Χρήση ουσιών στην εφηβεία: Αίτια, σημάδια και αντιμετώπιση

Χρήση ουσιών στην εφηβεία: Κατανόηση και πρόληψη

Η χρήση ουσιών στην εφηβεία είναι μια πρόκληση που συχνά τρομάζει τους γονείς. Ωστόσο, η κατανόηση των βαθύτερων αιτιών αποτελεί το πρώτο βήμα για την αντιμετώπιση. Η εφηβεία είναι μια περίοδος με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Οι όποιες πιθανές διαταραχές εκφράζονται πλέον με διαφορετικούς τρόπους.

Ένα μέρος αυτού του τρόπου έκφρασης οφείλεται στις φυσικές αλλαγές της ηλικίας. Άλλοι σημαντικοί παράγοντες είναι οι προσδοκίες του περίγυρου. Επίσης, ρόλο παίζουν οι απαιτήσεις της κοινωνίας γενικότερα.

Ο κίνδυνος έναρξης μιας συστηματικής χρήσης ουσιών στην εφηβεία είναι μεγαλύτερος απ΄ότι αργότερα και αυτό οφείλεται στη συνέργεια διαφόρων παραγόντων. Η εφηβεία είναι μία περίοδος της ζωής όπου οι αλλαγές διάθεσης είναι συχνές και έντονες. Οι έφηβοι αισθάνονται συχνά μοναξιά και έχουν μια έντονη ανάγκη αυτονόμησης. Η χρήση ουσιών συμβολίζει για πολλούς εφήβους μια πράξη αυτονομίας καθώς υπερβαίνει κοινωνικούς κανόνες, όρια κ.τ.λ.

Ποια είναι τα σημάδια χρήσης ουσιών στην εφηβεία;

Η χρήση ουσιών στην εφηβεία μπορεί να συνοδεύεται από αλλαγές στη συμπεριφορά, στη διάθεση, στις παρέες, στον ύπνο, στη σχολική επίδοση ή στην καθημερινή λειτουργία. Ωστόσο, κανένα μεμονωμένο σημάδι δεν αποδεικνύει χρήση ουσιών, καθώς παρόμοιες αλλαγές μπορεί να οφείλονται και σε άλλες δυσκολίες. Η συνολική εικόνα και η επαγγελματική αξιολόγηση είναι σημαντικότερες από ένα μεμονωμένο σύμπτωμα.

Το συναισθηματικό κενό ως εκλυτικός παράγοντας

Πέρα από την ανάγκη για αυτονομία, η χρήση ουσιών στην εφηβεία λειτουργεί συχνά ως ένα «συναισθηματικό επίδεσμο» σε πληγές που ο έφηβος δεν μπορεί να κατονομάσει. Όταν η εσωτερική πίεση από το σχολείο, τις κοινωνικές προσδοκίες ή την έλλειψη αυτοεκτίμησης γίνεται αβάσταχτη, η ουσία προσφέρει μια ψευδαίσθηση ανακούφισης. Ο έφηβος δεν αναζητά απαραίτητα την ηδονή, αλλά την παύση του πόνου ή της εσωτερικής ανησυχίας. Σε αυτό το σημείο, η παρέα των συνομηλίκων λειτουργεί ως καταλύτης. Η ανάγκη του «ανήκειν» είναι τόσο ισχυρή, που η άρνηση στη δοκιμή μπορεί να βιώνεται ως απειλή ολοκληρωτικού κοινωνικού αποκλεισμού.

Η χρήση οινοπνεύματος και η χρήση ουσιών στην εφηβεία

Άλλοι παράγοντες που συμβάλλουν στη χρήση ουσιών είναι, μεταξύ άλλων, η ευκολία εύρεσης των ουσιών, το κοινωνικό περιβάλλον του εφήβου και τα αποτελέσματα της επήρειας των ουσιών. Τα αγόρια έχουν συνήθως μεγαλύτερες πιθανότητες απ΄ότι τα κορίτσια να αναπτύξουν μια μονιμότερη χρήση.

Όσον αφορά στη χρήση οινοπνεύματος, οι έφηβοι αποκτούν σύντομα μια σχετική ανοχή, κάτι που οδηγεί συχνά σε μια ολοένα και μεγαλύτερη κατανάλωση οινοπνεύματος. Όταν η χρήση οινοπνεύματος αρχίζει στη διάρκεια της εφηβικής ηλικίας, σε λίγα μόνο χρόνια μπορεί να εξελιχθεί σε χρόνιο αλκοολισμό.

Συνέπειες της χρήσης οινοπνεύματος είναι, μεταξύ άλλων, η σημαντική μείωση της κριτικής ικανότητας και της ικανότητας ελέγχου των παρορμήσεων, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε υπερβολές για τις οποίες ίσως και να μην υπάρχει δυνατότητα επανόρθωσης. Επίσης, η χρήση οινοπνεύματος αυξάνει τον κίνδυνο να πέσει κάποιος θύμα εκμετάλλευσης ή ακόμα και κακοποίησης.

Ινδική κάνναβης: Ενδείξεις και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις

Η ινδική κάνναβη αποτελεί τη συνηθέστερη ουσία -μετά το οινόπνευμα- που χρησιμοποιούν οι έφηβοι σε ολόκληρο τον κόσμο. Χρειάζεται περίπου ένας μήνας για να αποβληθεί από το σώμα. Είναι δύσκολο να καταλάβει κάποιος αν ένα άτομο έχει καπνίσει χασίς ή μαριχουάνα. Κάποιες ενδείξεις είναι η αύξηση του καρδιακού ρυθμού, το κοκκίνισμα των ματιών, αυξημένη ανάγκη κατανάλωσης γλυκισμάτων και αναψυκτικών καθώς και ερεθισμός των αναπνευστικών οδών.

Επίσης, η ξαφνική αύξηση ανάγκης για περισσότερα χρήματα, η απρόσμενη αλλαγή παρέας, η αδικαιολόγητη μείωση της σχολικής επίδοσης και οι πολλές απουσίες, οι ξαφνικές εναλλαγές διάθεσης, όπως και οι αλλαγές των διατροφικών συνηθειών ή του ύπνου μπορεί να αποτελούν ενδείξεις χρήσης ουσιών.

Η επίδραση των ουσιών εξαρτάται και από τη διάθεση της στιγμής που χρησιμοποιούνται. Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες συμπεριλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, αποδυνάμωση του ανοσοποιητικού συστήματος, απάθεια, κρίσεις πανικού καθώς και μείωση της ικανότητας μάθησης και αυτοσυγκέντρωσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η χρήση ινδικής κάνναβης μπορεί να πυροδοτήσει ακόμα και ένα ψυχωσικό επεισόδιο.

Η σημασία της επικοινωνίας και των ορίων

Η πρόληψη για τη χρήση ουσιών στην εφηβεία δεν βασίζεται στον φόβο. Αντίθετα, θεμελιώνεται στην εμπιστοσύνη. Οι γονείς οφείλουν να διατηρούν ανοιχτά τα κανάλια επικοινωνίας. Αυτό είναι απαραίτητο ακόμα και αν ο έφηβος δείχνει «δύσκολος». Με αυτόν τον τρόπο χτίζουν μια ισχυρή ασπίδα προστασίας γύρω του.

Ο έφηβος δεν αναζητά έναν ακόμη «αστυνόμο» στο σπίτι. Χρειάζεται έναν ενήλικα που ακούει χωρίς να κρίνει παρορμητικά. Τα όρια πρέπει να παραμένουν σαφή και σταθερά. Παράλληλα, πρέπει να επενδύονται με ειλικρινή ενσυναίσθηση.

Ο νέος πρέπει να νιώθει ότι η γνώμη του υπολογίζεται. Η οικογένεια οφείλει να λειτουργεί ως ένα ασφαλές λιμάνι. Όταν συμβαίνει αυτό, η ανάγκη για φυγή μέσω ουσιών μειώνεται δραστικά.

Ο ρόλος των γονέων και ορισμένες συμβουλές 

Μη προσφέρετε οινόπνευμα στα παιδιά στο σπίτι γιατί κάτι τέτοιο τα καθιστά δυνητικά πιο ευάλωτα στη χρήση οινοπνεύματος και εκτός σπιτιού. Μιλήστε έγκαιρα με το παιδί σας για τις συνέπειες της χρήσης οινοπνεύματος και άλλων εθιστικών ουσιών καθώς και για το πώς θα αντισταθεί στις πιέσεις των συνομηλίκων, και όχι όταν η χρήση είναι πλέον γεγονός.

Εάν διαπιστώσετε πως το παιδί σας κάνει χρήση, μη διστάσετε να απευθυνθείτε άμεσα στις αντίστοιχες μονάδες αντιμετώπισης ανάλογων καταστάσεων, για οδηγίες και στήριξη. Η έγκαιρη παρέμβαση από ειδικούς μπορεί να αποτρέψει τη μονιμοποίηση μιας συμπεριφοράς που απειλεί το μέλλον του παιδιού σας.

Μπορείτε να βρείτε έγκυρη υποστήριξη στις μονάδες του ΚΕΘΕΑ ή να ενημερωθείτε για τις διεθνείς στατιστικές από το Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών για τα Ναρκωτικά (UNODC).

Συχνές ερωτήσεις

1. Γιατί μπορεί ένας έφηβος να αρχίσει να χρησιμοποιεί ουσίες;
   Η χρήση ουσιών στην εφηβεία μπορεί να συνδέεται με διαφορετικούς παράγοντες, όπως η ανάγκη ένταξης στην ομάδα των συνομηλίκων, η περιέργεια, η αναζήτηση έντονων εμπειριών, η προσπάθεια διαχείρισης δύσκολων συναισθημάτων ή προβλημάτων και το οικογενειακό ή κοινωνικό περιβάλλον. Δεν υπάρχει μία μόνο αιτία και η χρήση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει μία συγκεκριμένη ψυχολογική δυσκολία.
2. Ποια σημάδια μπορεί να δείχνουν χρήση ουσιών από έναν έφηβο;
   Αλλαγές στη συμπεριφορά, στη διάθεση, στις παρέες, στον ύπνο, στη σχολική λειτουργία ή στην καθημερινότητα μπορεί να αποτελούν λόγο προβληματισμού. Κανένα από αυτά τα σημάδια όμως δεν αποδεικνύει από μόνο του χρήση ουσιών, καθώς μπορεί να συνδέεται και με άλλες δυσκολίες της εφηβείας.
3. Πώς μπορούν οι γονείς να καταλάβουν αν ο έφηβος χρησιμοποιεί ουσίες;
   Χρειάζεται να παρατηρούν συνολικά τις αλλαγές που συμβαίνουν και να επιδιώκουν μια ανοιχτή συζήτηση χωρίς κατηγορίες και απειλές. Η έντονη ανάκριση ή η άμεση τιμωρία μπορεί να οδηγήσει τον έφηβο σε μεγαλύτερη απόκρυψη. Όταν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις, η αξιολόγηση από κατάλληλο επαγγελματία είναι πιο χρήσιμη από την προσπάθεια των γονιών να διαπιστώσουν μόνοι τους τι συμβαίνει.
4. Πώς πρέπει να μιλήσουν οι γονείς σε έναν έφηβο για τη χρήση ουσιών;
   Η συζήτηση χρειάζεται να γίνεται με σαφήνεια, ηρεμία και πραγματικό ενδιαφέρον για όσα βιώνει ο έφηβος. Είναι σημαντικό να τεθούν όρια και να αναγνωριστούν οι κίνδυνοι, χωρίς όμως η συζήτηση να μετατραπεί σε ηθικολογία ή επίθεση. Η προσπάθεια να κατανοηθεί τι σημαίνει η χρήση για τον συγκεκριμένο έφηβο είναι εξίσου σημαντική με την ενημέρωση για τις συνέπειές της.
5. Μπορεί η χρήση ουσιών στην εφηβεία να συνδέεται με ψυχολογικές δυσκολίες;
   Μπορεί να υπάρχει σχέση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε έφηβος που χρησιμοποιεί ουσίες αντιμετωπίζει κάποια ψυχική διαταραχή. Άγχος, κατάθλιψη, τραυματικές εμπειρίες, δυσκολίες στις σχέσεις ή προβλήματα στο οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να συνυπάρχουν με τη χρήση ή να λειτουργούν ως παράγοντες που τη συντηρούν.
6. Πώς αντιμετωπίζεται η χρήση ουσιών στην εφηβεία;
   Η αντιμετώπιση χρειάζεται να προσαρμόζεται στην ηλικία, στη συχνότητα και στη σοβαρότητα της χρήσης, αλλά και στις ανάγκες του εφήβου και της οικογένειας. Μπορεί να περιλαμβάνει ψυχολογική υποστήριξη ή θεραπεία, συμμετοχή της οικογένειας και, όταν απαιτείται, συνεργασία με εξειδικευμένες υπηρεσίες. Στόχος δεν είναι μόνο να σταματήσει η χρήση, αλλά να αντιμετωπιστούν και οι δυσκολίες που μπορεί να βρίσκονται πίσω από αυτήν.
7. Πότε χρειάζεται ένας έφηβος τη βοήθεια ειδικού;
   Όταν η χρήση επαναλαμβάνεται, αυξάνεται, επηρεάζει τη σχολική ή κοινωνική ζωή, δημιουργεί προβλήματα στην οικογένεια ή φαίνεται δύσκολο να ελεγχθεί, είναι σημαντικό να αναζητηθεί επαγγελματική βοήθεια. Ιδιαίτερα αν συνυπάρχουν έντονες αλλαγές στη διάθεση, σοβαρή απομόνωση, αυτοκαταστροφικές σκέψεις ή άλλες ανησυχητικές συμπεριφορές, η αξιολόγηση δεν πρέπει να καθυστερεί.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προγραμματίστε τη συνάντησή μας στο γραφείο Ξεκινήστε την Online θεραπεία σας (από όπου κι αν βρίσκεστε)