Ανάγκη για επιβεβαίωση: Γιατί έχουμε ανάγκη να μας θαυμάζουν

Γενικά: Η παγίδα της εξωτερικής επιβεβαίωσης

Η συνεχής ανάγκη για επιβεβαίωση, θαυμασμό και συμπάθεια από τους άλλους είναι, στην ουσία, σαν να λέμε στον εαυτό μας πως η γνώμη των τρίτων για εμάς είναι σημαντικότερη και εγκυρότερη από αυτήν που εμείς οι ίδιοι έχουμε για τον εαυτό μας.

Η κατασπατάληση χρόνου και ενέργειας, στην περίπτωση αυτή, είναι τεράστια, τα δε αποτελέσματα σχεδόν πάντα ανεπαρκή, καθώς παρέχουν μόνο προσωρινή ανακούφιση.

Επιθυμία vs Ανάγκη: Πού βρίσκεται η λεπτή γραμμή;

Το πρώτο σημαντικό βήμα, για όσους νιώθουν έτσι, είναι η συνειδητοποίηση πως η αναζήτηση της συμπάθειας των άλλων δεν είναι μία ανάγκη, αλλά μία επιθυμία.

• Φυσιολογική ικανοποίηση: Όλοι μας νιώθουμε ικανοποίηση όταν εισπράττουμε τον θαυμασμό, το χειροκρότημα ή τα θετικά σχόλια των άλλων — αυτό είναι απόλυτα φυσιολογικό.

• Πότε γίνεται πρόβλημα: Η κατάσταση μετατρέπεται σε πρόβλημα όταν ανάγεται σε αυτοσκοπό. Όταν, δηλαδή, μετατρέπεται σε μια ανάγκη που, αν δεν ικανοποιηθεί, μπορεί να οδηγήσει το άτομο σε απόγνωση, θλίψη και αυτοαμφισβήτηση.

Η αναζήτηση της συμπάθειας των πάντων και η απώλεια του εαυτού

Οι αποχρώσεις μιας τέτοιας ανάγκης είναι πολλές, αγγίζοντας τα όρια του τραγικού όταν κάποιος αναζητά απεγνωσμένα τη συμπάθεια και επιβράβευση ΟΛΩΝ για οτιδήποτε κάνει. Στην περίπτωση αυτή, μιλάμε για μια πραγματική θυσία του εαυτού στο βωμό της γνώμης και των προτιμήσεων των άλλων.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ομάδας αποτελούν συχνά οι πολιτικοί. Η ανάγκη τους για αποδοχή και συμπάθεια είναι συχνά απύθμενη, καθώς χωρίς αυτές θα ήταν, στην κυριολεξία, άνεργοι. Για τον λόγο αυτό:

1. Συνηθέστατα δεν μιλούν τη γλώσσα της αλήθειας.

2. Υπόσχονται πράγματα πέραν των πεποιθήσεών τους.

3. Μοναδικός σκοπός είναι η απόκτηση της εύνοιας των μελλοντικών τους ψηφοφόρων.

Από την πολιτική σκηνή στην καθημερινότητα: Η σημασία της αυτοπαρατήρησης

Αυτού του είδους η συμπεριφορά είναι πολύ εύκολα αναγνωρίσιμη στους πολιτικούς από τους περισσότερους από εμάς. Το ερώτημα όμως είναι: πόσο εύκολο είναι να την εντοπίσουμε στους εαυτούς μας; Ιδιαίτερα εάν η ανάγκη για επιβεβαίωση έχει γίνει πλέον στοιχείο του χαρακτήρα μας, η δυνατότητα αυτοπαρατήρησης δυσχεραίνεται κατά πολύ. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος απαλλαγής από αυτήν τη μέγγενη, πέραν της αυτογνωσίας και του εντοπισμού των εσωτερικών αιτιών της.

Η διαρκής ανάγκη για επιβεβαίωση μπορεί να κρύβει βαθύτερα αίτια. Ένας ψυχολόγος online μπορεί να σας βοηθήσει να βρείτε την εσωτερική σας στήριξη.

Πρώιμα μηνύματα που οδηγούν το παιδί στην αναζήτηση επιβεβαίωσης

Πριν από λίγα χρόνια, περίμενα τη σειρά μου για να πληρώσω στο ταμείο ενός σούπερ-μάρκετ. Εμπρός μου βρίσκονταν μία μητέρα με το πεντάχρονο, περίπου, και πολύ συμπαθητικό αγοράκι της. Η ταμίας του χαμογέλασε, λέγοντάς του πόσο γλυκό αγόρι είναι και ρωτώντας το εάν θέλει μια καραμέλα.

Το αγοράκι στράφηκε τότε προς τη μητέρα του, ρωτώντας την: «Θέλω μια καραμέλα;» Ένιωσα ένα σφίξιμο στην καρδιά, παρόλο που έχω συναντήσει πολλές φορές ανάλογες συμπεριφορές: παιδιά —ακόμα και ενήλικες— που ρωτούν τους γονείς τους ή κάποιον άλλον ενήλικα για το:

• Τι θα φάνε.

• Με τι και με ποιους θα παίξουν.

• Αν θα κοιμηθούν.

• Τι θα φορέσουν.

Οι γονείς ως «ιδιοκτήτες» και η απόσυρση της αγάπης

Υπάρχουν γονείς που βλέπουν τα παιδιά τους ως κτήμα τους, θέλοντας να τα διαμορφώσουν κατά πως οι ίδιοι επιθυμούν. Γίνονται αδυσώπητοι κριτές τους και μπορεί να φτάνουν ακόμα και στο σημείο να απειλούν με απόσυρση της αγάπης τους («Η μαμά δεν σ΄αγαπάει αν δεν είσαι καλό παιδάκι» ή «Αν κάνεις έτσι, η μαμά θα πάρει άλλο παιδάκι»).

Αυτές οι απειλές εκτοξεύονται όταν το παιδί προσπαθεί να υπερασπιστεί τα «θέλω» του, ενώ οι ίδιοι γονείς γίνονται υμνητές του όταν εκείνο «συμμορφώνεται προς τας υποδείξεις». Ένα παιδί με ανάλογες εμπειρίες δεν πρόκειται να εμπιστευτεί τον εαυτό του σε βαθμό που να νιώθει ασφάλεια και αυτοπεποίθηση. Η σπίθα αυτονομίας σβήστηκε βίαια με «πυροσβεστήρες» αποδοκιμασιών και αμφισβητήσεων.

Το παράδειγμα της Κ.: Η παγίδα της τελειομανίας και των ενοχών

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Κ., ενός καταξιωμένου ατόμου σήμερα, με μεγάλη επιστημονική και κοινωνική αναγνώριση. Παρά την ευφυΐα της, πάντα πιστεύει πως «δεν είναι αρκετό», πως «δεν θα αρέσει» και πως θα επικριθεί.

Η καθημερινότητά της αντικατοπτρίζει το εσωτερικό της κενό:

1. Αφιερώνει τα Σαββατοκύριακα στην εργασία της για να είναι «τέλεια», ώστε να μην μπορεί κάποιος να της προσάψει το παραμικρό.

2. Νιώθει τεράστιες ενοχές για τον χρόνο που δεν περισσεύει για τα παιδιά της.

3. Επιπλήττει τα παιδιά της όταν τη διακόπτουν, αναπαράγοντας άθελά της την πίεση που δέχτηκε η ίδια.

Στη θεραπεία της, η λέξη «μητέρα» προκαλούσε πάντα λυγμούς. Όπως ψέλλισε η ίδια: «Ποτέ της δεν αναγνώρισε το ελάχιστο… νόμιζα πως δεν με αγαπά για αυτό που είμαι».

Ο ρόλος του γονέα: Συμπαραστάτης και όχι «μπουλντόζα»

Πολλοί γονείς λειτουργούν ως «τροχονόμοι» και κριτές των επιλογών του παιδιού τους, θεωρώντας πως γνωρίζουν πάντα καλύτερα, ακόμα και τις ανάγκες του. Όμως, το να γνωρίζει ο γονιός καλύτερα δεν σημαίνει πως πρέπει να υποκαθιστά και να ακυρώνει το παιδί.

Ο ρόλος του γονέα είναι:

• Να φροντίζει για το «ευ ζην» του παιδιού.

• Να δίνει σταδιακά χώρο ώστε να εξελιχθεί ο αληθινός εαυτός.

• Να βρίσκεται ένα βήμα πίσω από το παιδί για να το στηρίζει, και όχι μπροστά του ως «μπουλντόζα» που ανοίγει τον δρόμο ισοπεδώνοντας την πρωτοβουλία του.

Πολλά παιδιά «εκπαιδεύονται» στο να γίνουν άτομα εξαρτημένα από τη γνώμη, την αποδοχή και τον θαυμασμό των άλλων. Αργότερα στη ζωή, ως «ζωντανοί ετερόφωτοι αστέρες», μοιάζει σαν να μην υπάρχουν αν δεν «φωτιστούν» από κάποιους άλλους.

Η αντίσταση των παιδιών: Μια κραυγή για αυτονομία

Τα περισσότερα παιδιά αντιστέκονται, με τον δικό τους τρόπο και τα μέσα που διαθέτουν, μπροστά σε αυτού του είδους την «καλοπροαίρετη» άσκηση βίας (τον υπερβολικό έλεγχο).

Ένα κλασικό παράδειγμα είναι η επιθυμία ενός τρίχρονου παιδιού να δοκιμάσει τις δυνάμεις του λέγοντας: «Μόνος!», θέλοντας να βάλει χωρίς βοήθεια το μπουφάν του το πρωί. Πόσοι γονείς συναινούν σε αυτό, ειδικά όταν ο χρόνος πιέζει για την αναχώρηση στον παιδικό σταθμό;

Τα παιδιά δεν μπορούν να τα βγάλουν πέρα με έναν ενήλικα τον οποίο έχουν απόλυτη ανάγκη για τη φυσική και συναισθηματική τους επιβίωση. Αντιδρούν, όμως, με τα δικά τους «όπλα» ώστε να διατηρήσουν ή να περισώσουν έστω και μια ψευδαίσθηση αυτονομίας.

Αυτές οι αντιδράσεις περιλαμβάνουν:

• Άρνηση να φάνε το φαγητό τους.

• Άρνηση να χρησιμοποιήσουν το γιο-γιο τους.

• Προβλήματα στον ύπνο και άρνηση κατάκλισης.

Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες της υποκατάστασης του παιδιού

Με τι εφόδια θα αντιμετωπίσει ένα τέτοιο παιδί, εκτός σπιτιού, το αναπόφευκτο ενδεχόμενο να χρειαστεί να αντιπαρατεθεί ή να συγκρουστεί με άλλα παιδιά, υπερασπιζόμενο τον εαυτό και την αξιοπρέπειά του;

Χωρίς την εμπειρία της αυτονομίας, το παιδί θα δυσκολευτεί να διαχειριστεί:

1. Σοβαρές συναισθηματικές ματαιώσεις (φιλικής ή ερωτικής μορφής).

2. Κοινωνικές προκλήσεις όπου ο γονιός δεν μπορεί να είναι παρών.

3. Την ανάγκη για συνεχή επιβεβαίωση από τρίτους, καθώς δεν έμαθε να αντλεί αξία από μέσα του.

Από την εξωτερική επιδοκιμασία στην εσωτερική αυτοεκτίμηση

Το πρόβλημα δεν είναι η φυσιολογική ανάγκη του παιδιού για επιβεβαίωση, συμπάθεια, εκτίμηση και αποδοχή. Το πρόβλημα δημιουργείται όταν αυτά παρέχονται από τον γονέα αποκλειστικά ως επιβράβευση για συμπεριφορές που είναι αποδεκτές σε εκείνον.

Σε καμία περίπτωση η αυτοεκτίμηση του παιδιού δεν πρέπει να εξαρτάται από την επιδοκιμασία των άλλων. Αντίθετα, πρέπει να πηγάζει από τη θετική εικόνα που το ίδιο έχει αποκτήσει για τον εαυτό του, έχοντας ενθαρρυνθεί —και όχι υποκατασταθεί— από το άμεσο περιβάλλον του.

Ο ρόλος του σχολείου στην αυτονομία του παιδιού

Η φιλοσοφία του σημερινού εκπαιδευτικού συστήματος συχνά δεν ευνοεί την ελεύθερη σκέψη, τη διάθεση για αυτονομία, την κριτική ικανότητα και την εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του παιδιού. Αντίθετα, δίνεται μέγιστη προτεραιότητα σε παράγοντες όπως:

• Η παπαγαλία και η στείρα αποστήθιση.

• Τα φροντιστήρια και η πίεση για επιδόσεις.

• Η «προσαρμογή» στους κανόνες και τις απαιτήσεις της αγοράς εργασίας.

Μαθητές που επιδεικνύουν τάσεις αυτόνομης λειτουργίας, που δεν λειτουργούν ενοχικά και που δεν αναζητούν την επιβεβαίωση μόνο όντας αρεστοί, συχνά περιθωριοποιούνται. Όταν ένα παιδί δεν «προσαρμόζεται» απόλυτα στις απαιτήσεις του σχολείου ή των εκπαιδευτικών, μπορεί εύκολα να χαρακτηριστεί ως «δύσκολο», «προβληματικό» ή «απροσάρμοστο».

Το σχολείο, ως οργανισμός, δυσκολεύεται να διαχειριστεί παιδιά που σκέφτονται ανεξάρτητα. Συχνά, ο δρόμος προς την «επιτυχία» φαίνεται να περνά μέσα από την προσπάθεια απόκτησης της συμπάθειας του εκπαιδευτικού προσωπικού — ένα φαινόμενο που παρατηρείται έντονα τόσο στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση όσο και στα πανεπιστήμια.

Επίλογος: Η επιβεβαίωση ως πανανθρώπινη ανάγκη

Η ανάγκη επιβεβαίωσης αποτελεί έναν πανανθρώπινο παράγοντα που μπορεί να κάνει τη διαφορά στη ζωή του καθενός μας, αρκεί να μην δίνεται με ανταλλάγματα και προϋποθέσεις ξένες προς τον αληθινό μας εαυτό.

Η σημασία αυτής της ανάγκης διαφαίνεται ανάγλυφα από την πρακτική μιας συγκεκριμένης φυλής στην Αφρική. Εκεί, η χειρότερη ποινή δεν είναι η φυλάκιση ή η εκτέλεση, αλλά η κοινωνική αορατότητα:

1. Το άτομο που υπέπεσε σε παράπτωμα συνεχίζει να ζει στο χωριό.

2. Κανένας δεν το κοιτά, δεν του μιλά και δεν αναγνωρίζει την ύπαρξή του.

3. Τα άτομα αυτά συχνά αρρωσταίνουν βαριά και ορισμένα πεθαίνουν, λόγω της παντελούς έλλειψης ανθρώπινης επιβεβαίωσης.

Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Σουηδός συγγραφέας Hjalmar Söderberg:

«Θέλουμε να αγαπηθούμε, αλλά ελλείψει αυτού να μας φοβούνται, ελλείψει αυτού να μας απεχθάνονται και να μας περιφρονούν. Έχουμε ανάγκη να προκαλούμε κάποιου είδους συναίσθημα στους ανθρώπους. Η ψυχή παγώνει στο κενό και αναζητά την επαφή με κάθε αντίτιμο».

Δεν χρειάζεται να είστε “ετερόφωτοι” για να υπάρχετε. Η αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας μπορεί να σας βοηθήσει να βρείτε το δικό σας εσωτερικό φως. Επισκεφθείτε το i-psyxologos.gr για περισσότερους πόρους ή κλείστε ένα ραντεβού για να δουλέψουμε μαζί πάνω στην αυτονομία σας, είτε μέσω ψυχοθεραπείας online είτε δια ζώσης

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προγραμματίστε τη συνάντησή μας στο γραφείο Ξεκινήστε την Online θεραπεία σας (από όπου κι αν βρίσκεστε)