητρικού, πολλά παιδιά αναγκάζονται να αποχωρισθούν τις μητέρες τους από πολύ νωρίς. Τα περισσότερα από αυτά φαίνεται πως καταφέρνουν να ανταπεξέλθουν στις δυσκολίες της εμπειρίας αυτής αρκετά έως πολύ καλά. Το πρόβλημα έγκειται στο ότι ΔΕΝ μπορούμε να γνωρίζουμε εκ των προτέρων εάν ένα μικρό παιδί διαθέτει ένα αρκετά στιβαρό νευρικό σύστημα που θα του επιτρέψει να διαχειρισθεί ικανοποιητικά την εμπειρία αυτή, ή όχι.
Τα μικρά παιδιά χρειάζονται αυτό που από πάντα οι ιθαγενείς-γονείς δίνουν στα παιδιά τους, δηλαδή, το να είναι συνεχώς κοντά τους για όσο διάστημα το έχουν ανάγκη. Εάν δεν δοθεί σε ένα παιδί η δυνατότητα να δημιουργήσει μια ασφαλή και σταθερή σχέση δεσμού με τους γονείς του, στη διάρκεια των δύο πρώτων χρόνων της ζωής του, τότε ο κίνδυνος να εκδηλώσει σοβαρές ψυχοσυναισθηματικές διαταραχές ως ενήλικας -για παράδειγμα, ανικανότητα δημιουργίας και διατήρησης σχέσεων αγάπης- είναι πολύ μεγάλος, αν όχι βέβαιος…
Τι είναι το άγχος αποχωρισμού στα παιδιά;
Το άγχος αποχωρισμού είναι η ανησυχία ή δυσφορία που μπορεί να αισθάνεται ένα παιδί όταν απομακρύνεται από τον γονιό ή άλλο σημαντικό πρόσωπο. Σε αρκετές ηλικίες αποτελεί φυσιολογικό μέρος της ανάπτυξης. Όταν όμως είναι έντονο, επίμονο και επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα, μπορεί να χρειάζεται αξιολόγηση και υποστήριξη.
Γονείς που αφήνουν τα παιδιά τους να σπαράζουν στο κλάμα, όταν τα αφήνουν στον παιδικό σταθμό, θεωρώντας πως έτσι θα συνηθίσουν, ή στο κρεβατάκι τους για να μην τα «κακομάθουν» και συνηθίσουν την αγκαλιά, τότε είτε οι ίδιοι έχουν βιώσει ανάλογες εμπειρίες ως παιδιά και τις επαναλαμβάνουν είτε συνεχίζουν την ίδια παλιά στρέβλωση που προέκυψε από άλλες ανάγκες παλαιότερων δύσκολων εποχών. Το παιδί πράγματι συνηθίζει, αλλά αυτό που συνηθίζει είναι η απουσία και η έλλειψη ανταπόκρισης του γονιού. Το παιδί απλά ΠΑΡΑΙΤΕΙΤΑΙ…
Μπορεί να ζούμε πλέον σε μοντέρνες κοινωνίες -όπως αποκαλούνται-, αλλά μοντέρνα παιδιά δεν γεννιούνται. Κάθε μικρό παιδί ήταν από πάντα και συνεχίζει να είναι -όπως και κάθε άλλο μικρής ηλικίας θηλαστικό άλλωστε- απόλυτα εξαρτημένο από τους γονείς του και από τον τρόπο που αυτοί αντιμετωπίζουν τις βασικές του ανάγκες. Έχει διαπιστωθεί πειραματικά πως μικρά πιθηκάκια, που δεν έχουν αρκετή σωματική επαφή με τη μητέρα τους, εξελίσσουν συμπεριφορές παρόμοιες με αυτές ατόμων εξαρτημένων από αλκοόλ ή άλλου είδους ουσίες.
Μικρά παιδιά, που έχουν μια εγγενή ευαλωτότητα απέναντι στο στρες, αντιδρούν με υπερβολικό τρόπο απέναντι σε απειλητικά αισθήματα, όπως ο φόβος, η εγκατάλειψη, η λύπη, η οργή κ.ά. Εάν οι ενήλικες στο περιβάλλον του παιδιού αυτού δεν αντιληφθούν, δεν έχουν χρόνο ή/και γνώση να αντιμετωπίσουν και να αντισταθμίσουν τα τρομακτικά συναισθήματά του, οι συνέπειες είναι σοβαρότατες. Δημιουργείται αυτόματα ένα χάσμα ανάμεσα στον τρόπο που το παιδί βιώνει τον περίγυρό του και στην εικόνα που προσπαθούν να του παρουσιάσουν οι ενήλικες για τον κόσμο. Το παιδί προσαρμόζεται, δηλαδή, μαθαίνει να θάβει μέσα του τα «λάθος» συναισθήματα. Αυτά, όμως, εξακολουθούν να υπάρχουν εντός του ως βασικό κομμάτι της προσωπικότητας και να επηρεάζουν καθοριστικά, αν και πολύ υποδόρια και αδιόρατα, την κάθε πτυχή της ζωής του…
Η αίσθηση εγκατάλειψης σε ένα μικρό παιδί είναι κάτι ανάλογο με μια ελεύθερη πτώση στο κενό. Το παιδί ίσως να μην κλαίει, ούτε και να δείχνει προς τα έξω την απόγνωση που βιώνει. Αν έχει χάσει κάθε ελπίδα ανταπόκρισης, τότε δεν υπάρχει λόγος να συνεχίσει να προσπαθεί να δείχνει τι νιώθει. Παραιτείται και σιγά-σιγά εξοικειώνεται με την αίσθηση ενός μόνιμα παρόντος άγχους, μιας αβεβαιότητας και ανασφάλειας…
Αργότερα, στην εφηβεία, η αίσθηση αυτή αποκτά νέα ένταση, κάτω από τις επιτακτικές ανάγκες αυτονόμησης του εφήβου από τους δικούς του, αλλά και την ταυτόχρονη ανάγκη νέων προσεγγίσεων και συναισθηματικών δεσμών. Η αίσθηση κενού πως δεν ανήκει πουθενά και πως δεν τον καταλαβαίνουν είναι συνεχώς παρούσες, και η παραμικρή ματαίωση μπορεί να πάρει δραματικές διαστάσεις εντός του. Η χρήση ουσιών, αλκοόλ, η ψυχογενής ανορεξία, η βουλιμία, η παραπτωματική/αυτοκαταστροφική συμπεριφορά, το συστηματικά ευκαιριακό σεξ και η συμμετοχή σε ομάδες που χρησιμοποιούν βία αποτελούν πιθανές εκβάσεις.
Η άμεση, ήρεμη και καλοδιάθετη γονική παρουσία στη ζωή του παιδιού τα 2-3 πρώτα χρόνια της ζωής του αποτελεί την πιο εγγυημένη παρακαταθήκη για μια προβλέψιμη και γόνιμη συνέχεια. Ας μοιραστούμε το μεγάλο ΤΩΡΑ του παιδιού, αποπνέοντας μια αίσθηση πως εκείνες τις στιγμές δεν θέλουμε να είμαστε πουθενά αλλού και πως δεν θέλουμε να κάνουμε τίποτα άλλο. Αυτό είναι μία εκδοχή αγάπης άνευ όρων προς το παιδί…
Συχνές ερωτήσεις
1. Τι είναι το άγχος αποχωρισμού στα παιδιά;
Το άγχος αποχωρισμού είναι η ανησυχία ή η δυσφορία που μπορεί να αισθάνεται ένα παιδί όταν απομακρύνεται από τους γονείς ή από άλλα πρόσωπα με τα οποία έχει ισχυρό συναισθηματικό δεσμό. Σε αρκετές ηλικιακές φάσεις αποτελεί φυσιολογικό μέρος της ανάπτυξης. Η έντασή του και ο τρόπος με τον οποίο επηρεάζει την καθημερινότητα είναι σημαντικά για να κριθεί αν χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή.
2. Γιατί κάποια παιδιά δυσκολεύονται περισσότερο στον αποχωρισμό;
Τα παιδιά διαφέρουν ως προς την ιδιοσυγκρασία, τις ανάγκες τους για ασφάλεια και τον τρόπο με τον οποίο προσαρμόζονται στις αλλαγές. Προηγούμενες εμπειρίες αποχωρισμού, σημαντικές αλλαγές στη ζωή της οικογένειας ή ένα περιβάλλον που βιώνεται ως ιδιαίτερα αγχωτικό μπορεί επίσης να επηρεάσουν την προσαρμογή. Δεν υπάρχει επομένως μία μοναδική αιτία που να εξηγεί όλες τις περιπτώσεις.
3. Πώς εκδηλώνεται το άγχος αποχωρισμού;
Μπορεί να εκδηλωθεί με κλάμα, έντονη προσκόλληση στον γονιό, άρνηση να απομακρυνθεί, δυσκολία να πάει στο σχολείο ή σε άλλη δραστηριότητα και επαναλαμβανόμενες ανησυχίες ότι κάτι κακό θα συμβεί στον ίδιο ή στον γονιό. Σε ορισμένα παιδιά μπορεί να εμφανιστούν και σωματικές ενοχλήσεις, ιδιαίτερα πριν από έναν αναμενόμενο αποχωρισμό.
4. Πώς μπορούν οι γονείς να βοηθήσουν το παιδί να προσαρμοστεί στον αποχωρισμό;
Η σταθερότητα και η προβλεψιμότητα βοηθούν το παιδί να αισθανθεί ασφάλεια. Είναι χρήσιμο ο γονιός να αποχαιρετά το παιδί με ήρεμο και σαφή τρόπο, να αποφεύγει τις παρατεταμένες αποχωρήσεις και να τηρεί όσα έχει υποσχεθεί σχετικά με την επιστροφή του. Παράλληλα, χρειάζεται να αναγνωρίζει το συναίσθημα του παιδιού χωρίς να το ενισχύει μέσα από υπερβολική ανησυχία ή διαρκείς διαβεβαιώσεις.
5. Πότε το άγχος αποχωρισμού θεωρείται ότι χρειάζεται αξιολόγηση;
Χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή όταν η δυσκολία είναι έντονη και επίμονη και επηρεάζει σημαντικά τη σχολική φοίτηση, τον ύπνο, τις δραστηριότητες, τις σχέσεις ή την καθημερινή λειτουργικότητα του παιδιού. Επίσης, όταν το άγχος παραμένει δυσανάλογο σε σχέση με την αναπτυξιακή ηλικία ή προκαλεί σημαντική δυσφορία στο παιδί και την οικογένεια, μπορεί να είναι χρήσιμη η αξιολόγηση από ειδικό ψυχικής υγείας.
6. Πώς επηρεάζει η σύγχρονη κοινωνία το άγχος αποχωρισμού των παιδιών;
Η σύγχρονη οικογενειακή ζωή χαρακτηρίζεται συχνά από γρήγορους ρυθμούς, πολλές υποχρεώσεις και συχνές αλλαγές στην καθημερινότητα. Τα παιδιά μπορεί να χρειάζεται να προσαρμόζονται από νωρίς σε διαφορετικά πρόσωπα φροντίδας, σχολικά περιβάλλοντα και προγράμματα. Αυτό δεν σημαίνει ότι η σύγχρονη κοινωνία προκαλεί από μόνη της άγχος αποχωρισμού, αλλά ότι η ποιότητα της προσαρμογής εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από το πόση σταθερότητα, ασφάλεια και συναισθηματική διαθεσιμότητα προσφέρει το περιβάλλον.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
