Διαπαιδαγώγηση: ξύλο, κατσάδα, συναισθηματικοί εκβιασμοί ή τι;

Εισαγωγή

Η διαπαιδαγώγηση των παιδιών αποτελεί ίσως την πιο απαιτητική αλλά και γοητευτική πρόκληση για κάθε γονιό, γεμάτη στιγμές που μας διδάσκουν. Ήταν η ώρα του καληνυχτίσματος της μονάκριβής μου. Μόλις είχε κλείσει τα έξι της χρόνια και, όπως κάθε βράδυ, πήγα στο δωμάτιό της για τα καθιερωμένα μας αγκαλιάσματα και φιλιά πριν από τον ύπνο. Τότε, ξεκίνησε, με δική της πρωτοβουλία, ο παρακάτω διάλογος, ο οποίος με συγκλόνισε και τον οποίο παραθέτω όπως ακριβώς έγινε και τον κατέγραψα αμέσως μετά.

Ένας αποκαλυπτικός διάλογος με ένα παιδί

Ν: Μπαμπάκα, θέλω να σου πω κάτι… Θα σε αγαπώ για πάντα στη ζωή μου!

Εγώ: Τι μοναδικό δωράκι που ήταν αυτό! Κι εγώ θα σ΄αγαπώ για πάντα, ψυχούλα μου υπέροχη. Θέλω, όμως, να σε ρωτήσω κάτι. Τη μικρή Ν., δηλαδή τον εαυτό σου, την αγαπάς;

Ν: Τις πιο πολλές φορές την αγαπώ, όταν, όμως, καμιά φορά με μαλώνεις μου είναι δύσκολο να το νιώσω.

Εγώ: Αυτό θα ΄θελα, πραγματικά, να το συζητήσουμε.

Ν: Να, όταν καμιά φορά μου μιλάς θυμωμένα, τότε νομίζω πως έκανα κάτι πολύ άσχημο, πως σε στεναχώρησα και τότε μου είναι δύσκολο να νιώσω πως αγαπώ τον εαυτό μου.

Εγώ: Τι θα ΄θελες να κάνω, ψυχούλα μου, αντί να σου μιλώ θυμωμένα ή να σε μαλώνω;

Η παιδική οπτική απέναντι στον θυμό

Ν: Όταν καμιά φορά τραγουδάς δυνατά, μπαμπάκα κι εγώ διαβάζω, σου ζητώ, μερικές φορές, να σταματήσεις. Πάντα σταματάς, αλλά κάποιες φορές ξαναρχίζεις μετά από λίγο. Σίγουρα, δεν το κάνεις επίτηδες, απλά ξεχνιέσαι. Το ίδιο συμβαίνει και με μένα, όταν π.χ. μου λες να πάω στο δωμάτιό μου για να ντυθώ, επειδή πρέπει να φύγουμε, κι εγώ δεν το κάνω. Μη θυμώνεις μαζί μου τότε γιατί δεν το κάνω επίτηδες, απλά μπορεί να είδα κάτι που μου άρεσε και να ξεχάστηκα, όπως κι εσύ. Όταν συμβαίνει κάτι τέτοιο, μίλα μου με πιο γλυκό τρόπο κι εγώ θα θυμηθώ αμέσως τι έπρεπε να κάνω.

Εγώ: Σ΄ευχαριστώ από τα βάθη της καρδιάς μου, γιαβράκι μου, που μου τα είπες όλα αυτά, γιατί έτσι με βοηθάς να γίνω καλύτερος μπαμπάς, κάτι που το θέλω πάρα πολύ γιατί σ΄αγαπώ όσο τίποτα άλλο στον κόσμο.

Ν: Μπαμπάκα, αύριο είναι Σάββατο. Θα μείνεις μαζί μου σπίτι;

Εγώ: Φυσικά, και θα κάνουμε ό,τι θέλεις.

Ν: Ωραία! Τότε μπορούμε να μιλήσουμε περισσότερο γι΄αυτό αύριο. Θα σου δώσω χαρτί και μολύβι για να γράψεις αυτά που σου είπα για να μη τα ξεχάσεις…

Η σημασία της συναισθηματικής έκφρασης

Αυτή ήταν η συζήτηση με τη Ν., ένα 6χρονο παιδί που, σε όσους την ανέφερα, μου είπαν πως έχω ένα χαρισματικό παιδί. Δεν ξέρω αν και κατά πόσο χαρισματικό είναι το παιδί μου. Σίγουρα, όμως, κάτι το ξεχωριστό που είχε ήταν η ικανότητά της, στην ηλικία αυτή, να μπορεί να εκφράζει με λόγια τα συναισθήματα και τις σκέψεις της που, σίγουρα, δεν διαφέρουν από αυτά που νιώθουν και σκέφτονται τα περισσότερα παιδιά της ηλικίας αυτής. Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι να νιώθει το παιδί πως έχει το δικαίωμα και το ελεύθερο να μπορεί να απευθύνεται σε εμάς και να εκφράζει τα όσα το απασχολούν, το ανησυχούν, το προβληματίζουν ή το φοβίζουν. Το αν και σε ποιο βαθμό διαθέτει ή όχι το παιδί μας την άνεση αυτή εξαρτάται αποκλειστικά από ΕΜΑΣ τους γονείς.

Ο Μινώταυρος που κρύβουμε μέσα μας

Στη διαπαιδαγώγηση, το δεύτερο που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε τα παιδιά μας. Συγκεκριμένα, αυτό αφορά τη στάση μας όταν κάνουν πράγματα που μας ενοχλούν ή που θεωρούμε ανεπίτρεπτα.

Παλαιότερα, κυριαρχούσε το δόγμα «Το ξύλο βγήκε από τον Παράδεισο» ή «Όπου δεν πίπτει λόγος, πίπτει ράβδος». Αυτές οι φράσεις χρησιμοποιούνταν ως ο χρυσός κανόνας της διαπαιδαγώγησης, τόσο στο σπίτι όσο και στο σχολείο. Αυτός ο Μινώταυρος των παλαιότερων χρόνων δημιούργησε αρκετούς μελλοντικούς σαδιστές. Επιπλέον, χόρτασε από άφθονη τρυφερή παιδική σάρκα για πάρα πολλούς αιώνες.

Σήμερα, ο Μινώταυρος αυτός έχει περιορισθεί στα ενδότερα του λαβυρίνθου του. Ωστόσο, δεν έχεισ πεθάνει ακόμα. Πάντα καραδοκεί στο σκοτεινό κρησφύγετό του, που δεν είναι άλλο από την ψυχή του καθενός μας. Εκεί ζητά την ευκαιρία για να ξεπροβάλει και πάλι τρομακτικός.

Τώρα πλέον, η χειροδικία έχει αντικατασταθεί σε μεγάλο βαθμό από τις φωνές και το έντονο κατσάδιασμα. Επίσης, χρησιμοποιούνται συχνά έντονες μομφές προς το παιδί. Συνεπώς, το ερώτημα που τίθεται από τους ειδικούς είναι αν αυτές οι νέες μέθοδοι είναι πράγματι καλύτερες. Πρέπει να αναλογιστούμε αν τελικά επιβαρύνουν λιγότερο το παιδί ψυχικά.

Η ενσυναίσθηση ως εργαλείο στη διαπαιδαγώγηση

Αρχικά, ας αναλογιστεί ο καθένας μας πώς θα ένιωθε αν δεχόταν μια ανάλογα απαξιωτική συμπεριφορά από τον ύντροφο, τον φίλο ή τον εργοδότη του. Συγκεκριμένα, πρέπει να σκεφτούμε αν θα αντέχαμε αυτή τη συμπεριφορά, πριν απαντήσουμε στο αν προτιμάται η άγρια κατσάδα από το ξύλο. Η αυτοεκτίμηση και ο αυτοσεβασμός ενός παιδιού δεν τραυματίζονται μόνον εξαιτίας συστηματικών ή/και υπερβολικών χειροδικιών, και ιδίως όταν αυτές προέρχονται από έναν γονιό με τον οποίο το παιδί έχει κακή σχέση. Μπορεί να πληγούν καίρια ακόμα και εξαιτίας της σιωπηρής και, ταυτόχρονα, απαξιωτικής στάσης κάποιου, ιδιαίτερα αν αυτός είναι ένα σημαντικό, από συναισθηματική άποψη, άτομο για το παιδί .

Η διαπαιδαγώγηση και το ζήτημα των ορίων

Τα τελευταία χρόνια, τονίζεται ιδιαίτερα η ανάγκη οριοθέτησης στο πλαίσιο της διαπαιδαγώγησης των παιδιών. Ο καθένας, όμως, εύκολα μπορεί να διαπιστώσει κάτι σημαντικό. Συγκεκριμένα, πίσω από αυτήν την αναγκαιότητα καλύπτεται συχνά μία λανθάνουσα αυταρχική μας στάση. Αυτή η στάση θέλει να επιβάλει τους όρους της και να εξασφαλίσει μια ευκολότερη ζωή για εμάς τους ενήλικες.

Οι σκληροί, άκαμπτοι και απόλυτοι κανόνες ποτέ ΔΕΝ τίθενται για χάρη του παιδιού. Αντίθετα, αυτό είναι, συνήθως, το πρόσχημα. Στην πραγματικότητα, τίθενται για να κάνουν ευκολότερη την καθημερινότητα του γονιού, του παιδαγωγού ή του εκπαιδευτικού. Επιπλέον, ακόμα και το απλό κατσάδιασμα ενός παιδιού από το δάσκαλό του μπορεί να επηρεάσει αρνητικά το ίδιο το παιδί. Αυτό συμβαίνει στη διάρκεια του μαθήματος και ενώπιον όλων, επισκιάζοντας τη χαρά της μάθησης και το συναισθηματικό κλίμα ολόκληρης της τάξης.

Στη σύγχρονη διαπαιδαγώγηση, οι αυστηροί και άκαμπτοι κανόνες σημαίνουν στην ουσία συρρίκνωση του αυθορμητισμού και της χαράς. Ειδικότερα σε ευαίσθητες ηλικίες, πλήττεται η δημιουργικότητα, η αίσθηση ελευθερίας και η έμφυτη περιέργεια του παιδιού για τον κόσμο του. Παράλληλα, δημιουργείται μια απόσταση ανάμεσα στο παιδί και στους ενήλικες που επιβάλουν τους κανόνες αυτούς.

Αυτοί που οριοθετούν άκαμπτα και απόλυτα βάζουν, στην ουσία, το «ΟΧΙ» στο επίκεντρο της σχέσης τους με το παιδί. Αντιθέτως, στον κόσμο των παιδιών αυτό που κυριαρχεί και που θα πρέπει να κυριαρχεί είναι το «ΝΑΙ». Ως εκ τούτου, στην περίπτωση κυριαρχίας των «ΟΧΙ», η δημιουργία απόστασης είναι αναπόφευκτη. Συχνά, αυτό οδηγεί σε ένα αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα σε ενήλικα και παιδί.

Η οριοθέτηση των παιδιών είναι συχνά πεδίο σύγκρουσης και ενοχών για τους γονείς. Αν δυσκολεύεστε να βρείτε την ισορροπία μεταξύ αυστηρότητας και ελευθερίας, η online ψυχοθεραπεία μπορεί να σας προσφέρει πολύτιμα εργαλεία.

Οι επιπτώσεις της αυστηρότητας στον ψυχισμό

Από μία τέτοιου είδους οριοθέτηση πλήττονται κυρίως παιδιά με ιδιαίτερες ευαισθησίες και ευαλωτότητες. Επίσης, επηρεάζονται παιδιά με προβλήματα συμπεριφοράς ή δυσκολία στον έλεγχο της παρορμητικότητάς τους. Αυτά τα παιδιά το μόνο που ΔΕΝ χρειάζονται είναι οι κατσάδες, οι φωνές και το αγρίεμα. Αντίθετα, αυτό που έχουν απόλυτη ανάγκη είναι η ύπαρξη ενηλίκων στη ζωή τους που να τα αντιμετωπίζουν με σοβαρότητα και συνέπεια. Πρέπει να νιώθουν προβλεψιμότητα, σταθερότητα, ευαισθησία και διάθεση βοήθειας.

Επιπλέον, το κατσάδιασμα ενός παιδιού ενώπιον ολόκληρης της τάξης ή μπροστά σε κόσμο στο σούπερ μάρκετ αποτελεί σοβαρό πλήγμα. Συγκεκριμένα, πλήττεται ο φυσιολογικός ναρκισσισμός, η αυτοεκτίμηση και η σχέση του παιδιού με τον κόσμο των ενηλίκων. Οι επιπτώσεις αυτές δεν διαπιστώνονται πάντα άμεσα. Ωστόσο, υπάρχουν χιλιάδες έρευνες που καταδεικνύουν τη σχέση ανάμεσα στη βίαιη συμπεριφορά ανδρών και στον τρόπο διαπαιδαγώγησης που έτυχαν ως παιδιά. Ένα κοινό εύρημα των ερευνών αυτών είναι πως οι άνδρες αυτοί, ως παιδιά, εξευτελίζονταν έντονα από τους γονείς τους ενώπιον άλλων…

Παρόλο που τα παιδιά δεν είναι σκυλιά, πολλοί γονείς τα ανατρέφουν με δεκάδες προτροπές και διαταγές. Δυστυχώς, τα σέρνουν συχνά δεξιά κι αριστερά χωρίς να τα ρωτούν. Επιπροσθέτως, σπάνια λαμβάνεται υπόψη το τι θα ήθελαν ή τι θα ευχαριστούσε τα ίδια. Εάν κάποιος συμπεριφέρονταν σε εμάς τους ίδιους με ανάλογο τρόπο, ίσως και να μη θέλαμε να τον ξαναδούμε μπροστά μας. Τα παιδιά, όμως, δεν μπορούν να κάνουν το παραμικρό γιατί είναι αδύναμα και ΑΠΟΛΥΤΑ εξαρτημένα από εμάς τους γονείς τους, τόσο για τη βιολογική όσο και για την ψυχολογική τους επιβίωση.

Η αντίδραση του παιδιού στον αυταρχισμό

Αυτό, όμως, που μπορούν να κάνουν πολλά παιδιά ως «αντίποινα», είναι να μην τρώνε το φαγητό τους ή να μην κοιμούνται. Επιπλέον, μπορεί να γκρινιάζουν, να ανακατώνουν το σπίτι, να λερώνουν και να λερώνονται ή να αργοπορούν. Με τον τρόπο αυτόν, συχνά «εκδικούνται» τον αυταρχικό γονιό τους. Παράλληλα, προσπαθούν να περισώσουν ό,τι μπορούν από το Εγώ τους, που έχει στραπατσαριστεί εξαιτίας του γονικού αυταρχισμού.

Το άλλο άκρο είναι η πλήρης υποταγή στη γονική εξουσία και η ανάπτυξη ενός ψευδούς εαυτού. Ουσιαστικά, πρόκειται για τις υιοθετημένες και ενσωματωμένες επιταγές και προσδοκίες των γονιών τους. Τα παιδιά τις ακολουθούν με την ελπίδα να συνεχίσουν να έχουν την αποδοχή και την αγάπη τους, όντας τα «καλά παιδιά» που οι γονείς τους θέλουν…

Ο κίνδυνος του συναισθηματικού εκβιασμού

Δεν υπάρχει πιο απεχθής σαδισμός και συναισθηματικός εκ-βιασμός από τις εκφράσεις του τύπου: «Αν δεν είσαι καλό παιδί, η μαμά ή ο μπαμπάς δεν θα σε αγαπάει ή θα φύγει ή θα πάρει άλλο παιδάκι κ.τ.λ.». Δυστυχώς, τέτοιες φράσεις ακούγονται αρκετά συχνά ακόμα και μέχρι σήμερα. Πολλοί θεωρούν πως κάτι τέτοιο δεν έχει κάποια σοβαρή συνέπεια στο παιδί. Αντίθετα, πιστεύουν πως απλά «το επαναφέρει στην τάξη».

Όταν, όμως, κάτι τέτοιο λέγεται από αυτόν του οποίου η αγάπη είναι το ίδιο πολύτιμη με το οξυγόνο που αναπνέουμε, τότε η απειλή στέρησής της αποτελεί όπλο ακαταμάχητο. Συγκεκριμένα, μια τέτοια απειλή είναι ψυχικά συχνά «θανατηφόρα». Όπως και άλλες ανάλογες μέθοδοι «διαπαιδαγώγησης», έτσι και αυτού του είδους οι συναισθηματικές απειλές ή στραγγαλισμοί έχουν επιπτώσεις. Συχνά, οι συνέπειές τους είναι μακροπρόθεσμες και δυσδιάκριτες. Τα παραδείγματα είναι πολλά και τραγικά.

Η υποσυνείδητη υπερταύτιση του γονέα

Όταν ένας γονιός λέει πως αγαπά όσο τίποτα άλλο το παιδί του, ενώ ταυτόχρονα το «σαπίζει» στο ξύλο, τότε το ΣΙΓΟΥΡΟ είναι πως έχει υπερταυτιστεί υποσυνείδητα μαζί του. Αυτό συμβαίνει συνήθως σε περίπτωση που το παιδί κάνει κάτι ανάρμοστο. Συγκεκριμένα, το παιδί αντιπροσωπεύει τον εξιδανικευμένο εαυτό του γονιού. Δηλαδή, αντιπροσωπεύει αυτό που ο ίδιος θα ήθελε να είναι. Τώρα, λοιπόν, προσδοκά να το δει να παίρνει σάρκα και οστά διαμέσου του παιδιού του.

Ως εκ τούτου, ο γονιός αυτός αγαπά μια συγκεκριμένη μόνον εκδοχή του παιδιού του. Η εκδοχή αυτή δεν είναι άλλη από αυτήν που ο ίδιος προσδοκά για ΔΙΚΟΥΣ του λόγους. Όσο το παιδί καταφέρνει να ανταποκρίνεται με συνέπεια σε αυτήν, είναι το καλύτερο παιδί του κόσμου. Τότε, εισπράττει «αγάπη» περισσότερη και από αυτήν που χρειάζεται. Αλίμονό του, όμως, αν απογοητεύσει το γονιό του. Σε μια τέτοια περίπτωση, θα πρέπει να «επανέλθει στην τάξη» με οποιονδήποτε τρόπο…

Επίλογος

Διαπαιδαγωγώ ΔΕΝ σημαίνει δαμάζω ή κατέχω αλλά διευκολύνω το παιδί να εξελίξει τον ΑΛΗΘΙΝΟ του εαυτό, θέτοντας με ευαισθησία και συναισθαντικότητα τα απαραίτητα όρια που ενθαρρύνουν την εξέλιξη προς την κατεύθυνση αυτή και όχι προς αυτήν που μας ΒΟΛΕΥΕΙ ή που μας ΑΡΕΣΕΙ…

Η διαπαιδαγώγηση θα μπορούσε να αλλάξει προς το καλύτερο, εάν καταφέρναμε να δούμε τον ίδιο μας τον εαυτό στο παιδί που έχουμε κάθε φορά μπροστά μας και όταν καταφέρουμε να μετατρέψουμε το επιχείρημα «Μαλώνω το παιδί γιατί έχει κάποιο πρόβλημα ή γιατί έχει κάνει κάποιο λάθος» στη διαπίστωση πως «Όταν φθάνω στο σημείο να μαλώνω -κυρίως με την ιδιότητα του γονέα- ένα παιδί έντονα, τότε εγώ είμαι που έχω κάνει κάποιο λάθος»…

Κανείς δεν γεννιέται γονιός, γινόμαστε μέσα από την προσπάθεια και τα λάθη μας. Αν θέλετε να συζητήσουμε τους προβληματισμούς σας για την ανατροφή των παιδιών, είμαι στη διάθεσή σας. Μπορείτε να κλείσετε μια συνεδρία για online ψυχοθεραπεία ή να προγραμματίσετε ένα ραντεβού στο γραφείο μου.