Η παγίδα της συνεχούς επιβράβευσης
«Μπράβο! Πόσο καλά τα κατάφερες! Είσαι φοβερός!».
Οι έπαινοι στα παιδιά είναι ένα θέμα που απασχολεί πολλούς γονείς, εκπαιδευτικούς και λειτουργούς προσχολικής αγωγής. Θεωρουν πως οι συνεχείς έπαινοι στα παιδιά και οι επιβραβεύσεις όχι μόνο τονώνουν, αλλά συμβάλλουν αποφασιστικά στη δημιουργία μιας καλής εικόνας εαυτού. Με τον τρόπο αυτόν, εχουν την αισθηση ότι διασφαλίζουν μια καλή αυτοπεποίθηση και υγιή αυτοεκτίμηση.
Αν συνέβαινε κάτι τέτοιο, θα σήμαινε πως θα μπορούσαμε πολύ εύκολα να δημιουργήσουμε “στρατιές” παιδιών με αίσθηση επάρκειας. Ευτυχώς, όμως, κάτι τέτοιο δεν είναι δυνατόν να γίνει! Αν ίσχυε ο μύθος αυτός, τότε θα ήμασταν —ως παιδιά τουλάχιστον— ένα είδος χαμαιλέοντα που χρωματίζεται ανάλογα με το «χρώμα» που του αποδίδει κάθε φορά ο περίγυρός του.
Αυτό, με τη σειρά του, σημαίνει πως θα ίσχυε και το ακριβώς αντίθετο. Θα ήμασταν έρμαια των κρίσεων και επικρίσεων του καθενός. Με άλλα λόγια, θα καταλήγαμε να είμαστε ετερόφωτα πλάσματα που, μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, θα μπορούσαν να βρεθούν από το ζενίθ στο ναδίρ, ανάλογα με την επιβράβευση παιδιού που λαμβάνουν.
Από την κριτική στον αλόγιστο έπαινο
Είναι αποδεδειγμένο πως οι συστηματικές επικρίσεις και οι αρνητικοί σχολιασμοί οδηγούν σε χαμηλή αυτοεκτίμηση και κακή εικόνα εαυτού. Είναι, όμως, γεγονός αδιαμφισβήτητο πως και οι συνεχείς έπαινοι μπορεί συχνά να αποδειχθούν εξίσου επιβαρυντικοί.
Tέτοιες πρακτικές δημιουργούν συχνά μια ψευδή εκδοχή του εαυτού, η οποία δεν αντέχει τίποτα διαφορετικό πέραν του απόλυτου θαυμασμού και της ανάγκης για συνεχή επιβεβαίωση.
Σε παλαιότερες δεκαετίες, όπως αυτές του ’50 και του ’60, δεν θεωρούνταν σωστό να επαινούν οι γονείς τα παιδιά τους. Σήμερα, τα πράγματα έχουν οδηγηθεί στην εντελώς αντίθετη κατεύθυνση. Ακολουθώντας το Αμερικανικό παιδαγωγικό μοντέλο, πριμοδοτούμε τη φιλοσοφία του «Give me five». Έτσι, στοχεύουμε συχνά στη δημιουργία μιας αυτοεικόνας με δυνατότητες “παγοθραυστικού”, που να μπορεί να συνθλίβει κάθε εμπόδιο.
Η πρόθεση των περισσοτέρων γονέων που επιβραβεύουν τα παιδιά τους είναι καλοπροαίρετη. Αρκετές φορές, όμως, πίσω από το πρόσχημα της ενίσχυσης της αυτοεκτίμησης, ελλοχεύει η δική μας ανάγκη να φανούμε ως οι “τέλειοι γονείς”, επειδή έχουμε δημιουργήσει ένα “τέλειο παιδί”.
Η μεγάλη παρεξήγηση και οι έπαινοι στα παιδιά
Ποτέ άλλοτε στη ζωή μας —παρά μόνο όταν είμαστε βρέφη— δεν χρειάζεται να καταβάλουμε την παραμικρή προσπάθεια για να εισπράξουμε τόση αποδοχή και θαυμασμό από τον άμεσο περίγυρό μας. Μπορεί απλά να κοιμόμαστε και οι γονείς μας να στέκονται από πάνω μας, θαυμάζοντάς μας με έναν τρόπο λες και βρίσκονται εμπρός στο όγδοο θαύμα της ανθρωπότητας.
Αρκεί ένα βαριεστημένο χασμουρητό ή ένα υποτυπώδες χαμόγελό μας για να προκαλέσει, επίσης, χαμόγελα ευτυχίας, γονικής υπερηφάνειας και θαυμασμού. Δεν περνά, όμως, πολύς καιρός και αρχίζουν να κάνουν σιγά-σιγά την εμφάνισή τους οι διάφορες κρίσεις και επιβραβεύσεις.
«Μπράβο, το μωρό μου, που ήπιε όλο το γαλατάκι του! Πόσο χαίρεται η μανούλα του!», «Τι όμορφο που είναι το μωρό μου με τα ρουχαλάκια που του αγόρασε η μανούλα του!» κ.ά.
Φυσικά και δεν αποτελούν πρόβλημα τέτοιου είδους σχόλια και έπαινοι όταν υπάρχει μέτρο, ιδιαίτερα μετά τον πρώτο χρόνο της ζωής.
Πώς επιδρούν οι έπαινοι στα παιδιά και στην αυτοεικόνα τους
Σε αντίθετη περίπτωση, το παιδί μπορεί να γίνει ιδιαίτερα ευάλωτο απέναντι ακόμα και στην παραμικρότερη κριτική. Μπορεί να αρχίσει να κατασπαταλά όλη του την ενέργεια στην προσπάθειά του να επιβεβαιώσει τις γονεϊκές προσδοκίες του περίγυρού του.
Ένα άλλο πιθανό ενδεχόμενο είναι η σταδιακή δημιουργία ενός μεγαλειώδους εαυτού και άκρατου εγωκεντρισμού. Αυτά το μόνο που επιδιώκουν και ανέχονται είναι η συνεχής επιβεβαίωση της υπεροχής τους έναντι των άλλων.
Αυτό που, περισσότερο απ’ οτιδήποτε άλλο, χρειάζεται ένα παιδί είναι η ύπαρξη ενός τουλάχιστον ενήλικου ατόμου —κατά προτίμηση του γονέα του— που να το αποδέχεται πλήρως ως το μοναδικό άτομο που είναι. Μια αποδοχή με όλα τα χαρίσματα και τις όποιες «ελλείψεις» ή ανεπάρκειες τυχόν έχει, όπως, λίγο έως πολύ, ο καθένας μας.
Η σωστή προσέγγιση στην ανατροφή του παιδιού απαιτεί καθοδήγηση. Μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου για online συνεδρίες ή να κλείσετε ένα ραντεβού στο γραφείο για δια ζώσης συμβουλευτική γονέων.
Επιβράβευση παιδιού και σταθερή αυτοεκτίμηση
Μια ευκαιριακά κλονισμένη αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθηση μπορεί να τονωθεί ευκαιριακά από έναν αντικειμενικά αιτιολογημένο έπαινο ή ακόμα και από μία τεκμηριωμένη και καλοπροαίρετη κριτική. Εάν, όμως, αποβλέπουμε στη δημιουργία μιας μακροπρόθεσμα σταθερής και καλής αυτοεικόνας και αυτοεκτίμησης στο παιδί μας, τότε η μέθοδος αυτή αντενδείκνυται.
Ακόμα και στην περίπτωση που κάποιος επιθυμεί την επιβράβευση παιδιού με βάση τις επιδόσεις του, θα πρέπει να έχει υπόψη πως αυτό θα πρέπει να γίνεται με αφετηρία τις προϋποθέσεις που διαθέτει το συγκεκριμένο παιδί. Εάν πέσει στην παγίδα των προδιαγεγραμμένων απαιτήσεων που έχει θέσει ένας συγκεκριμένος χώρος ή περιβάλλον (π.χ. ένα αθλητικό σωματείο, σχολείο κ.τ.λ.) ελλοχεύει ο κίνδυνος μιας ανισομερούς κατανομής των επιβραβεύσεων.
Οι καλύτεροι, δηλαδή, εισπράττουν τη μερίδα του λέοντος, οι δε λιγότερο καλοί την παρηγοριά ή τα ψίχουλα, με κίνδυνο να χάσουν κάθε κίνητρο να συνεχίσουν να προσπαθούν. Όλοι μας, ασχέτως ηλικίας, έχουμε την ανάγκη να ακούσουμε κάποιες φορές πως τα καταφέραμε καλά και να εισπράξουμε ένα γενναιόδωρο
«Μπράβο!». Αυτό, όμως, θα πρέπει να συνοδεύεται και με τη βεβαιότητα πως είμαστε το ίδιο αγαπητοί και αποδεκτοί, ακόμα και όταν αποτυγχάνουμε σε κάτι στη ζωή μας.
Το παιδί θα πρέπει να αποκτήσει μια αυτορρυθμιζόμενη εικόνα εαυτού
Ως γονείς, δεν έχουμε τη δυνατότητα —και δεν θα έπρεπε— να προστατεύουμε τα παιδιά μας από κάθε δυσκολία που θα αντιμετωπίσουν στη ζωή τους. Αυτό, όμως, που μπορούμε να κάνουμε είναι να τα βοηθήσουμε να εξελίξουν μια καλή αυτοεκτίμηση και εικόνα εαυτού.
Αυτό επιτυγχάνεται αποτελώντας, πρωτίστως, εμείς οι ίδιοι τα θετικά πρότυπα. Πρόκειται για πρότυπα που έχουν ανάγκη και στα οποία θέλουν να μοιάσουν.Με αυτόν τον τρόπο οικειοποιούνται όλα εκείνα τα στοιχεία που εκτιμούν και θαυμάζουν σε εμάς, τα οποία τους δημιουργούν μια αίσθηση εσωτερικής ασφάλειας και έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικά στην πράξη.
Πολλοί είναι αυτοί που θεωρούν πως για να γίνει ένα παιδί ισορροπημένο και ευτυχισμένο άτομο, αρκεί να του δείξουμε απεριόριστη αγάπη. Όμως, η αγάπη από μόνη της δεν αρκεί για κάτι τέτοιο. Εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων, όλοι οι γονείς αγαπούν πραγματικά τα παιδιά τους. Σε αυτό που διαφέρουν είναι ο τρόπος που ο καθένας τους εκφράζει αυτήν του την αγάπη.
Η αγάπη δεν βοηθά από μόνη της, εάν ένας γονιός —εξαιτίας προσωπικών του βιωμάτων— δεν την εκφράζει με τρόπο που να κάνει το παιδί να νιώθει πως αγαπιέται για αυτό που είναι, χωρίς προαπαιτούμενα.
Η σημασία της συγκεκριμένης επιβράβευσης
Δύο μεγάλες έρευνες επί του θέματος έγιναν πρόσφατα στις Η.Π.Α. και στην Ολλανδία. Αυτές κατέδειξαν πως τα παιδιά που εισπράττουν συστηματικά επιβράβευση για κάτι συγκεκριμένο, είναι πιο πρόθυμα να αντιμετωπίσουν νέες προκλήσεις.
Αντίθετα, ορισμένα παιδιά έχουν εισπράξει μια πιο γενική και ασαφή επιβράβευση. Όταν οι έπαινοι στα παιδιά λένε πως είναι «πολύ ικανά γενικώς», τότε αυτά δεν δείχνουν την ίδια ετοιμότητα. Αυτό σημαίνει πως, όταν το παιδί μας καταφέρνει κάτι, είναι πολύ γονιμότερο να του πούμε «Πολύ καλά τα κατάφερες!» παρά «Πόσο έξυπνος ή ικανός είσαι!».
Κάτι άλλο που κατέδειξε μία άλλη έρευνα αφορά τους γονείς που επιβράβευαν υπερβολικά τα παιδιά τους. Συγκεκριμένα, τα παιδιά αυτά διαπιστώθηκε πως διέθεταν χαμηλή αυτοεκτίμηση. Φυσικά, οι γονείς θεωρούσαν πως το παιδί τους χρειάζεται μεγαλύτερη επιβράβευση. Ωστόσο, αποδεικνύεται πως αυτό όχι μόνο δεν βοηθά, αλλά συχνά αναστέλλει ακόμα περισσότερο αυτά τα παιδιά.
Συναισθηματική επιβεβαίωση αντί για έλεγχο
Τα παιδιά θέλουν να τα αφιερώνουμε χρόνο και προσοχή για αυτό που είναι και όχι για αυτό που κάνουν. Δυστυχώς, όμως, πολύ συχνά συμβαίνει το δεύτερο. Κάτι άλλο που μπορεί να ακυρώσει την ανάγκη του παιδιού να μοιραστεί και να εισπράξει την επιβεβαίωση του γονιού του αποτυπώνεται στο εξής παράδειγμα:
Ας υποθέσουμε πως το παιδί είναι σε ένα Λούνα Παρκ και οδηγεί ένα αυτοκινητάκι. Η χαρά του είναι πολύ μεγάλη και νιώθει την ανάγκη να τη μοιραστεί με τη μητέρα του. Της φωνάζει λοιπόν: «Μαμά κοίτα!» και αυτή, αντί να του απαντήσει π.χ. «Τι όμορφα που είναι!», του λέει: «Πρόσεχε πως οδηγείς, μη χτυπήσεις!».
Η απάντηση αυτή είναι σίγουρα απογοητευτική για το παιδί. Η μητέρα του όχι μόνο δεν μοιράζεται και δεν επιβεβαιώνει τα συναισθήματά του, αλλά δίνει προτεραιότητα στα δικά της συναισθήματα που, στην προκείμενη περίπτωση, είναι η ανησυχία και το άγχος της.
Αυτό που χρειάζεται κάθε παιδί είναι η συναισθηματική επιβεβαίωση. Εάν αυτό δεν καταστεί εφικτό, τότε το παιδί δεν αποκτά την εσωτερική εκείνη φωνή που θα του υπενθυμίζει στην ενήλικη ζωή του πως είναι άξιο να αγαπηθεί.
Η απουσία της αίσθησης αυτής μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφικές επιλογές φίλων, ερωτικών συντρόφων και συνεργατών. Μπορεί επίσης να οδηγήσει σε μια αντισταθμιστική ανάγκη απόκτησης αξίας διαμέσου εξωτερικών πραγμάτων, όπως τα χρήματα ή η περιουσία. Ένα τέτοιο άτομο καταλήγει να είναι εξαρτώμενο από συνεχείς επιβραβεύσεις και επιβεβαιώσεις. Συνεπώς, οι έπαινοι στα παιδιά πρέπει να δίνουν προτεραιότητα στη συναισθηματική επιβεβαίωση
Επίλογος: Η ουσία της γονεϊκής αποδοχής
Ζούμε σε μια εποχή που πριμοδοτεί και λατρεύει τα διάφορα ταλέντα. Αρκεί να ρίξουμε μια ματιά στα διάφορα τηλεοπτικά προγράμματα για να το διαπιστώσουμε άμεσα. Πολλοί γονείς ονειρεύονται και εύχονται πρωτίστως να έχει το παιδί τους κάποιο ξεχωριστό ταλέντο, παρά να είναι ένα ισορροπημένο και χαρούμενο άτομο όπως και να είναι.
Είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε πως οι έπαινοι και οι επιβραβεύσεις αποτελούν μία μορφή αξιολόγησης και κρίσης του άλλου. Όταν εκφράζονται δε με έναν εξεζητημένο τρόπο, μπορεί να δημιουργήσουν στο παιδί σύγχυση και άγχος. Πίσω από κάθε έπαινο ελλοχεύει και η πιθανότητα μιας σκληρής κριτικής σε περίπτωση που κάτι δεν πάει καλά. Αυτό είναι κάτι που ιδιαίτερα ένα ανασφαλές παιδί τρέμει ακόμα και ως ενδεχόμενο.
Όταν ένας γονιός επαινεί εξεζητημένα το παιδί του, ακόμα και καλοπροαίρετα, για να του τονώσει την αυτοεκτίμηση, προκύπτει ένας κίνδυνος. Το παιδί μπορεί να αρχίσει να πιστεύει κάτι συγκεκριμένο. Πως οι επιδόσεις του είναι το σημαντικότερο απ’ όλα σε αυτό. Ως εκ τούτου, ενδέχεται να αρχίσει να φοβάται την όποια αποτυχία. Παράλληλα, φοβάται και το ενδεχόμενο να απογοητεύσει το γονιό του. Ο φόβος αυτός πηγάζει από την ανησυχία ότι ίσως έτσι χάσει την αγάπη και το θαυμασμό του.
Από την αξιολόγηση στον δημιουργικό διάλογο
Αντί, λοιπόν, να μπαίνουμε στη διαδικασία απλά να αξιολογούμε το παιδί μας, είναι πολύ γονιμότερο να δείχνουμε το ενδιαφέρον μας για όσα κάνει. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα όταν τύχει να ζητά κάποιου είδους ανταπόκριση από εμάς. Έτσι, λοιπόν, αντί να πούμε στο παιδί μας, για παράδειγμα: «Τι υπέροχη ζωγραφιά! Είσαι αληθινός ζωγράφος!», θα ήταν πολύ προτιμότερο να του λέγαμε:
«Χαίρομαι πολύ που σου αρέσει να ζωγραφίζεις και που παίρνεις χαρά από αυτό. Για πες μου, τι είναι αυτό που έχεις κάνει και πώς το σκέφτηκες;».
Με τον τρόπο αυτό, δημιουργούμε τις προϋποθέσεις για έναν δημιουργικό διάλογο και επικοινωνία. Αυτά σε καμία περίπτωση δεν θα προέκυπταν εάν απλά αξιολογούσαμε το παιδί. Είναι απαραίτητο να δείχνουμε παράλληλα και το ενδιαφέρον μας για αυτό που κάνει. Ας μην αντικαθιστούμε τη χαρά και την επιθυμία του παιδιού για δημιουργία. Η ανάγκη του για μοίρασμα δεν πρέπει να καλύπτεται με επιφανειακούς ή υπερβολικούς επαίνους
Η προσπάθεια για να αποκτήσει το παιδί μια καλή αυτοεικόνα και αυτοπεποίθηση είναι θεμελιώδης. Ως εκ τούτου, η επιδίωξη αυτή είναι ταυτόσημη με την προσπάθεια για μια ποιοτική ζωή. Κάτι τέτοιο αποτελεί μια υπερπολύτιμη παρακαταθήκη και κληρονομιά, απείρως σημαντικότερη από μια αξιοσέβαστη κινητή και ακίνητη περιουσία.
Η αυτοεκτίμηση είναι το πολυτιμότερο δώρο για το παιδί σας. Για περισσότερα άρθρα και υποστήριξη, επισκεφθείτε την αρχική σελίδα i-psyxologos.gr. Είμαι εδώ για να σας βοηθήσω μέσω ψυχοθεραπείας online ή συνεδριών στο γραφείο μου.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
