Παιδικές φοβίες: Κατανοώντας την ανησυχία των παιδιών
«Ένα φάντασμα βρίσκεται κάτω από το κρεβάτι μου», «Φοβάμαι το σκοτάδι», «Θα πέσει κεραυνός και θα μας κάψει», «Όλοι θ΄ αρχίσουν να γελάνε μαζί μου αν κάνω κάποιο λάθος», «Δεν θέλω να πάω κατασκήνωση».
Τα παιδιά μπορεί να ανησυχούν για πολλά πράγματα. Ωστόσο, οι παιδικές φοβίες αποτελούν συχνά μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης.
Ο φόβος είναι το πλέον κυρίαρχο απ΄ όλα τα αισθήματα που βιώνει στη ζωή του ο άνθρωπος, ασχέτως ηλικίας.Ίσως υπάρχουν άτομα που ποτέ τους να μην έχουν βιώσει κάποια χαρά, ευτυχία ή ευχαρίστηση. Αντίθετα, δεν υπάρχει κανένας που να μην έχει βιώσει, έστω και μία φορά, τον φόβο. Πρόκειται για τη συνακόλουθη ψυχική οδύνη που αυτός προκαλεί.
Η εξελικτική σημασία του φόβου στην επιβίωση
Ο φόβος για τον θάνατο, την ασθένεια, τον σοβαρό τραυματισμό, τη φτώχεια και τόσα άλλα πιθανά δεινά διαμορφώνουν και καθορίζουν πολλές σημαντικές επιλογές και την καθημερινότητά μας. Επηρεάζει άμεσα:
Τον τρόπο που τρεφόμαστε.
Τον τρόπο που οδηγούμε.
Το είδος των δραστηριοτήτων που επιλέγουμε.
Μπορεί να είναι οδυνηρό το αίσθημα του φόβου, όμως, σε αυτό οφείλουμε, σε μεγάλο βαθμό, την επιβίωσή μας. Προετοιμάζει σώμα και ψυχή ώστε να προβλέπουν, να αποφεύγουν και να προσπαθούν να αντιμετωπίζουν κάθε είδους κίνδυνο που τυχόν προκύψει.
Όταν μιλούμε για τον παιδικό φόβο γενικώς, εννοούμε τον φόβο εκείνο που προκαλείται, ουσιαστικά, χωρίς κάποια πραγματική αιτία. Είναι η αντιμετώπιση αυτών των φόβων που θα καθορίσει τη μετέπειτα συναισθηματική σταθερότητα του παιδιού.
Διάφορες μορφές φόβου στα παιδιά
Ορισμένες μορφές φόβου είναι έμφυτες, όπως, για παράδειγμα, ο φόβος για τα ύψη ή για ξαφνικούς έντονους ήχους. Όσον αφορά στα παιδιά, υπάρχουν δύο βασικές μορφές φόβου που τα ακολουθούν σε όλη τη διάρκεια της παιδικής τους ηλικίας:
Ο φόβος για τους ξένους.
Ο φόβος του αποχωρισμού από αγαπημένα τους πρόσωπα (άγχος αποχωρισμού).
Υπάρχουν, επίσης, φόβοι που συνδέονται άμεσα με το ψυχοσυναισθηματικό εξελικτικό στάδιο στο οποίο βρίσκεται το παιδί. Για παράδειγμα, ο φόβος για τον θάνατο εμφανίζεται συνήθως γύρω στην ηλικία των πέντε χρόνων, όταν το παιδί αρχίζει να συνειδητοποιεί την έννοια της απώλειας και τη μονιμότητα του θανάτου.
Τραυματικές εμπειρίες και μόνιμο αίσθημα ανασφάλειας
Μία ακόμα μορφή φόβου είναι ο φόβος που προκαλείται εξαιτίας διαφόρων τραυματικών καταστάσεων, όπως:
Κάποιο σοβαρό τροχαίο δυστύχημα.
Η σεξουαλική κακοποίηση.
Το βίωμα μιας απαγωγής ή τρομοκρατικών ενεργειών.
Αυτές οι καταστάσεις δημιουργούν, σχεδόν πάντα, ένα μόνιμο αίσθημα φόβου και ανασφάλειας. Είναι σημαντικό να τονιστεί πως τέτοιου είδους βαθιά τραύματα είναι σχεδόν αδύνατον να ξεπεραστούν ουσιαστικά χωρίς την εξειδικευμένη βοήθεια της ψυχοθεραπείας.
Εσωτερικός vs Εξωτερικός φόβος
Από τον φόβο κάποιου ενδεχόμενου εξωτερικού κινδύνου —όσο σοβαρός και αν είναι— μπορούμε, με κάποιον τρόπο, να προφυλαχθούμε. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με τον φόβο που κουβαλούμε εντός μας και που δεν οφείλεται σε κάποιον ορατό εξωτερικό παράγοντα.
Αυτός ο εσωτερικός φόβος μας ακολουθεί παντού. Συνεπώς, είναι πολύ χειρότερος στην αντιμετώπισή του. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν το άγχος θανάτου ή το έντονο άγχος αποχωρισμού ενός παιδιού, που συχνά βιώνονται ως μια διαρκής, αόρατη απειλή.
Η κατανόηση της φύσης του παιδικού άγχους αποτελεί θεραπευτική αναγκαιότητα για τη σωστή στήριξη του παιδιού. Στην αρχική σελίδα του i-psyxologos.gr θα βρείτε καθοδήγηση, ενώ μπορείτε να ενημερωθείτε για τις online συνεδρίες ή να κλείσετε ένα ραντεβού στο γραφείο για δια ζώσης υποστήριξη.
Συχνότητα εμφάνισης και εξέλιξη των φόβων ανά ηλικία
Σχεδόν όλα τα παιδιά εμφανίζουν, σε κάποια φάση της εξέλιξής τους, διάφορους φόβους. Ωστόσο, για ένα ποσοστό 5-10%, οι φόβοι αυτοί είναι τόσο έντονοι ώστε να πληρούν τα κριτήρια κάποιας ειδικής φοβίας (π.χ. φόβος για το ασανσέρ, για κάποιο ζώο) ή κάποιας μορφής αγχώδους διαταραχής, όπως το άγχος αποχωρισμού.
Σε πολλές περιπτώσεις, με το πέρασμα του χρόνου, οι παιδικές φοβίες εξαφανίζονται από μόνες τους ή μειώνεται αισθητά η έντασή τους. Αρκετά συχνά όμως, συνεχίζουν να υφίστανται και στην ενήλικη ζωή αν δεν αντιμετωπιστούν έγκαιρα.
Τα στάδια ανάπτυξης του φόβου
Η εξέλιξη του φόβου ακολουθεί τη νοητική και συναισθηματική ωρίμανση του παιδιού:
Από τη γέννηση: Ο φόβος για τα ύψη και για ξαφνικούς δυνατούς ήχους είναι έμφυτος και εκδηλώνεται από την αρχή της ζωής.
6 έως 12 μηνών: Εμφανίζονται ο φόβος για τους ξένους και το άγχος αποχωρισμού. Ο φόβος της εγκατάλειψης είναι μια αρχέγονη αγωνία που συχνά συνεχίζει να υπάρχει εντός μας, σε διαφορετικό βαθμό, καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής.
1 έως 2 ετών: Το παιδί έχει ανάγκη από απόλυτη ασφάλεια και προβλεψιμότητα. Ακόμα και η παραμικρότερη αλλαγή στις καθημερινές συνήθειες μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις όπως προσκόλληση στον γονέα, απαιτητικότητα ή επιθετικότητα. Κατά το ίδιο διάστημα εμφανίζεται και ο φόβος για το σκοτάδι, ο οποίος στην ουσία συμβολίζει τον φόβο για το άγνωστο.
4 έως 6 ετών: Η φαντασία εξελίσσεται ραγδαία και τα όρια ανάμεσα στο φανταστικό και το πραγματικό είναι συχνά ασαφή. Κακές μάγισσες, τέρατα και φαντάσματα κάτω από το κρεβάτι βιώνονται ως πραγματικές απειλές. Αυτή η «μαγική σκέψη» οδηγεί συχνά σε δυσκολίες ύπνου τη νύχτα.
5 έως 10 ετών: Το παιδί αρχίζει να αντιλαμβάνεται την έννοια του θανάτου. Γύρω στα 5 έτη φοβάται για την απώλεια των γονέων, ενώ κοντά στα 9 έτη συνειδητοποιεί το αμετάκλητο του θανάτου και φοβάται για τη δική του ύπαρξη.
7 έως 8 ετών: Οι φόβοι γίνονται πιο ρεαλιστικοί. Το παιδί ανησυχεί για τον πόλεμο, για πιθανά δυστυχήματα ή για φυσικές καταστροφές.
Η επιρροή των Μ.Μ.Ε. και της τηλεόρασης
Είναι φανερό πως η ανεξέλεγκτη παρακολούθηση τηλεοπτικών προγραμμάτων ή βίντεο που περιέχουν βία, εγκλήματα και φυσικές καταστροφές μπορεί να επιτείνει το αίσθημα προσωπικής απειλής στο παιδί. Η έκθεση σε τέτοια ερεθίσματα δημιουργεί την πεποίθηση πως ανά πάσα στιγμή μπορεί να συμβεί κάτι μοιραίο στο ίδιο ή στα αγαπημένα του πρόσωπα.
Η χρήση της τηλεόρασης ως «άμισθης babysitter» όχι μόνο δεν ανακουφίζει το παιδί, αλλά μπορεί να δημιουργήσει βαθύτερα προβλήματα στην ψυχοσυναισθηματική του ισορροπία και σε ολόκληρη την οικογενειακή λειτουργία.
Αντιμετώπιση: Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε το παιδί;
Εάν διαπιστώσουμε πως ένα παιδί είναι υπερβολικά φοβισμένο για κάτι που, στην ουσία, δεν είναι επικίνδυνο και αυτό το εμποδίζει στις καθημερινές του δραστηριότητες, αποτελεί σοβαρή ένδειξη πως θα πρέπει να ζητήσουμε τη βοήθεια κάποιου ειδικού. Η έγκαιρη παρέμβαση βοηθά ώστε:
Να ανακουφιστεί άμεσα το παιδί.
Να μην επηρεαστούν αρνητικά οι σχολικές επιδόσεις και η κοινωνικότητά του.
Να μειωθεί ο κίνδυνος μελλοντικών επιπτώσεων, όπως η κατάθλιψη ή η χρήση ουσιών.
Ως γονείς, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να πληροφορηθούμε για το τι αντιπροσωπεύουν οι διάφοροι φόβοι και το άγχος που εμφανίζουν τα παιδιά. Η γνώση αυτή μας χαρίζει την απαραίτητη ψυχραιμία, η οποία επηρεάζει θετικά και το ίδιο το παιδί. Παρόλο που είναι ψυχοφθόρο να βλέπετε το παιδί σας να υποφέρει, δεν πρέπει να ξεχνάτε πως το άγχος δεν είναι επικίνδυνο και μπορεί, αν όχι να εξαλειφθεί, τουλάχιστον να μειωθεί αισθητά.
Η σημασία της συναισθηματικής επικύρωσης
Κάτι ακόμα πολύ σημαντικό είναι να παίρνουμε πάντα στα σοβαρά τους φόβους του παιδιού, όσο υπερβολικοί και αν μας φαίνονται. Η παλιά στρατηγική του «Ηρέμισε, δεν υπάρχει λόγος να φοβάσαι», δεν είναι αποτελεσματική.
Η άρνηση του συναισθήματος που νιώθει το παιδί:
Δεν εξαλείφει τον φόβο.
Δημιουργεί ένα ιδιότυπο αίσθημα μοναξιάς.
Δίνει στο παιδί την εντύπωση πως δεν έχει νόημα να μιλά γι’ αυτό, αφού δεν λαμβάνεται σοβαρά υπόψη.
Αν ένα μικρότερο παιδί ισχυρίζεται, για παράδειγμα, πως ένα φάντασμα κρύβεται στην ντουλάπα, μη διστάσετε να πάρετε έναν φακό και να ψάξετε μαζί του (αν το παιδί συμφωνεί). Με αυτόν τον τρόπο, το παιδί νιώθει πως δεν είναι μόνο με τους φόβους του. Ανακουφίζεται γρηγορότερα και αισθάνεται πιο θαρραλέο, έχοντας συμμετάσχει ενεργά στην αναζήτηση της υποτιθέμενης απειλής.
Επίλογος: Ο φόβος ως μέρος της ζωής
Στον Δυτικό κόσμο υπάρχει ένα ταμπού απέναντι στην εκδήλωση κάθε επώδυνου συναισθήματος. Μοιάζει σαν να πρέπει να είμαστε συνεχώς χαρούμενοι. Πράγματι, πρόκειται για μια στάση που πριμοδοτείται έντονα από τα Μ.Μ.Ε. και την τηλεόραση μέσα από εξεζητημένες εκφράσεις ευφορίας.
Ωστόσο, είναι σημαντικό να θυμόμαστε πως ο φόβος είναι ένα απόλυτα φυσιολογικό αίσθημα. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα σε έναν κόσμο γεμάτο αβεβαιότητες. Στόχος μας δεν πρέπει να είναι η εξάλειψη κάθε φόβου πάση θυσία. Αντίθετα, οφείλουμε να δώσουμε στο παιδί τα εφόδια να διαχειρίζεται αποτελεσματικά τις ανησυχίες του, ιδιαίτερα τις μη ρεαλιστικές.
Πολλοί από τους παιδικούς φόβους έχουν ιδιαίτερη εξελικτική αξία. Συγκεκριμένα, λειτουργούν ως «ψυχικά αντισώματα». Επομένως, βοηθούν το παιδί να προετοιμαστεί για καταστάσεις που θα αντιμετωπίσει αργότερα, όπως η οδύνη του αποχωρισμού. Ας μην ξεχνάμε, άλλωστε, πως και εμείς οι ίδιοι φοβόμασταν πολλά πράγματα ως παιδιά. Ωστόσο, καταφέραμε να τα ξεπεράσουμε και να προχωρήσουμε.
Στόχος μας είναι να δώσουμε στο παιδί τα εφόδια να διαχειρίζεται αποτελεσματικά τις ανησυχίες του. Επισκεφθείτε το i-psyxologos.gr για περισσότερους πόρους ή κλείστε ένα ραντεβού για να δουλέψουμε μαζί πάνω στις παιδικές φοβίες και τη συναισθηματική σταθερότητα του παιδιού σας.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Dr. Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση ή χρήση μέρους του κειμένου επιτρέπεται αποκλειστικά και μόνο με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) που θα οδηγεί στην πηγή.
