Μερικοί άνθρωποι ζουν σαν να εξετάζονται διαρκώς, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει κανείς απέναντί τους. Αυτό που στην ψυχολογία περιγράφεται ως “Εσωτερικός Κριτής” δεν εμφανίζεται πάντα με ένταση ή θόρυβο. Λειτουργεί πιο αθόρυβα, επηρεάζοντας τον τρόπο που ο άνθρωπος σκέφτεται, ξεκουράζεται, σχετίζεται, αξιολογεί τον εαυτό του.
Μπορεί να κάνει κάτι καλά και σχεδόν αμέσως να αρχίσει να σκέφτεται τι δεν ήταν αρκετό. Να κουράζεται αλλά να μην επιτρέπει στον εαυτό του να ξεκουραστεί πραγματικά. Να ακούσει έναν έπαινο και αντί να χαρεί, να αισθανθεί αμηχανία, σαν κάτι μέσα του να επιμένει ότι δεν πρέπει να επαναπαυτεί.
Για τον ίδιο, αυτό σπάνια μοιάζει παράξενο. Μοιάζει περισσότερο με κομμάτι του χαρακτήρα του. Κι όμως, δεν υπήρχε πάντα. Κάποτε αυτή η φωνή ήταν έξω από εκείνον. Ίσως σε ένα βλέμμα απογοήτευσης. Σε μια αγάπη που γινόταν πιο ζεστή όταν υπήρχε επίδοση ή προσαρμογή. Σε εκείνη τη λεπτή αλλά σταθερή αίσθηση ότι για να παραμείνει αποδεκτός έπρεπε να γίνει λίγο πιο εύκολος, λίγο πιο σωστός, λίγο λιγότερο «πολύ».
Τι είναι ο Εσωτερικός Κριτής;
Ο Εσωτερικός Κριτής είναι η εσωτερική φωνή που κάνει τον άνθρωπο να αμφισβητεί συνεχώς τον εαυτό του, να φοβάται την αποτυχία και να αισθάνεται ότι ποτέ δεν είναι αρκετός. Συχνά συνδέεται με παιδικές εμπειρίες κριτικής, απόρριψης ή συναισθηματικής πίεσης.
Πώς γεννιέται ο Εσωτερικός Κριτής
Ο Εσωτερικός Κριτής γεννιέται εκεί όπου η αγάπη συνδέεται, έστω και σιωπηλά, με την προσαρμογή. Όταν το παιδί αισθάνεται πως για να γίνει αποδεκτό πρέπει να είναι «σωστό», αρχίζει να παρακολουθεί συνεχώς τον εαυτό του. Πότε γίνεται «δύσκολο», πότε κουράζει, πότε απογοητεύει.
Δεν χρειάζεται ένα ανοιχτά κακοποιητικό περιβάλλον. Μερικές φορές αρκεί ένα βλέμμα απογοήτευσης, μια αγάπη που εκφράζεται κυρίως όταν υπάρχει επίδοση. Ένας αναστεναγμός του γονέα που ίσως δεν λέει τίποτα άμεσα, αλλά για το παιδί λέει πολύ περισσότερα. Το παιδί δεν μπορεί να δει την κατάσταση από απόσταση. Δεν σκέφτεται ότι οι γύρω του κουβαλούν τα δικά τους αδιέξοδα. Καταλήγει σε κάτι πολύ πιο προσωπικό: ότι κάπως το ίδιο δεν είναι όπως θα έπρεπε.
Κι έτσι αρχίζει, σχεδόν αθόρυβα, να προσαρμόζεται. Μαθαίνει να συγκρατεί τον θυμό του, να μικραίνει τις ανάγκες του, να γίνεται πιο εύκολο απ’ όσο είναι πραγματικά. Κάποια παιδιά μεγαλώνουν με την αίσθηση ότι χρειάζεται συνεχώς να μικραίνουν λίγο τον εαυτό τους, να μην εκφράζουν όσα μπορεί να αναστατώσουν τους άλλους, να μην ζητούν πολλά, να μην πιάνουν πολύ χώρο.
Η 9χρονη Έλενα ήταν το παιδί που όλοι χαρακτήριζαν «ώριμο». Δεν δημιουργούσε προβλήματα, δεν ζητούσε πολλά, διάβαζε μόνη της. Όταν όμως στενοχωριόταν, άκουγε συχνά ότι είναι υπερβολική. Μεγαλώνοντας, δυσκολεύτηκε να μιλήσει για ό,τι την πονά πραγματικά. Κάτι μέσα της εξακολουθεί να φοβάται ότι, αν εκφραστεί ελεύθερα, θα γίνει βάρος.
Γι’ αυτό και αργότερα ο άνθρωπος δυσκολεύεται τόσο να αναγνωρίσει αυτή τη δυναμική. Το παιδί δεν βιώνει την προσαρμογή του ως εξωτερική πίεση. Την ενσωματώνει. Σταδιακά, το «πρέπει να είμαι έτσι» γίνεται «έτσι είμαι». Και η εξωτερική φωνή γίνεται εσωτερική, μέχρι να παύσει να ακούγεται σαν φωνή. Ακούγεται σαν αλήθεια.
Πώς ο Εσωτερικός Κριτής εγκαθίσταται στην ενήλικη ζωή
Το παιδί που μαθαίνει να προσαρμόζεται για να μη χάσει την αποδοχή μεταφέρει αυτόν τον τρόπο ύπαρξης και αλλού. Μόνο που τότε η πίεση δεν προέρχεται κυρίως από τους άλλους. Έρχεται από μέσα.
Ο άνθρωπος αρχίζει να λογοκρίνει τον εαυτό του σχεδόν αυτόματα. Πριν μιλήσει, σκέφτεται αν αυτό που θέλει να πει είναι «σωστό». Πριν ζητήσει κάτι, φοβάται μήπως γίνει ενοχλητικός. Ακόμη και τα συναισθήματά του περνούν από έναν εσωτερικό έλεγχο: να μην υπερβάλλει, να μην «κάνει έτσι», να θυμάται πως άλλοι είναι χειρότερα. Με τα χρόνια, αυτές οι σκέψεις επαναλαμβάνονται τόσο συχνά, ώστε αρχίζουν να μοιάζουν φυσικές.
Ο Γιώργος, 38 ετών, θεωρείται από όλους ιδιαίτερα ισορροπημένος άνθρωπος. Είναι ευγενικός, εργατικός, πάντα διαθέσιμος. Κι όμως, ζει με μια μόνιμη αίσθηση ότι δεν κάνει αρκετά. Όταν ξεκουράζεται, νιώθει ενοχή. Όταν δέχεται αναγνώριση, δυσκολεύεται να τη δεχτεί χωρίς αμηχανία. Δεν το λέει εύκολα, αλλά κουράζεται διαρκώς να προσπαθεί να είναι αντάξιος μιας απαίτησης που ούτε ο ίδιος μπορεί να ορίσει καθαρά.
Εδώ φαίνεται ένα από τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Κριτή: ο άνθρωπος δεν ξέρει συγκεκριμένα τι του ζητάει. Ξέρει μόνο ότι δεν το έχει φτάσει ακόμα. Αυτό είναι συχνά και ένα από τα πιο εξαντλητικά στοιχεία του Εσωτερικού Κριτή, ότι, δηλαδή, η απαίτηση δεν έχει ποτέ πραγματικά τέλος, απλώς μετακινείται συνεχώς λίγο πιο πέρα.
Έτσι λειτουργεί ο Κριτής. Δεν εμφανίζεται μόνο στις μεγάλες αποτυχίες. Τρυπώνει και στις πιο καθημερινές στιγμές, στον τρόπο που μιλάμε, που εργαζόμαστε, που ξεκουραζόμαστε.
Σε κάποιους παίρνει τη μορφή τελειομανίας: τίποτα δεν μοιάζει αρκετά καλό, ακόμη κι όταν οι άλλοι το αναγνωρίζουν. Ολοκληρώνουν κάτι σημαντικό και σχεδόν αμέσως σκέφτονται τι δεν έκαναν σωστά, σαν να μην επιτρέπεται να μείνουν πραγματικά στην ικανοποίηση, σαν αυτή να είναι πολυτέλεια που δεν τους ανήκει.
Σε άλλους εμφανίζεται ως φόβος έκθεσης. Η πιθανότητα της κρίσης ή της απόρριψης γίνεται τόσο έντονη, ώστε ο άνθρωπος αρχίζει να περιορίζει τον εαυτό του πριν ακόμη εκτεθεί πραγματικά.
Σε άλλους συνδέεται, επίσης, με τη ντροπή: προσέχουν υπερβολικά πώς εκφράζονται, τι δείχνουν, πόσο χώρο πιάνουν. Ακόμη και μικρές στιγμές έκθεσης μπορεί να τους αφήσουν με μια δυσανάλογη αίσθηση αμηχανίας, σαν να έδειξαν κάτι που έπρεπε να είχε μείνει κρυφό.
Κάποιοι το ονομάζουν χαρακτήρα. «Έτσι είμαι εγώ», «Δεν ανοίγομαι εύκολα», λένε, σαν να περιγράφουν κάτι σταθερό και αυτονόητο.
Μερικές φορές όμως δεν πρόκειται μόνο για χαρακτήρα. Είναι ένας παλιός φόβος ότι η αληθινή έκθεση μπορεί να οδηγήσει σε απόρριψη, και ο άνθρωπος έχει συνηθίσει τόσο πολύ σε αυτή την εσωτερική επιτήρηση, ώστε δυσκολεύεται να φανταστεί τον εαυτό του χωρίς αυτήν.
Ο Κριτής εισβάλλει και στις σχέσεις. Ο άνθρωπος αγαπά αλλά αμφιβάλλει συνεχώς για το αν τον θέλουν πραγματικά, περιμένοντας σχεδόν με βεβαιότητα ότι κάποια στιγμή οι άλλοι θα απογοητευτούν από αυτόν. Ακόμη κι όταν δεν υπάρχει κάποια ξεκάθαρη ένδειξη απόρριψης, δυσκολεύεται να χαλαρώσει πραγματικά μέσα στην αποδοχή. Σαν ένα κομμάτι του να περιμένει διαρκώς τη στιγμή που κάτι θα αλλάξει.
Επηρεάζει ακόμη και τη χαρά. Πολλοί άνθρωποι δεν μπορούν να ξεκουραστούν χωρίς τύψεις. Δυσκολεύονται να απολαύσουν κάτι χωρίς να σκέφτονται τι εκκρεμεί. Έτσι η ζωή αρχίζει σταδιακά να οργανώνεται περισσότερο γύρω από την αποφυγή της αποτυχίας παρά γύρω από την επιθυμία.
Και χωρίς να το καταλαβαίνει ιδιαίτερα, ο άνθρωπος αρχίζει να απομακρύνεται από αυτό που πραγματικά νιώθει. Δεν ρωτά πια εύκολα τον εαυτό του «τι θέλω;». Ρωτά κυρίως «τι πρέπει;». Η διαφορά μοιάζει μικρή. Στην πράξη, όμως, αλλάζει σιγά σιγά ολόκληρο τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος σχετίζεται με τον εαυτό του.
Η φωνή που μάθαμε να πιστεύουμε
Ίσως το πιο δύσκολο με τον Εσωτερικό Κριτή είναι ότι δεν τον βιώνουμε σαν κάτι ξένο. Μοιάζει περισσότερο με τον τρόπο που μάθαμε να σκεφτόμαστε τον εαυτό μας. Κάποιες σκέψεις επιστρέφουν ξανά και ξανά, όπως «δεν είμαι αρκετός», «θα αποτύχω», «δεν αξίζω τόση προσοχή», και με τον καιρό παύουν να ακούγονται σκληρές. Κάποια στιγμή ο άνθρωπος παύει να τις ακούει σαν σκέψεις. Τις αισθάνεται σχεδόν σαν δεδομένα.
Η ψυχοδυναμική θεωρία περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως “εσωτερίκευση”: οι φωνές των σημαντικών προσώπων της ζωής μας εγκαθίστανται μέσα μας και γίνονται μέρος του τρόπου που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας.
Αν αυτές οι φωνές ήταν υπερβολικά απαιτητικές ή επικριτικές, ο άνθρωπος μεγαλώνει με έναν εσωτερικό παρατηρητή που σπάνια ησυχάζει. Δεν χρειάζεται πια κανείς εξωτερικός να τον κρίνει, το κάνει ο ίδιος, αποτελεσματικά και αδιάκοπα.
Το σημαντικό, και αυτό δεν είναι παρηγοριά αλλά κάτι πιο ουσιαστικό, είναι ότι αυτή η φωνή δεν υπήρχε εξαρχής. Κάποτε ήταν εξωτερική. Ένα παιδί δεν γεννιέται πιστεύοντας ότι είναι ανεπαρκές. Το μαθαίνει μέσα από σχέσεις, μέσα από επαναλαμβανόμενες εμπειρίες που αφήνουν το αποτύπωμά τους. Ύστερα από χρόνια επανάληψης, αυτό το μάθημα ριζώνει τόσο βαθιά, ώστε ο άνθρωπος δεν το θυμάται πια ως μάθημα. Το θυμάται ως τον εαυτό του.
Αυτή η συνειδητοποίηση, πως δηλαδή η φωνή ήταν κάποτε εξωτερική, ότι δεν ήταν πάντα εκεί, δημιουργεί για πρώτη φορά μια μικρή απόσταση ανάμεσα στον άνθρωπο και στον Κριτή.
Η Μαρίνα, 41 ετών, είπε κάποτε στη θεραπεία της κάτι πολύ απλό: «Νομίζω πως πρώτη φορά καταλαβαίνω ότι αυτός δεν είναι ο τρόπος που θα μιλούσα φυσικά σε έναν άνθρωπο. Είναι ο τρόπος που έμαθα να μιλάω στον εαυτό μου.»
Ο Κριτής δεν εξαφανίστηκε ξαφνικά. Για πρώτη φορά όμως δεν έμοιαζε τόσο απόλυτος. Και αυτό, για έναν άνθρωπο που ζει χρόνια με αυτή τη φωνή μέσα του, είναι σημαντικότερο απ’ όσο ακούγεται.
Γιατί όσο ο άνθρωπος πιστεύει ότι κάθε αυτοεπικριτική σκέψη του είναι αντικειμενική αλήθεια, δεν υπάρχει χώρος εσωτερικής κίνησης. Είναι σαν να βρίσκεσαι σε ένα δωμάτιο και να πιστεύεις ότι δεν υπάρχει πόρτα. Δεν προσπαθείς να βγεις, γιατί δεν φαντάζεσαι πως υπάρχει κάποια διέξοδος ή κάπου να πας.
Η αλλαγή δεν έρχεται μέσα από μια σύγκρουση με αυτή τη φωνή. Δεν αρκεί να αποφασίσει κάποιος πως πρέπει να αρχίσει να «σκέφτεται θετικά». Αυτές οι φωνές έχουν χρόνια παρουσίας και συνήθως δεν υποχωρούν εύκολα σε προσπάθειες αντικατάστασής τους.
Η αλλαγή έρχεται, αν έρθει, από τη στιγμή που ο άνθρωπος καταφέρνει να παρατηρήσει αυτή τη φωνή αντί να ταυτίζεται απόλυτα μαζί της. Να δημιουργήσει μια μικρή εσωτερική απόσταση, αρκετή για να αναρωτηθεί αν θα μιλούσε ποτέ έτσι σε έναν άνθρωπο που αγαπά.
Τις περισσότερες φορές, όχι.
Για έναν άνθρωπο που έχει συνηθίσει να κινείται μέσα από αυστηρότητα, η επιείκεια προς τον εαυτό του μπορεί να ακούγεται σχεδόν ύποπτη. Σαν να χαλαρώνεις ενόψει ενός επερχόμενου κινδύνου ή σε κάτι που δεν πρέπει. Σαν να χάνεις κάτι που σε κρατούσε όρθιο.
Και ίσως αυτός ο φόβος, ότι δηλαδή χωρίς τον Κριτή θα καταρρεύσεις, να είναι ένα από τα πιο δύσκολα πράγματα που έχει να αντιμετωπίσει κανείς. Γιατί ο Κριτής, παρ’ όλη τη ζημιά που κάνει, έχει γίνει οικείος. Γιατί το οικείο, ακόμη κι όταν κουράζει ή πληγώνει, μοιάζει συχνά πιο ασφαλές από οτιδήποτε άγνωστο.
Αυτό δεν λύνει τίποτα από μόνο του. Δημιουργεί όμως έναν χώρο που πριν δεν υπήρχε. Και μερικές φορές αυτό αρκεί για να αρχίσει κάτι να αλλάζει, αργά, ανομοιόμορφα, χωρίς να μπορείς πάντα να καταλάβεις αν όντως κάτι αλλάζει μέσα σου ή αν απλώς αρχίζεις να βλέπεις διαφορετικά τον εαυτό σου.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι ο Εσωτερικός Κριτής;
Ο Εσωτερικός Κριτής είναι η εσωτερική φωνή που κάνει τον άνθρωπο να αμφισβητεί συνεχώς τον εαυτό του, να φοβάται την αποτυχία και να αισθάνεται ότι ποτέ δεν είναι αρκετός. Συχνά συνδέεται με εμπειρίες παιδικής κριτικής, απόρριψης ή συναισθηματικής πίεσης.
Πώς δημιουργείται ο Εσωτερικός Κριτής;
Συνήθως δημιουργείται μέσα από σχέσεις όπου το παιδί αισθάνεται ότι πρέπει να προσαρμόζεται συνεχώς για να γίνει αποδεκτό. Με τον χρόνο, οι εξωτερικές φωνές κριτικής ή πίεσης εσωτερικεύονται και γίνονται μέρος του τρόπου που βλέπει τον εαυτό του.
Πώς επηρεάζει ο Εσωτερικός Κριτής την ενήλικη ζωή;
Μπορεί να επηρεάσει την αυτοεκτίμηση, τις σχέσεις, την εργασία και τη δυνατότητα ξεκούρασης ή χαράς. Πολλοί άνθρωποι ζουν με μια μόνιμη αίσθηση ότι πρέπει συνεχώς να αποδεικνύουν την αξία τους.
Συνδέεται ο Εσωτερικός Κριτής με την τελειομανία;
Ναι. Σε αρκετούς ανθρώπους ο Εσωτερικός Κριτής εμφανίζεται ως έντονη τελειομανία, φόβος αποτυχίας ή δυσκολία να νιώσουν ικανοποίηση ακόμη κι όταν πετυχαίνουν κάτι σημαντικό.
Μπορεί να αλλάξει ο Εσωτερικός Κριτής;
Η αλλαγή συνήθως δεν γίνεται απότομα. Ξεκινά όταν ο άνθρωπος αρχίζει να αναγνωρίζει αυτή τη φωνή αντί να τη θεωρεί απόλυτη αλήθεια. Με τον χρόνο μπορεί να δημιουργηθεί μια πιο ήπια και ανθρώπινη σχέση με τον εαυτό.
«Ίσως σας ενδιαφέρουν επίσης»
«Αυτοεκτίμηση: Γιατί δεν νιώθουμε ποτέ αρκετοί και πώς αλλάζει αυτό;»
«Ναρκισσιστικοί γονείς: Οι επιπτώσεις στο παιδί και την αυτοεκτίμηση»
«Έπαινοι στα παιδιά: Γιατί η υπερβολή δεν χτίζει αυτοεκτίμηση»
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
