Επιθετικότητα και θυμός: Αίτια και τρόποι διαχείρισης της οργής

Επιθετικότητα και θυμός: Μια γενική προσέγγιση

Πόσο θυμωμένοι μπορούμε να είμαστε σήμερα; Πράγματι, η επιθετικότητα και ο θυμός συχνά προϋποθέτουν τη χρήση των αγκώνων και το νόμο του ισχυρού; Από την άλλη, η αυθόρμητη έκφραση αισθημάτων θυμού θεωρείται ως απώλεια ελέγχου, κάτι που, επίσης, συχνά αποδοκιμάζεται.

Οι λόγοι που μπορεί να πυροδοτήσουν αισθήματα θυμού είναι πολλοί, όπως:

• Ένα εκρηκτικό ταμπεραμέντο.

• Ο φόβος και η ψυχική ένταση.

• Η κριτική ή κάποιου είδους απειλή.

• Ακόμα και ασήμαντες αφορμές.

Η βασική λειτουργία του θυμού είναι η δυνατότητα που μας δίνει να μπορούμε να αμυνόμαστε, όταν υπάρχει ανάγκη. Ο θυμός, όμως, μπορεί να λειτουργήσει και ως μία μορφή ψυχικής άμυνας για να καλυφθούν βαθύτερα αισθήματα λύπης και φόβου. Μπορεί, όμως, να συμβεί και το αντίθετο: πίσω από αισθήματα λύπης να κρύβεται ένας μεγάλος θυμός.

Διαχωρισμός ανάμεσα στον θυμό και την επιθετικότητα

Συχνά, η επιθετικότητα συγχέεται με το θυμό. Η διαφορά ανάμεσα στις δύο αυτές έννοιες είναι δομική:

1. Θυμός ή οργή: Είναι αισθήματα που τα βιώνουμε εντός μας (εσωτερική κατάσταση).

2. Επιθετικότητα: Είναι μια πράξη ή συμπεριφορά που αποσκοπεί να βλάψει κάτι ή κάποιον παρά τη θέλησή του (εξωτερική δράση).

Με άλλα λόγια, μπορεί να είμαστε θυμωμένοι, όχι όμως κατ΄ανάγκην και επιθετικοί. Αντίστοιχα, μπορεί να είμαστε επιθετικοί χωρίς να νιώθουμε τον παραμικρό θυμό απέναντι στον αποδέκτη, όπως συμβαίνει σε περιπτώσεις ενός πληρωμένου δολοφόνου ή σε πολλές μορφές σχολικού ή εργασιακού εκφοβισμού (bullying).

Ο θυμός ως εξελικτική λειτουργία

Ένας ενστικτώδης τρόπος έκφρασης του θυμού είναι η επιθετική αντίδραση. Ο θυμός αποτελεί έναν απόλυτα προσαρμοστικό τρόπο αντίδρασης. Συγκεκριμένα, μας προετοιμάζει να αντιμετωπίσουμε τον οποιονδήποτε άμεσο κίνδυνο.

• Επιβίωση: Εξυπηρετεί τη μάχη ή τη φυγή, εξασφαλίζοντας την επιβίωσή μας ως είδους.

• Αντίδραση: Εάν η τάση κάποιου για επίθεση είναι ισχυρότερη από αυτήν της φυγής, τότε η πιθανότητα εμφάνισης επιθετικής συμπεριφοράς είναι πολύ μεγαλύτερη.

• Αίτια: Μπορεί να προκληθεί από εσωτερικούς παράγοντες (άγχος, προβληματισμοί) ή εξωτερικούς (κάποιο άτομο όπως ο προϊστάμενος ή γεγονότα όπως το μποτιλιάρισμα).

Τον τελευταίο αιώνα, το άγχος και ο θυμός θεωρούνται ως οι κύριες αιτίες εμφάνισης κατάθλιψης και διαφόρων συναισθηματικών διαταραχών. 

Μορφές και είδη επιθετικότητας

Ο όρος «επιθετικότητα» χρησιμοποιείται για να περιγράψει την προσωπικότητα, τις στάσεις και τις συμπεριφορές ενηλίκων και παιδιών. Διακρίνεται σε:

• Λεκτική ή φυσική.

• Αρμόζουσα (αυτοάμυνα) ή καταστροφική (βλάβη τρίτων ή εαυτού).

• Εξωστρεφή ή εσωστρεφή (στροφή προς τον εαυτό, π.χ. αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές ή αυτοχειρία).

Στη βιβλιογραφία, η επιθετική συμπεριφορά διαχωρίζεται σε δύο βασικές κατηγορίες:

1. Συντελεστική επιθετικότητα: Αποβλέπει στην απόκτηση κάποιου πλεονεκτήματος ή επιβράβευσης (π.χ. ληστείες). Μπορεί να είναι αποτέλεσμα προσχεδιασμού.

2. Παρορμητική επιθετικότητα: Πυροδοτείται από αισθήματα θυμού και αποβλέπει στο να κάνει κάποιον να υποφέρει (π.χ. οι περισσότεροι φόνοι).

Η σύγχρονη έρευνα θεωρεί πως η συστηματική χρήση επιθετικότητας για την απόκτηση κερδών μπορεί να οδηγήσει στην αυτοματοποιημένη εμφάνισή της. Παράλληλα, υπογραμμίζεται πως η διάκριση των μορφών της απαιτεί πάντα την ανάλυση των ψυχολογικών διεργασιών. Επομένως, είναι αναγκαία η εμβάθυνση στα κίνητρα του ατόμου για την κατανόηση της συμπεριφοράς του.

Η κατανόηση των κινήτρων πίσω από την επιθετικότητα αποτελεί θεραπευτική αναγκαιότητα για την αλλαγή της συμπεριφοράς. Στην αρχική σελίδα του i-psyxologos.gr θα βρείτε καθοδήγηση, ενώ μπορείτε να ενημερωθείτε για τις online συνεδρίες ή να κλείσετε ένα ραντεβού στο γραφείο για δια ζώσης υποστήριξη.

Οι θετικές πλευρές της επιθετικότητας

Και μόνον στο άκουσμα της λέξης επιθετικότητα πυροδοτούνται αρνητικοί συνειρμοί και ζοφερά σενάρια. Ωστόσο, η χρήση της επιθετικότητας στις διάφορες φάσεις της ζωής του ανθρώπου είναι επιβεβλημένη και άκρως σημαντική, όταν εξυπηρετεί:

• Την επιβίωση και την προσωπική αίσθηση ασφάλειας.

• Τη διασφάλιση των προσωπικών ορίων.

• Την κοινωνική αποδοχή και την αυτοεκτίμηση.

• Το «ευ ζην» και την ισορροπημένη διαχείριση των διαπροσωπικών σχέσεων.

Αιτίες και παράγοντες κινδύνου της επιθετικότητας

Η επιθετικότητα είναι μία πολύ σύνθετη συμπεριφορά που οφείλεται σε γενετικούς, βιολογικούς, περιβαλλοντικούς και πολιτισμικούς παράγοντες. Οι παράγοντες κινδύνου αλληλοεπιδρούν και αλληλοενισχύονται, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο.

Οι κυριότεροι παράγοντες περιλαμβάνουν:

1. Ιδιοσυστασιακοί (έμφυτοι): Ο καθένας μας γεννιέται με διαφορετικό ταμπεραμέντο.

2. Βιολογικοί: Διάφορες βλάβες κατά τη διάρκεια της κύησης και του τοκετού.

3. Αναπτυξιακοί: Διάφορα σύνδρομα ή αναπτυξιακές διαταραχές, όπως η Δ.Ε.Π.Υ. ή η χαμηλή νοημοσύνη.

4. Περιβαλλοντικοί: Αυστηρή διαπαιδαγώγηση, ενδοοικογενειακή βία και η επιρροή από φίλους, κυρίως κατά την εφηβεία.

Ποτέ δεν αρκεί ένας μόνο παράγοντας κινδύνου για να πυροδοτήσει μια βίαιη συμπεριφορά, αλλά ούτε και ένας μόνο παράγοντας προστασίας αρκεί για να την αποτρέψει.

Η επίδραση των Μ.Μ.Ε. και της κοινωνικής ανοχής

Η υπερβολική έκθεση στην επιθετικότητα μπορεί να οδηγήσει σε ανάλογες συμπεριφορές. Τα άπειρα σκηνικά βίας στα Μ.Μ.Ε., στο διαδίκτυο και στα ηλεκτρονικά παιχνίδια «εξοικειώνουν» τα παιδιά και τους έφηβους στη βία.

Ταυτόχρονα, η κοινωνία φαίνεται πιο ανεκτική απέναντι σε ηπιότερες μορφές βίας, όπως:

• Ο σχολικός ή εργασιακός εκφοβισμός (bullying).

• Οι καταστροφές ιδιωτικής περιουσίας.

• Η συχνά χρησιμοποιούμενη λεκτική επιθετικότητα.

Ο θυμός ως προκάλυμμα αισθημάτων θλίψης ή/και κατάθλιψης

Μπορεί κάποιος, τη στιγμή που θα χρειαζόταν περισσότερο από οτιδήποτε άλλο ένα ζεστό άγγιγμα παρηγοριάς ή μια φιλόξενη αγκαλιά, να αντιδρά με θυμό ακόμα και σε μια τέτοια πρόθεση. Το αποτέλεσμα είναι να νιώσει ακόμα πιο μόνος και δυστυχισμένος, ενισχύοντας περαιτέρω τα αισθήματα θυμού.

[Image showing a person masking sadness with an expression of anger]

Όταν κάποιος είναι θλιμμένος ή βρίσκεται σε φάση κατάθλιψης, οι ψυχικές του αντοχές είναι αισθητά μειωμένες. Ως εκ τούτου:

• Μπορεί εύκολα να νιώσει εκνευρισμό και θυμό.

• Όταν μια μητέρα θυμώνει ή ξεσπά συχνά στα παιδιά της για ασήμαντες αφορμές, μπορεί η κατάθλιψη να της έχει χτυπήσει την πόρτα χωρίς η ίδια να το έχει αντιληφθεί.

Πρακτικοί τρόποι αντιμετώπισης της επιθετικότητας των άλλων

Όταν είμαστε αναστατωμένοι, σπάνια μπορούμε να σκεφθούμε και να δράσουμε λογικά. Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως πίσω από την επιθετικότητα υποκρύπτονται συνηθέστατα άλλου είδους αισθήματα, όπως ο φόβος και τα αισθήματα ανεπάρκειας. Σε περιπτώσεις ύπαρξης κάποιας ψυχικής νόσου, η επιθετική αντίδραση είναι συχνά το αποτέλεσμα έντονης ανησυχίας.

Η επιθετική συμπεριφορά, είτε εκδηλώνεται παρορμητικά είτε πιο συνειδητά, λειτουργεί συχνά ως ένας τρόπος ελέγχου του περίγυρου για την αποκόμιση οφελών. Ως εκ τούτου:

• Εάν καταφέρουμε να ακυρώσουμε τα πλεονεκτήματα στα οποία αποβλέπει ο επιτιθέμενος, είναι πολύ πιθανό να πάψει να αντιδρά με αυτόν τον τρόπο απέναντί μας.

Η συναισθηματική «μετάδοση» και ο αυτοέλεγχος

Η συναισθηματική κατάσταση ενός ατόμου επηρεάζει το κλίμα του περίγυρου. Όπως το «κολλητικό γέλιο» ή η ηρεμία μπορούν να μεταδοθούν, το ίδιο συμβαίνει και με τον θυμό. Όταν κάποιος φέρεται επιθετικά, νιώθουμε την παρόρμηση να αντιδράσουμε ανάλογα, όμως η δυνατότητα ελέγχου των συναισθημάτων μας είναι αυτή που αποτρέπει την κλιμάκωση.

Τεχνικές αποσυμπίεσης (De-escalation)

Για να βοηθήσετε τον άλλον να σκεφθεί λογικότερα και να ηρεμήσει, μπορείτε να εφαρμόσετε τα εξής:

• Χαμήλωμα του τόνου της φωνής: Η δική σας ψυχραιμία λειτουργεί ως πρότυπο.

• Αποφυγή ειρωνείας: Αποφύγετε απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς ή ειρωνικά σχόλια.

• Αποσαφήνιση: Ζητήστε από τον άλλον να εξηγήσει τους λόγους της αντίδρασής του.

• Αποφυγή σωματικής επαφής: Οποιαδήποτε σωματική επαφή μπορεί να εκτροχιάσει την κατάσταση.

Εάν τίποτα δεν αποδίδει, η καλύτερη στρατηγική είναι η αποχώρηση. Μπορείτε να δηλώσετε τη διαθεσιμότητά σας για συζήτηση σε κάποια άλλη στιγμή, όταν τα πράγματα θα είναι πιο ήρεμα.

Σημαντική Σημείωση: Όταν υπάρχει έντονη επιθετικότητα και συστηματική χρήση βίας, καμία στρατηγική επικοινωνίας δεν επαρκεί. Ο αποδέκτης βίας θα πρέπει να ζητήσει άμεσα επαγγελματική βοήθεια για να απαλλαγεί από αυτή τη μέγγενη.

Επίλογος: Η σημασία της πρόληψης και της εκπαίδευσης

Εάν η κοινωνία επιθυμεί να μειώσει τη σοβαρή βία, πρέπει να ξεκινήσει από την αντιμετώπιση των ηπιότερων μορφών της. Η επιθετικότητα ακολουθεί μια σταδιακά ενισχυόμενη πορεία από την παιδική ηλικία, γι’ αυτό και τα μέτρα πρόληψης πρέπει να στοχεύουν σε:

• Παιδιά και εφήβους.

• Άμεσα περιβάλλοντα: Οικογένεια, σχολείο, εκπαιδευτικό προσωπικό.

Είναι απαραίτητη η επιμόρφωση γονέων και η εκπαίδευση των νέων στην απόκτηση κοινωνικών δεξιοτήτων. Ερευνες δείχνουν πως πολλά παιδιά με επιθετική συμπεριφορά έχουν ελλείψεις στην επικοινωνία και τείνουν να παρερμηνεύουν τις προθέσεις των άλλων με αρνητικό τρόπο. Η βελτίωση του τρόπου επικοινωνίας είναι το κλειδί για τον έλεγχο του θυμού σε κοινωνικό επίπεδο.

Η σύγχρονη έρευνα θεωρεί πως η συστηματική χρήση επιθετικότητας για την απόκτηση κερδών μπορεί να οδηγήσει στην αυτοματοποιημένη εμφάνισή της. Παράλληλα, υπογραμμίζεται πως η διάκριση των μορφών της απαιτεί πάντα την ανάλυση των ψυχολογικών διεργασιών. Επομένως, είναι αναγκαία η εμβάθυνση στα κίνητρα του ατόμου για την κατανόηση της συμπεριφοράς του.

Η βελτίωση του τρόπου επικοινωνίας είναι το κλειδί για τον έλεγχο της οργής. Επισκεφθείτε το i-psyxologos.gr για περισσότερους πόρους ή κλείστε ένα ραντεβού για να διαχειριστούμε μαζί την επιθετικότητα και τα συναισθήματά σας.