Την Κυριακή το βράδυ, λίγο μετά το φαγητό, το παιδί λέει ότι δεν νιώθει καλά. Πονάει η κοιλιά του και, την ώρα που ο γονιός ακουμπά το χέρι στο μέτωπό του για να δει αν έχει πυρετό, έρχεται και η δεύτερη φράση, πιο χαμηλόφωνη: «Δεν θέλω να πάω αύριο στο σχολείο». Πυρετός δεν υπάρχει. Ο πόνος, όμως, είναι πραγματικός.
Το ίδιο βράδυ ή κάποιο άλλο, την ώρα που το σπίτι ησυχάζει, ξυπνούν οι φόβοι. Το παιδί ζητά νερό, ύστερα ένα ακόμη φιλί, ύστερα εμφανίζεται ξανά στο σαλόνι γιατί «δεν μπορεί να κοιμηθεί» ή γιατί «φοβάται τα τέρατα». Το πρωί, πριν από το σχολείο, φορά τα παπούτσια του με ασυνήθιστη βραδύτητα και κλαίει επειδή «δεν του αρέσει αυτή η μπλούζα».
Οι γονείς που φτάνουν στο σημείο να ρωτήσουν γι’ αυτά είναι συνήθως εξαντλημένοι. «Έχω δοκιμάσει τα πάντα», λένε, ή «φοβάμαι μήπως του δημιουργήσω μεγαλύτερο πρόβλημα». Κάτω από αυτές τις φράσεις, βρίσκεται μία ερώτηση που σπάνια διατυπώνεται ολόκληρη: μήπως φταίω εγώ;
Το άγχος στα παιδιά εκδηλώνεται συχνά με σωματικά συμπτώματα, όπως πόνο στην κοιλιά ή ναυτία, με δυσκολίες στον ύπνο, με κλάμα ή ευερεθιστότητα και με αποφυγή καταστάσεων, π.χ. του σχολείου. Χρειάζεται προσοχή όταν επιμένει για εβδομάδες ή μήνες και επηρεάζει το σχολείο, τον ύπνο και την οικογενειακή ζωή.
Ποια είναι τα συμπτώματα του άγχους στα παιδιά;
Ένα παιδί σπάνια λέει «αγχώνομαι». Δεν έχει ακόμη τις λέξεις, και συχνά δεν ξέρει ότι αυτό που νιώθει έχει όνομα. Μιλά με το σώμα και με τη συμπεριφορά του, και ο γονιός χρειάζεται να μάθει να διαβάζει αυτή τη γλώσσα.

Το σώμα μιλά πρώτο. Πόνος στην κοιλιά, πονοκέφαλος, ναυτία, ταραγμένος ύπνος: ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) συγκαταλέγει τη ναυτία ή την κοιλιακή δυσφορία, τις δυσκολίες στον ύπνο, την ευερεθιστότητα και την ανησυχία ανάμεσα στα συμπτώματα του άγχους. Στα παιδιά τα συμπτώματα έχουν συχνά ώρα και τόπο: το κουδούνι που πλησιάζει, το βράδυ της Κυριακής, η στιγμή που τελειώνει το παιχνίδι και αρχίζει η προετοιμασία για τον ύπνο. Για το πώς το σώμα εκφράζει όσα δεν λέγονται, υπάρχει το άρθρο για τα ψυχοσωματικά συμπτώματα.
Η συμπεριφορά μιλά δεύτερη. Το παιδί καθυστερεί να φορέσει τα παπούτσια του, να πάρει την τσάντα, να βγει από την πόρτα. Κλαίει για μια ασήμαντη αφορμή («Δεν μου αρέσει αυτή η μπλούζα»), γιατί η πραγματική είναι πολύ μεγάλη για να ειπωθεί. Προσκολλάται στον γονιό ή αποφεύγει ό,τι το δυσκολεύει. Και το βράδυ, όταν η μέρα ησυχάζει, οι φόβοι βρίσκουν τον χώρο που δεν είχαν το απόγευμα: το νερό που ζητιέται, το φως που πρέπει να μείνει ανοιχτό, η επιστροφή στο σαλόνι με μια πρόφαση.
Με την ηλικία, αλλάζει και η γλώσσα. Στα μικρότερα παιδιά, το άγχος περνά κυρίως μέσα από το σώμα, την προσκόλληση και το κλάμα. Καθώς το παιδί μεγαλώνει, βρίσκει λόγια, και τότε ακούγονται οι ερωτήσεις που ξεκινούν με «και αν»: και αν δεν τα καταφέρω, και αν συμβεί κάτι όσο λείπεις. Οι ερωτήσεις αυτές δεν ζητούν πληροφορία. Ζητούν βεβαιότητα, και γι’ αυτό δεν αρκούνται με μία απάντηση.
Το άγχος δεν φαίνεται πάντα ως φόβος. Σε κάποια παιδιά, παίρνει τη μορφή θυμού και πείσματος, επειδή ο θυμός είναι συχνά πιο υποφερτός από την ανησυχία. Σε άλλα, φαίνεται ως τελειομανία: το τετράδιο που ξαναγράφεται, το κλάμα για ένα μικρό λάθος, η αδυναμία να σταματήσει το διάβασμα. Ο γονιός που βλέπει μόνο το ξέσπασμα ή την αυστηρότητα του παιδιού προς τον εαυτό του μπορεί να μην αντιληφθεί τι κρύβεται πίσω τους.
Το κοινό σημείο σε όλα αυτά είναι ότι το παιδί δεν προσπαθεί να δυσκολέψει τον γονιό. Ζητά, με τον μόνο τρόπο που διαθέτει, να βεβαιωθεί ότι είναι ασφαλές.
Φυσιολογικός φόβος ή άγχος που χρειάζεται προσοχή;
Ο φόβος ανήκει στην παιδική ηλικία, και κάθε αναπτυξιακή φάση φέρνει τους δικούς της φόβους: πρώτα οι ξένοι και ο αποχωρισμός, ύστερα το σκοτάδι και τα φανταστικά πλάσματα, αργότερα το σχολείο, οι συμμαθητές, η αποτυχία. Ο φόβος από μόνος του δεν σημαίνει πως υπάρχει πρόβλημα: ένα παιδί που φοβάται έχει, συνήθως, μια φαντασία που δουλεύει και έναν κόσμο που μεγαλώνει γύρω του.

Το ερώτημα είναι πότε ο φόβος παύει να περνά. Ο ΠΟΥ περιγράφει τις αγχώδεις διαταραχές ως έντονο και υπερβολικό φόβο και ανησυχία, με συμπτώματα που συνήθως κρατούν μήνες, οδηγούν στην αποφυγή των καταστάσεων που τα προκαλούν και επηρεάζουν την οικογενειακή, κοινωνική και σχολική ζωή. Σημειώνει, επίσης, ότι τα συμπτώματα του άγχους ξεκινούν συχνά στην παιδική ή στην εφηβική ηλικία. Τρία κριτήρια βοηθούν τον γονιό να σταθμίσει: η ένταση, η διάρκεια και το κατά πόσο ο φόβος περιορίζει όσα κάνει το παιδί στην καθημερινότητά του.
Το άγχος έχει διαφορετικές μορφές: φόβος αποχωρισμού, ειδικές φοβίες, αμηχανία στις κοινωνικές καταστάσεις, διάχυτη ανησυχία. Για τις δύο πρώτες υπάρχουν ξεχωριστά κείμενα, για το άγχος αποχωρισμού και για τις παιδικές φοβίες. Για τη διαφορά ανάμεσα στον φόβο και το άγχος γενικότερα, μπορεί κανείς να διαβάσει το άρθρο για το άγχος.
Η διάγνωση ανήκει στον ειδικό που θα δει το παιδί και την οικογένεια. Ένας κατάλογος συμπτωμάτων, όσο ακριβής κι αν είναι, δεν αρκεί για να βγάλει κανείς συμπέρασμα.
Τι κρύβεται πίσω από το άγχος ενός παιδιού;
Σπάνια υπάρχει ένα μόνο αίτιο. Ο ΠΟΥ μιλά για μια σύνθετη αλληλεπίδραση κοινωνικών, ψυχολογικών και βιολογικών παραγόντων. Στην παιδική ηλικία, οι παράγοντες αυτοί μπορεί να είναι ο ιδιοσυγκρασιακός τρόπος με τον οποίο ένα παιδί υποδέχεται το καινούργιο, μια αλλαγή που ήρθε νωρίς ή απότομα, ένα περιβάλλον που ζητά περισσότερα απ’ όσα μπορεί προς το παρόν το ίδιο να δώσει.
Οι αλλαγές είναι συχνά η αφορμή: ένα νέο σχολείο, η γέννηση ενός αδελφού, μια μετακόμιση, μια ένταση ανάμεσα στους γονείς, μια απώλεια. Το παιδί δεν έχει λόγια για να πει ότι κάτι άλλαξε. Το άγχος είναι ο τρόπος με τον οποίο αυτό το «κάτι» βρίσκει σώμα.
Δύο παράγοντες μένουν συχνά στη σκιά. Ο ένας είναι η πίεση: ένα σχολείο ή ένα σπίτι που ζητά διαρκώς επιδόσεις και συγκρίσεις κάνει το παιδί να φοβάται ότι δεν θα τα καταφέρει. Ο άλλος είναι η ανησυχία των μεγάλων. Το παιδί καταλαβαίνει γρήγορα ότι κάτι φοβίζει τον γονιό του, ακόμη κι όταν εκείνος δεν το λέει, και αρχίζει να φοβάται κι αυτό. Αυτό δεν σημαίνει ότι φταίει ο γονιός: ανησυχεί επειδή νοιάζεται.

Ένα μικρό παιδί που ξυπνά τρομαγμένο ηρεμεί στην αγκαλιά πριν προλάβει να καταλάβει τι του λένε. Ο ψυχαναλυτής Wilfred Bion περιέγραψε αυτή τη διαδικασία με την εικόνα του δοχείου: το μικρό παιδί δεν μπορεί ακόμη να διαχειριστεί μόνο του τον τρόμο και την ένταση και τα αφήνει στον γονιό, και ο γονιός, όταν τα αντέχει και τα αποδέχεται, μπορεί να τα επιστρέψει πιο ήρεμα, κάνοντάς τα σιγά σιγά υποφερτά. Με την επανάληψη, το παιδί αποκτά ένα δικό του δοχείο.
Η θεωρία της νοητικοποίησης, με κύριο εκπρόσωπο τον Peter Fonagy, προσθέτει ένα στοιχείο που βοηθά πολύ στην πράξη: το παιδί ηρεμεί και επειδή νιώθει ότι ο γονιός προσπαθεί να καταλάβει τι συμβαίνει μέσα του. Η φράση «βλέπω ότι φοβάσαι» βοηθά συχνά περισσότερο από κάθε εξήγηση. Για το πώς οι πρώτες σχέσεις διαμορφώνουν την αίσθηση ασφάλειας, υπάρχει το άρθρο για τον δεσμό και την ανασφάλεια. Το άγχος δείχνει ότι το δοχείο ακόμη χτίζεται και ότι το παιδί χρειάζεται δίπλα του ένα ήρεμο πρόσωπο.
«Μήπως φταίω εγώ;»
Αυτή η ερώτηση απασχολεί σχεδόν κάθε γονιό που μιλά για το άγχος του παιδιού του, ακόμη κι όταν δεν την εκφράζει. Αναρωτιέται αν είναι πολύ ελαστικός ή πολύ αυστηρός, αν παραχώρησε πολλά ή αν απαίτησε πολλά. Σκέφτεται τη νύχτα που δεν πήγε στο δωμάτιο και το πρωί που έφυγε βιαστικά.
Το άγχος ενός παιδιού δεν προκύπτει από ένα λάθος του γονιού, και κανένα παιδί δεν μεγαλώνει χωρίς λάθη των γονιών. Ο Donald Winnicott έγραψε για τον «αρκετά καλό» γονιό, αυτόν που δεν χρειάζεται να είναι άψογος για να λειτουργεί ως ασφαλές έδαφος. Αυτό που μετρά είναι αν το παιδί, μέσα από πολλές μικρές εμπειρίες, μαθαίνει ότι οι ανησυχίες του βρίσκουν κάποιον που τις ακούει και ότι ο κόσμος, μετά το κλάμα, παραμένει στη θέση του.
Αυτό μετατοπίζει το ερώτημα από το ποιος φταίει στο τι χρειάζεται ο γονιός για να μπορέσει να στηρίξει το παιδί, και η απάντηση περιλαμβάνει συχνά κάποιον να στηρίξει κι εκείνον.

Πώς μπορεί ο γονιός να βοηθήσει;
Το πρώτο βήμα είναι να πάρει ο γονιός στα σοβαρά ό,τι λέει το σώμα του παιδιού. Όταν ο πόνος στην κοιλιά επιμένει, προηγείται πάντα ο έλεγχος από τον παιδίατρο, γιατί ένα σωματικό σύμπτωμα δεν αποδίδεται στο άγχος πριν αποκλειστεί οτιδήποτε άλλο. Αν ο έλεγχος δεν δείξει τίποτα, ο πόνος δεν παύει να είναι αληθινός: το παιδί δεν προσποιείται. Μια φράση όπως «βλέπω ότι πονάς, και καταλαβαίνω ότι το αύριο σε φοβίζει» λέει στο παιδί ότι κανείς δεν το κατηγορεί και ότι κανείς δεν το αγνοεί.
Το δεύτερο βήμα αφορά την καθησύχαση. Ο γονιός θέλει να εξαλείψει τον φόβο αμέσως, και το παιδί ζητά ξανά και ξανά διαβεβαίωση, γιατί η καθησύχαση τής προηγούμενης φοράς δεν κράτησε. Το «δεν υπάρχουν τέρατα» ειπωμένο δέκα φορές δεν καθησυχάζει περισσότερο απ’ ό,τι ειπωμένο μία. Βοηθά μια σύντομη, ήρεμη απάντηση, δοσμένη μέσα σε μια σταθερή ρουτίνα ύπνου. Η απάντηση μένει ίδια και ο τόνος ο ίδιος, ακόμη κι όταν στην τρίτη επιστροφή στο σαλόνι η υπομονή έχει εξαντληθεί.
Το τρίτο βήμα είναι το πιο δύσκολο. Η αποφυγή καθησυχάζει για λίγο και συντηρεί το άγχος μακροπρόθεσμα: αν το παιδί μένει σπίτι κάθε φορά που φοβάται το σχολείο, μαθαίνει ότι μόνο η αποφυγή το προστατεύει, και ο φόβος τείνει να επιστρέφει πιο δυνατός την επομένη. Ο ΠΟΥ αναφέρει ότι οι ψυχολογικές παρεμβάσεις με τις περισσότερες ενδείξεις αποτελεσματικότητας στις αγχώδεις διαταραχές βασίζονται στη γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία και περιλαμβάνουν την έκθεση, δηλαδή τη σταδιακή εξοικείωση με αυτό που φοβίζει. Στο σπίτι, η προσέγγιση αυτή σημαίνει σταθερότητα ως προς το σχολείο και ζεστασιά απέναντι σε όσα νιώθει το παιδί, ενώ συνεχίζει να πηγαίνει. Ανάμεσα στον «ελαστικό» και τον «αυστηρό» γονιό, βοηθά συνήθως ο γονιός που είναι και σταθερός και τρυφερός.

Στην πράξη, βοηθά πρώτα ένα πρωινό με σταθερή σειρά και ήρεμο τόνο, με λίγες κουβέντες. Αν η καθυστέρηση με τα παπούτσια γίνει διαπραγμάτευση, ο γονιός αναγνωρίζει με μία φράση τι συμβαίνει («σήμερα σε δυσκολεύει») και προχωρά στο επόμενο βήμα, χωρίς να ανοίξει συζήτηση για την μπλούζα. Η κουβέντα για το τι φοβίζει το παιδί γίνεται καλύτερα σε μια ήρεμη στιγμή της ημέρας και όχι εκεί που ο φόβος κορυφώνεται: πριν από το σχολείο, την Κυριακή το βράδυ ή την ώρα του ύπνου. Βοηθά, επίσης, μια σύντομη, ήρεμη επικοινωνία με τη δασκάλα ή τον δάσκαλο, ώστε το σχολείο να ξέρει τι συμβαίνει και να υποδέχεται το παιδί με ηρεμία.
Για τη συζήτηση με το παιδί γύρω από τα συναισθήματά του, όσα γράφονται για τη σημασία του διαλόγου με τα παιδιά έχουν εδώ πρακτική αξία, όπως και τα όρια χωρίς φόβο που περιγράφονται στο άρθρο για τη διαπαιδαγώγηση.
Πότε χρειάζεται η βοήθεια ειδικού;
Ο γονιός δεν χρειάζεται να περιμένει να μεγαλώσει το πρόβλημα. Η βοήθεια έχει νόημα όταν το άγχος επιμένει εβδομάδες ή μήνες παρά τις προσπάθειες στο σπίτι, όταν ο ύπνος διαταράσσεται σοβαρά, όταν ο φόβος επεκτείνεται σε όλο και περισσότερες καταστάσεις ή όταν τα σωματικά συμπτώματα επιστρέφουν χωρίς ιατρική εξήγηση. Αν η άρνηση του σχολείου παραμένει σταθερή, το άρθρο για τη σχολική άρνηση περιγράφει τι σημαίνει και πώς αντιμετωπίζεται.
Αν το παιδί φαίνεται και λυπημένο, χάνει το ενδιαφέρον για όσα αγαπούσε ή αποσύρεται, αξίζει να ελεγχθεί και το ενδεχόμενο κατάθλιψης στα παιδιά.
Η εκτίμηση ξεκινά, συνήθως, με μια συζήτηση με τους γονείς και με το παιδί, ώστε να φανεί τι ακριβώς φοβάται, πότε και πώς ανταποκρίνεται η οικογένεια. Η στήριξη μπορεί να απευθύνεται στο παιδί, στους γονείς ή και στους δύο. Με τα παιδιά η δουλειά περνά συχνά μέσα από το παιχνίδι και το σχέδιο, γιατί εκεί το παιδί λέει όσα δεν μπορεί να πει με λόγια. Ένας παιδοψυχολόγος μπορεί να βοηθήσει την οικογένεια να βρει τον κατάλληλο τρόπο.
Θα έρθει και η επόμενη Κυριακή το βράδυ. Το παιδί θα πει ξανά ότι πονάει η κοιλιά του και ο γονιός θα διαλέξει ξανά τι θα απαντήσει. Αν η απάντηση ούτε διώχνει τον φόβο ούτε υποχωρεί μπροστά του, το παιδί μαθαίνει ότι ο γονιός μένει δίπλα του και ότι ο φόβος αντέχεται. Αυτό αρκεί συχνά περισσότερο απ’ όσο φαίνεται.
Συχνές ερωτήσεις
- Πώς καταλαβαίνω ότι το παιδί μου αγχώνεται;
Το άγχος εκδηλώνεται συχνά με σωματικά συμπτώματα (πόνο στην κοιλιά, πονοκέφαλο, ναυτία), με δυσκολίες στον ύπνο, με κλάμα ή ευερεθιστότητα και με αποφυγή καταστάσεων. Αν τα σημάδια επιστρέφουν στις ίδιες στιγμές, όπως πριν από το σχολείο ή πριν από τον ύπνο, αξίζει να τα προσέξει ο γονιός.
- Γιατί πονάει η κοιλιά του παιδιού πριν από το σχολείο;
Ο πόνος μπορεί να έχει ιατρική αιτία, γι’ αυτό όταν επιμένει χρειάζεται πρώτα έλεγχος από τον παιδίατρο. Όταν δεν βρεθεί κάτι, το άγχος είναι συχνή εξήγηση: το σώμα εκφράζει ό,τι το παιδί δεν μπορεί να πει με λόγια, και ο πόνος είναι πραγματικός.
- Πρέπει να πηγαίνει το παιδί στο σχολείο όταν αγχώνεται;
Συνήθως βοηθά η σταθερότητα: το παιδί πηγαίνει, με κατανόηση και με μια ήρεμη ρουτίνα, γιατί η πλήρης αποφυγή τείνει να συντηρεί το άγχος. Αν όμως η άρνηση είναι έντονη και επίμονη, χρειάζεται εκτίμηση από ειδικό, γιατί τότε δεν αρκούν οι προσπάθειες του σπιτιού.
- Πώς βοηθώ το παιδί που φοβάται τον ύπνο;
Βοηθούν μια σταθερή ρουτίνα του ύπνου, μια σύντομη και ήρεμη απάντηση στον φόβο και ένας γονιός που μένει ήρεμος σε κάθε επιστροφή του παιδιού. Η συνεχής επανάληψη της ίδιας διαβεβαίωσης συνήθως δεν καθησυχάζει περισσότερο.
- Φταίει ο γονιός για το άγχος του παιδιού;
Όχι. Το άγχος προκύπτει από πολλούς παράγοντες, όπως ο χαρακτήρας του παιδιού, οι αλλαγές και οι εμπειρίες που περνά. Ο γονιός δεν χρειάζεται να είναι άψογος. Έχει σημασία να ακούει το παιδί και να αντέχει τον φόβο του.
- Πότε χρειάζεται να απευθυνθώ σε ειδικό;
Όταν το άγχος επιμένει εβδομάδες ή μήνες, επηρεάζει το σχολείο, τον ύπνο ή τη ζωή της οικογένειας, ή όταν το παιδί φαίνεται και πολύ λυπημένο ή αποσυρμένο. Οι ψυχολογικές παρεμβάσεις βοηθούν, και ο γονιός δεν χρειάζεται να περιμένει να μεγαλώσει το πρόβλημα.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.


[…] εξετάσεις αυτές έρχονται μαζί με άγχος , στρες , σωματική και πνευματική εξάντληση , έλλειψη […]
[…] Όταν, όμως, κάποιος αισθάνεται καθημερινά ανησυχία ή άγχος για τις περισσότερες καταστάσεις ή για πράγματα […]