Παρόλο που η αγοραφοβία είναι μία ευρέως γνωστή διαταραχή, εντούτοις υπάρχει μια σύγχυση στον περισσότερο κόσμο όσον αφορά στο τι ακριβώς είναι ή στο τι σημαίνει.
Πράγματι, πολλοί έχουν την εντύπωση πως αγοραφοβία είναι η ύπαρξη φόβου αποκλειστικά για ανοιχτούς χώρους. Δεν έχουν όμως έτσι τα πράγματα και, για το λόγο αυτό, ο όρος «αγοραφοβία» είναι, ως ένα βαθμό, παραπλανητικός. Κατά δεύτερο λόγο, η αγοραφοβία δεν θεωρούνταν πάντα ως μία αυτόνομη διαταραχή ή διάγνωση, αλλά ως συνοδό σύμπτωμα των κρίσεων πανικού, κάτι που επίσης δεν ισχύει πλέον.
Τι είναι η αγοραφοβία;
Η αγοραφοβία είναι μία ψυχολογική κατάσταση που συνδέεται άμεσα με το άγχος. Το ίδιο το όνομα εμπεριέχει, εν μέρει, αυτό στο οποίο αναφέρεται, δηλαδή στον φόβο του ατόμου για ανοιχτούς χώρους (αγορά). Αυτό, όμως, δεν είναι ολόκληρη η αλήθεια.
Η αγοραφοβία αφορά, πλην αυτού, και στον φόβο για καταστάσεις όπου το άτομο έχει την αίσθηση πως:
Είτε δεν θα μπορεί ή θα είναι προσβλητικό να διαφύγει.
Είτε πως δεν θα μπορέσει να έχει τη βοήθεια που τυχόν χρειασθεί, αν συμβεί το χειρότερο, δηλαδή να βιώσει μια κρίση άγχους ή πανικού.
Αυτό σημαίνει πως, στην ουσία, το άτομο έχει οδηγηθεί σε ένα σημείο όπου πλέον διακατέχεται από «έναν φόβο για τον ίδιο το φόβο».
Η έγκαιρη παρέμβαση μέσω της ψυχοθεραπείας βοηθά στην κατανόηση αυτών των μηχανισμών, αποτρέποντας τη σταδιακή συρρίκνωση της καθημερινότητας του ατόμου.
Ο φαύλος κύκλος του φόβου
Αυτός ο φόβος για το φόβο, δηλαδή ο φόβος του ατόμου για το ενδεχόμενο να βιώσει μια κρίση πανικού, οδηγεί στην ανακύκλωση και ενίσχυση αυτού του φόβου. Φτάνει στο σημείο όπου το ίδιο το άτομο, άθελά του βέβαια, προκαλεί συχνά την εμφάνιση μιας κρίσης που το κάνει να θέλει να αποφύγει κάθε κατάσταση που θα μπορούσε να την προκαλέσει.
Επιπλέον, αποφεύγει ακόμα και καταστάσεις που προσομοιάζουν με αυτές που του προκαλούν αυτού του είδους το άγχος. Εάν, για παράδειγμα, ένα άτομο βιώσει μια κρίση πανικού για πρώτη φορά μέσα σε ένα κέντρο διασκέδασης, μπορεί σταδιακά να διασυνδέσει και μέρη όπως ένας κινηματογράφος, ένα εμπορικό κέντρο, τα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς (Μ.Μ.Μ.), η αναμονή σε μία ουρά ατόμων σε ένα ταμείο ή ένα Α.Τ.Μ., με έναν φόβο πιθανής εμφάνισης κρίσης πανικού και σε αυτά τα μέρη.
Η αγοραφοβία είναι συχνά μια προοδευτικά εντεινόμενη φοβία που, κάποια στιγμή, μπορεί να οδηγήσει ακόμα και στην αποφυγή εξόδου από το σπίτι. Αυτό που, στην ουσία, φοβάται το άτομο είναι το ενδεχόμενο να βιώσει μια κρίση πανικού, παρά αυτή καθαυτή η ενέργεια του να επισκεφθεί κάποιον δημόσιο χώρο.
Αρκετά συχνά, η αγοραφοβία δημιουργείται εξαιτίας μιας διαταραχής πανικού που, όμως, ποτέ δεν αντιμετωπίσθηκε. Υπολογίζεται πως ένα ποσοστό γύρω στο 5% του γενικού πληθυσμού εμφανίζει κάποια στιγμή χρόνια αγοραφοβία. Επίσης, ανάμεσα στο 1/3 και το 1/2 των ατόμων που έχουν κρίσεις πανικού εμφανίζουν κάποια στιγμή και αγοραφοβία.
Η αγοραφοβία, όμως, μπορεί να εμφανισθεί και χωρίς την ύπαρξη προηγούμενου ιστορικού κρίσεων πανικού. Στην περίπτωση αυτή, ο φόβος του ατόμου για το ενδεχόμενο εγκλωβισμού του σε μία κατάσταση δεν οδήγησε σε μία πλήρη κρίση πανικού, αλλά περισσότερο σε διάφορα σωματικά συμπτώματα, όπως κεφαλαλγία ή διάρροια.
Πώς εκδηλώνεται η αγοραφοβία και ποιους χώρους αφορά
Ο κοινός παρονομαστής όλων των αγοραφοβικών περιπτώσεων είναι ο φόβος του ατόμου πως δεν θα μπορέσει να διαφύγει από τον τόπο που βρίσκεται, σε περίπτωση που προέκυπτε κάποιος κίνδυνος. Αυτός είναι ο λόγος που ακόμα και κλειστοί χώροι, όπως κινηματογράφοι, ασανσέρ, τρένα και εμπορικά κέντρα, μπορούν να πυροδοτήσουν έντονο άγχος σε κάποιον με αγοραφοβία.
Ως εκ τούτου, τόσο οι ανοιχτοί όσο και οι κλειστοί χώροι προκαλούν σε άτομα με αγοραφοβία έντονη δυσφορία. Κάποια από αυτά —ιδιαίτερα όσα εμφανίζουν παράλληλα και κρίσεις πανικού— δεν τολμούν να βγουν ακόμα και έξω από την εξώπορτα του σπιτιού τους, υπό τον φόβο να βιώσουν αυτό το έντονο άγχος. Όλη τους η ενέργεια και η στρατηγική εστιάζεται στην αποφυγή μιας νέας κρίσης άγχους/πανικού.
Δεν είναι απαραίτητο να είναι μόνο το ενδεχόμενο μιας κρίσης πανικού που αποτρέπει τα άτομα αυτά να βγουν από το σπίτι τους. Μπορεί να είναι και άλλες καταστάσεις που τους προκαλούν έντονο άγχος. Για παράδειγμα, κάποια άτομα μπορεί να αποφεύγουν να μπουν σε λεωφορείο ή μετρό, φοβούμενα πως δεν θα έχουν τη δυνατότητα διαφυγής σε περίπτωση που νιώσουν δυσφορία, ζάλη ή ανάγκη για τουαλέτα. Σε ηλικιωμένα άτομα, η αγοραφοβία εκδηλώνεται συχνά διαμέσου ενός φόβου μήπως τυχόν χάσουν την ισορροπία τους και πέσουν.
Καταστάσεις που φοβίζουν και αποφεύγουν άτομα με αγοραφοβία
Η αγοραφοβία χαρακτηρίζεται από την αποφυγή συγκεκριμένων συνθηκών, όπως:
Το ταξίδι με Μέσα Μαζικής Μεταφοράς (λεωφορείο, μετρό, τρένο, αεροπλάνο, καράβι).
Οι ανοιχτοί χώροι (πλατείες, υπαίθριες αγορές, γέφυρες).
Η είσοδος ή παραμονή σε κλειστούς χώρους (κινηματογράφοι, θέατρα, ασανσέρ, καταστήματα).
Η αναμονή σε μια ουρά ή σε μια συγκέντρωση ατόμων.
Η έξοδος ή παραμονή εκτός σπιτιού χωρίς τη συνοδεία κάποιου.
Η αποφυγή τόσων πολλών καταστάσεων μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρή συρρίκνωση της κοινωνικής ζωής. Για να διαγνωστεί με βεβαιότητα η αγοραφοβία, θα πρέπει το άγχος να είναι δυσανάλογο με την πιθανότητα πραγματικού κινδύνου και να υφίσταται για τουλάχιστον 6 μήνες, περιορίζοντας τη λειτουργικότητα του ατόμου (εργασία, σπουδές, κοινωνική ζωή).
Το άγχος ξεκινά συνήθως από σκέψεις και φαντασιώσεις, όπως: «Σκέψου να μου έρθει να κάνω εμετό μέσα στο λεωφορείο και να μην μπορώ να κατέβω».
Τα συμπτώματα της αγοραφοβίας
Συχνά, οι εκδηλώσεις της αγοραφοβίας παρουσιάζουν μεγάλη ομοιότητα με αυτές μιας κρίσης πανικού. Η βασική διαφορά είναι ότι στην αγοραφοβία τα φαινόμενα είναι συνήθως πιο συχνά και διαρκή. Τα συμπτώματα αυτά ταξινομούνται σε τρεις κύριες κατηγορίες:
α. Σωματικά συμπτώματα
Ουσιαστικά, οι οργανικες αυτες αντιδράσεις ταξινομούνται σε τρεις κύριες κατηγορίες::
Σκοτοδίνη
Υπεραερισμός (γρήγορη αναπνοή)
Εφίδρωση
Ταχυκαρδία
Τάση για έμετο
Αίσθημα κόπωσης
Δυσκολίες αυτοσυγκέντρωσης
Μουδιάσματα και τσιμπήματα σε χέρια και πόδια
Σωματικός τρόμος (τρεμούλιασμα)
β. Ψυχικά συμπτώματα
Αφορούν τη συναισθηματική κατάσταση και τη συμπεριφορά του ατόμου:
Συστηματική αποφυγή καταστάσεων
Φόβος για ανοιχτούς και δημόσιους χώρους
Έντονη δυσφορία στην προοπτική εξόδου από το σπίτι
Αρνητικός τρόπος σκέψης
Αρνητική αυτοεικόνα
γ. Γνωστικά συμπτώματα
Αφορούν τις σκέψεις και τις αντιλήψεις κατά τη διάρκεια της κρίσης:
Αίσθημα αποπραγματοποίησης (η αίσθηση ότι ο κόσμος γύρω δεν είναι πραγματικός)
Αίσθημα αποπροσωποποίησης (η αίσθηση ότι το άτομο είναι αποκομμένο από το σώμα του)
Πεποίθηση πως το άτομο θα χάσει τον έλεγχο ή πως θα τρελαθεί
Πεποίθηση πως επίκειται θάνατος
Ο φαύλος κύκλος και οι διαγνωστικές διαφορές
Εάν κάποιος βιώσει αυτά τα συμπτώματα μερικές φορές, δημιουργείται συχνά ένας φαύλος κύκλος. Αυτός οδηγεί στην αποφυγή καταστάσεων που το άτομο πιστεύει πως ίσως τον οδηγήσουν στην απώλεια ελέγχου, όπως για παράδειγμα η παρουσία σε έναν δημόσιο χώρο. Αξίζει να σημειωθεί πως η διαταραχή πανικού και η αγοραφοβία αποτελούν πλέον δύο διαφορετικές διαγνώσεις. Η παλαιότερη διάκριση «Αγοραφοβία με ή χωρίς κρίσεις πανικού» δεν ισχύει πλέον στα σύγχρονα διαγνωστικά κριτήρια.
Επίσης, η αγοραφοβία συχνά συγχέεται με άλλες ψυχικές διαταραχές, όπως η κοινωνική φοβία. Η ειδοποιός διαφορά είναι η εξής:
Στην κοινωνική φοβία, το άτομο φοβάται την κριτική και το ενδεχόμενο να «γίνει ρεζίλι» κατά τη συνδιαλλαγή με άλλους (π.χ. δυσκολεύεται να μιλήσει στο προσωπικό ενός παιδικού σταθμού).
Στην αγοραφοβία, ο φόβος εστιάζεται στην παρουσία ανάμεσα σε πολύ κόσμο, σε μέρη όπου δεν υπάρχει επαρκής χώρος και όπου το άτομο αισθάνεται πως δεν μπορεί να διαφύγει εάν νιώσει δυσφορία.
Τα αίτια της αγοραφοβίας
Δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ποια είναι τα ακριβή αίτια της αγοραφοβίας. Σύμφωνα με τον Mayo Clinic, η διαταραχή αυτή συχνά ξεκινά μετά από μια περίοδο έντονου στρες. Στατιστικά, πλήττει 3-4 φορές περισσότερες γυναίκες απ’ ό,τι άνδρες.
Τα αίτια είναι, κατά πάσα πιθανότητα, τα ίδια με αυτά των υπολοίπων αγχωδών διαταραχών. Πρόκειται για την ύπαρξη μιας γενετικά καθοριζόμενης συναισθηματικής ευαλωτότητας που, σε συνδυασμό με την ύπαρξη κάποιου εσωτερικού ή/και εξωτερικού στρες, πυροδοτεί αυτές τις έντονες αντιδράσεις άγχους.
Η αγοραφοβία συνυπάρχει, συνήθως, με άλλες ψυχικές διαταραχές, όπως:
Η κατάθλιψη.
Η ψυχαναγκαστική/καταναγκαστική διαταραχή (ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή).
Διάφορες άλλες φοβίες ή/και άλλου είδους αγχώδεις διαταραχές.
Επιπλέον, η ύπαρξη ιστορικού κακοποίησης ή η χρήση ουσιών και αλκοόλ αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης της διαταραχής.
Η θεραπευτική αντιμετώπιση της αγοραφοβίας
Πολλοί είναι αυτοί που εμφανίζουν διαφόρων ειδών φοβίες στη ζωή τους, συχνά από πολύ νεαρή ηλικία, με αποτέλεσμα η ποιότητα της ζωής τους να συρρικνώνεται σημαντικά. Πρακτικά, όλες οι φοβίες μπορούν να θεραπευθούν. Το άγχος ανήκει σε εκείνες τις ψυχικές διαταραχές με την καλύτερη πρόγνωση, μιας και διαθέτουμε το αποτελεσματικότερο θεραπευτικό οπλοστάσιο για την αντιμετώπισή του.
Ωστόσο, η διαχείριση της οποιασδήποτε μορφής άγχους διαμέσου της αποφυγής έχει μόνο βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα. Μακροπρόθεσμα, με τον τρόπο αυτό, το άγχος επιτείνεται. Για τον λόγο αυτό, είναι ιδιαίτερα σημαντικό το άτομο να αναζητήσει τη βοήθεια κάποιου ειδικού και να συνεχίσει να αγωνίζεται ενεργητικά ενάντια στους φόβους του.
Πράγματι, η αγοραφοβία αντιμετωπίζεται, συνήθως, ψυχοθεραπευτικά. Υπάρχουν διάφορες μορφές ψυχοθεραπείας (π.χ. ψυχαναλυτική, γνωστική κ.ά.), ανάμεσα στις οποίες ο καθένας θα πρέπει να διαλέξει αυτήν που του ταιριάζει περισσότερο.
Υπάρχουν, επίσης, και ορισμένα φαρμακευτικά σκευάσματα που χρησιμοποιούνται. Κανένα φάρμακο όμως, από μόνο του, δεν μπορεί να απαλλάξει πλήρως ένα άτομο από τα προβλήματα και τα διάφορα άγχη του. Απαιτείται παράλληλα μια ψυχοθεραπευτική προσέγγιση του προβλήματος. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το άτομο θα μπορέσει σταδιακά:
Είτε να «εκτεθεί» στο φοβικό του αντικείμενο και να κατανοήσει τις γενικεύσεις που κάνει.
Είτε να έρθει αντιμέτωπο με τις δυσκολίες του, κατανοώντας τα πραγματικά προβλήματα που υποκρύπτονται πίσω από τα συγκεκριμένα συμπτώματά του.
Επίλογος
Ο καθένας που υποφέρει από άγχος ή φοβίες θα πρέπει να έχει υπόψη του πως το άγχος ή οι όποιες φοβίες του δεν είναι αυτά που καθορίζουν την αξία του ως ανθρώπου και το ποιος είναι ως άτομο.
Η αγοραφοβία είναι μια ιδιαίτερα βασανιστική κατάσταση που καθιστά τη ζωή πολλών αφόρητη, εξαιτίας του τεράστιου άγχους που προκαλεί. Ο καθένας, όμως, αξίζει μια καλύτερη ζωή.
Για το λόγο αυτό, θα πρέπει να αναζητήσει έγκαιρα τη βοήθεια ειδικού, ώστε να ξεπεράσει κάποια στιγμή τα βασανιστικά συμπτώματά του και να συνεχίσει να έχει μια φυσιολογική ζωή, χωρίς παράλογους περιορισμούς και φοβικά εμπόδια.
Η αγοραφοβία μπορεί να περιορίζει τον κόσμο σας, αλλά δεν χρειάζεται να καθορίζει τη ζωή σας. Αν νιώθετε ότι ο φόβος έχει γίνει ένα σύνορο που δεν μπορείτε να ξεπεράσετε, η υποστήριξη είναι το πρώτο βήμα.
Η ψυχοθεραπεία προσφέρει έναν ασφαλή χώρο για να ανακτήσετε την αυτονομία σας. Είμαι εδώ για να σας βοηθήσω μέσα από online συνεδρίες ή συνεδρίες δια ζώσης.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
