Σχέση μητέρας και παιδιού: Όταν η μητέρα φοβίζει αντί να φροντίζει

Σχέση μητέρας και παιδιού: Η βάση του ψυχισμού μας

Η σχέση μητέρας παιδιού είναι η βάση του ψυχισμού μας. Καλώς ή κακώς, δεν υπάρχει άλλη σχέση που να μας ακολουθεί σε όλη τη διάρκεια της ζωής μας. Αυτός ο δεσμός επηρεάζει και χρωματίζει τη ζωή μας θεμελιακά.Ευτυχώς, η πλειοψηφία των μητέρων ανταποκρίνεται ικανοποιητικά στο ρόλο της «καλής μητέρας». Όμως, πολύ συχνότερα απ’ ό,τι πιστεύουμε, το μοναδικό αυτό άτομο δεν είναι σε θέση να ανταποκριθεί κατά πώς πρέπει στον τόσο σημαντικό του ρόλο.

Στις περιπτώσεις αυτές, η μητέρα δεν καταφέρνει να δημιουργήσει στο παιδί τη βασική αίσθηση εμπιστοσύνης και ασφάλειας. Αντίθετα, μπορεί να το λεηλατεί ψυχικά και σωματικά, σημαδεύοντας τη ζωή του ανεπανόρθωτα.

Υπάρχουν παιδιά που ποτέ δεν τους επιτράπηκε να ζήσουν ως παιδιά. Αναγκάσθηκαν να μεγαλώσουν πριν την ώρα τους, με μοναδικό σκοπό την ικανοποίηση των αναγκών των γονιών τους. Έτσι, έπαιξαν τον ρόλο του αποδιοπομπαίου τράγου για τις ανεπάρκειες ή τις αποτυχίες των γονιών, λειτουργώντας ως προέκτασή τους.  Στην ουσία, είναι σαν να μην υπάρχουν ως τα αυτόνομα άτομα που πραγματικά είναι.

Και όμως, παρά τις τραγικές συνέπειες, οι σχέσεις αυτές είναι βαθιά ριζωμένες στον ψυχισμό αυτών των παιδιών. Συνεπώς, επαναλαμβάνονται συνήθως ως αυτόματο αντανακλαστικό και στην ενήλικη προσωπική τους ζωή. Αυτή τη φορά, η επανάληψη γίνεται με τη σύμπραξη άλλων προσώπων, όπως ερωτικών συντρόφων, συζύγων ή φίλων. Αυτά τα πρόσωπα λειτουργούν ως γονικά υποκατάστατα και συμπρωταγωνιστές ενός επαναλαμβανόμενου προσωπικού ενδοψυχικού δράματος.

Η δυσκολία της οριοθέτησης απέναντι στη μητέρα

Εάν κάποιος φίλος ή συνάδελφος μας έκρινε, μας αγνοούσε, μας υποδείκνυε το τι πρέπει να κάνουμε, μας υποτιμούσε ή μας χλεύαζε συστηματικά, οι περισσότεροι από εμάς θα αντιδρούσαμε με κάποιον τρόπο, υπερασπιζόμενοι τον εαυτό και τα όριά μας ή βάζοντας τέλος στη βασανιστική αυτή σχέση. Δεν είναι καθόλου εύκολο, όμως, να κάνουμε το ίδιο και με τη μητέρα μας, ακόμα και ως ενήλικες.

Στις περισσότερες περιπτώσεις παραμένουμε εγκλωβισμένοι στην προσδοκία μας. Ελπίζουμε πως ίσως αλλάξουν κάποια στιγμή τα πράγματα και εισπράξουμε την αποδοχή και την αγάπη που τόσο χρειαζόμαστε.Άλλες φορές, μας κρατούν δέσμιους βαθιά ριζωμένες μέσα μας αξίες του τύπου: «Ποτέ δεν φερόμαστε με τέτοιον τρόπο στη μητέρα μας».

Και όμως, αυτός ο φαύλος κύκλος της καταστροφής είναι δυνατόν να σπάσει, αρκεί να βρούμε τη δύναμη να δούμε την πραγματικότητα ως έχει, πέραν των όποιων μύθων περιβάλλουν το πρόσωπο της μητέρας, και να αρχίσουμε να μιλάμε για το πώς έχουν τα πράγματα και όχι μόνο για το πώς θα έπρεπε να είναι.

Λόγοι που καθορίζουν το πόσο ευάλωτοι είμαστε ως ενήλικες απέναντι στη μητέρα μας

Εάν δεν έχει συμβεί κάποιο συγκεκριμένο τραυματικό γεγονός, οι λόγοι που, συνήθως, καθορίζουν την ευαλωτότητά μας απέναντι στη μητέρα μας —δηλαδή, όταν αρκεί και η παραμικρότερη παρατήρησή της για να εξοργιστούμε, να νιώσουμε ανάξιοι ή ανεπαρκείς— είναι οι εξής:

Μία ελλιπής ή ανολοκλήρωτη αυτονόμηση

Εάν ένα παιδί έχει εσωτερικοποιήσει —δηλαδή «κουβαλά εντός του»— την εικόνα και την αίσθηση μιας «καλής μητέρας», τότε νιώθει πιο ασφαλές μπροστά στο ενδεχόμενο να την αποχωριστεί. Εάν δεν συμβαίνει αυτό, τότε το παιδί παραμένει λιγότερο ή περισσότερο εγκλωβισμένο σε μια αμφιθυμική στάση απέναντι στη σχέση με τη μητέρα του, από την οποία, συνήθως, δεν μπορεί να αποδεσμευτεί χωρίς εξειδικευμένη ψυχοθεραπευτική βοήθεια.

Η ισορροπία ανάμεσα στην υπερβολική και την ανεπαρκή παροχή αυτονομίας από την πλευρά της μητέρας είναι πολύ ευαίσθητη. Η προσπάθεια του μικρού παιδιού για αυτονόμηση μπορεί να πληγεί καθοριστικά από πολύ μικρή ηλικία. Για παράδειγμα, αυτό συμβαίνει συχνά μέσω μιας υπερπροστατευτικής στάσης της μητέρας.

Στην περίπτωση αυτή, το παιδί υιοθετεί τον φόβο της για τον εξωτερικό κόσμο, μη τολμώντας να τον εξερευνήσει και, με τον τρόπο αυτόν, να αυτονομηθεί σταδιακά από αυτήν. Από την άλλη, η μητέρα μπορεί να κάνει επιλογές που να είναι δυσανάλογες με αυτό που το παιδί μπορεί να αντέξει. Ίσως να μη βρίσκεται πάντα εκεί όταν το παιδί έχει την ανάγκη να επιστρέψει σε αυτήν για να επαναδιαβεβαιωθεί για τη διαθεσιμότητα και τη φυσική της παρουσία. Αυτό μπορεί να του δημιουργήσει την πεποίθηση πως η οποιαδήποτε απομάκρυνσή του από τη μητέρα είναι απειλητική, εμπεριέχοντας ακόμα και τον κίνδυνο εγκατάλειψής του.

Η επίδραση των πρώιμων βιωμάτων στην ενήλικη ζωή

Θυμάμαι χαρακτηριστικά την περίπτωση μιας 60χρονης γυναίκας της οποίας η μητέρα, εξαιτίας σοβαρών προσωπικών δυσκολιών, δεν κατάφερε να τη φροντίσει. Για τον λόγο αυτόν, την έστειλε από ηλικίας 2 μηνών να τη μεγαλώσουν οι γονείς της, με πολλά «μπρος-πίσω» του παιδιού ανάμεσα σε μητέρα και παππούδες για αρκετά χρόνια. Η γυναίκα αυτή ανέπτυξε από μικρό παιδί μια εντονότατη αίσθηση πως είναι ανάξια αγάπης. Αυτή η αίσθηση ενεργοποιούνταν ακόμα και με την παραμικρότερη αφορμή. (π.χ. εάν κάποιο εγγόνι της δεν πήγαινε άμεσα στην αγκαλιά της —όταν αυτή το καλούσε— επειδή εκείνη τη στιγμή το παιδί τύχαινε να παίζει).

Αν νιώθετε εγκλωβισμένοι σε μια τέτοια σχέση, η υποστήριξη είναι απαραίτητη. Μπορείτε να κλείσετε ένα ραντεβού για online συνεδρίες ή για ραντεβού στο γραφείο.

Σχέση μητέρας παιδιού και το αίσθημα εγκατάλειψης

Το αίσθημα εγκατάλειψης ενός παιδιού ή ενήλικα, που ενεργοποιείται ακόμα και μετά από μία «ανώδυνη» για τους περισσότερους ματαίωση, οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε μια ανεπαρκώς εξελιγμένη σχέση δεσμού, κυρίως με τη μητέρα.

Ο τρόπος που ένα παιδί κατοπτρίζεται μέσα από το βλέμμα και τη σωματική επαφή είναι καθοριστικός. Επιπλέον, η εν γένει αντιμετώπιση από τους γονείς επηρεάζει εφόρου ζωής την εικόνα που αποκτά για τον εαυτό του. Αυτό καθορίζει το πόσο αποδεκτό, επαρκές και άξιο αγάπης αισθάνεται πως είναι.

Τα παιδιά, γενικώς, διαθέτουν από τη φύση τους μια εκπληκτική ικανότητα προσαρμογής ώστε να «επιβιώνουν» ψυχικά. Όμως, όσο σημαντικές και αν είναι αυτές οι στρατηγικές προσαρμογής, ιδιαίτερα στη διάρκεια της παιδικής ηλικίας, έχουν συχνά σοβαρές συνέπειες μακροπρόθεσμα.

Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες των στρατηγικών προσαρμογής

Τείνουν να διατηρούνται και στη διάρκεια της ενήλικης ζωής, αναστέλλοντας και «ευνουχίζοντας» σημαντικές πλευρές του αληθινού εαυτού του ενήλικου πλέον παιδιού, το οποίο:

• Μπορεί να νιώθει ανάξιο και να μην του είναι εύκολο να εμπιστεύεται άλλους.

• Μπορεί να μην είναι σε θέση να αναγνωρίζει τις πραγματικές του ανάγκες.

• Μπορεί να νιώθει —άνευ λόγου και αιτίας— πως είναι «κακό άτομο».

• Μπορεί να μη γνωρίζει ποιος πραγματικά είναι μακριά από τη μητέρα του και τον καθορισμό του μέσω αυτής.

  ---

Τι μπορεί να περιμένει ένα ενήλικο παιδί και τι θα μπορούσε να κάνει;

Η σχέση μητέρας παιδιού απαιτεί την παραδοχή της πραγματικής κατάστασης για να επέλθει η λύτρωση. «Όπως προανέφερα, το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνουμε δεν είναι καθόλου εύκολο. Θα πρέπει να παραδεχθούμε και να αποδεχθούμε την πραγματική μας κατάσταση. Η μητέρα μας δεν μπορεί να δώσει κάτι περισσότερο, διότι, όπως γνωρίζουμε, «Ουκ αν λάβοις παρά του μη έχοντος Μία τέτοιου είδους παραδοχή, όσο επώδυνη και αν είναι, μπορεί να δημιουργήσει σταδιακά μια αίσθηση ελευθερίας. Παράλληλα, δίνει τη δυνατότητα επιλογής της σχέσης που θα θέλαμε να έχουμε με τη μητέρα μας ώστε να νιώθουμε καλύτερα.

Κάτι που, επίσης, θα μπορούσε να βοηθήσει είναι η προσπάθεια κατανόησης. Συγκεκριμένα, πρέπει να δούμε τι βρίσκεται πίσω από μια τέτοιου είδους συμπεριφορά ή ανεπάρκεια της μητέρας μας. Εάν, πάλι, δεν καταστεί δυνατή η εύρεση κάποιας υπαρκτής και επαρκούς εξήγησης, υπάρχει εναλλακτική. Ίσως βοηθούσε η δημιουργία έστω και μίας πιθανής τέτοιας. Είναι πολύ σημαντικό να απαλλαγούμε από τη μέγγενη της αίσθησης πως εμείς οι ίδιοι φταίμε. Πρέπει να κατανοήσουμε πως δεν ισχύει ότι δεν αξίζαμε, ως παιδιά, τίποτα το καλύτερο…

Η απόφαση για συμφιλίωση ή αυτονόμηση

Εάν καταφέρουμε και φθάσουμε ως εδώ, κατόπιν μπορούμε να αποφασίσουμε εάν θέλουμε να συμφιλιωθούμε ή όχι με τη μητέρα μας και να επιλέξουμε το είδος της σχέσης που θα επιθυμούσαμε να έχουμε μαζί της ή τον τρόπο ζωής μας δίχως αυτήν. Σε μια προηγούμενη ανάρτησή μου με τίτλο «Συγχώρεση: η ικανότητα να συγχωρούμε», αναφέρω πως υπάρχουν περιπτώσεις όπου κάποια πολύ σημαντικά άτομα της ζωής μας μπορεί να μας έχουν προκαλέσει τόσο μεγάλο πόνο που να μας είναι αδύνατον να τα συγχωρήσουμε.

Πόσο εύκολα μπορεί ένα παιδί να συγχωρέσει, για παράδειγμα, τη μητέρα του, που ενώ γνώριζε πως το κακοποιεί σεξουαλικά ο σύζυγος ή ο σύντροφός της, αυτή δεν έκανε το παραμικρό για να το προστατέψει…;;;

Πώς η προβληματική σχέση μητέρας παιδιού επηρεάζει την οριοθέτηση

Όταν μία μητέρα λειτουργεί ανεπαρκώς για πολλά χρόνια ή από πάντα, δεν περιμένουμε αλλαγή ως δια μαγείας. Δεν μπορεί να μετατραπεί ξαφνικά σε μία συναισθηματικά ώριμη και γενναιόδωρη προς το παιδί της μητέρα. Δεν είναι σε θέση να κάνει κάτι διαφορετικό τόσο εύκολα. Αυτό συμβαίνει γιατί η συμπεριφορά της αντιπροσωπεύει τον τρόπο λειτουργίας του ψυχισμού της.

Αν της επισημανθεί πως ο τρόπος που συμπεριφέρεται πρέπει να αλλάξει για να συνεχιστεί η σχέση, υπάρχει ένα πρόβλημα. Είναι αλήθεια πως δεν θα ξέρει τι θα πρέπει να κάνει αντ’ αυτού. Αυτό σημαίνει πως το ίδιο το ενήλικο παιδί θα πρέπει να αναλάβει δράση. Θα πρέπει να της υποδείξει εναλλακτικούς τρόπους αντιμετώπισης και το τι θα επιθυμούσε από τη σχέση τους.

Πρακτικοί τρόποι οριοθέτησης και επικοινωνίας

Για παράδειγμα, θα μπορούσατε να της πείτε: «Αντί να κρίνεις και να αποδοκιμάζεις συνέχεια τόσο εμένα τον ίδιο ως άτομο όσο και τις επιλογές μου, θα ’θελα κάτι άλλο. Θα ήθελα να προσπαθήσεις να δείξεις κάποιου είδους εκτίμηση προς το πρόσωπό μου ή επιδοκιμασία για ορισμένες τουλάχιστον επιλογές μου. Αν πάλι, κάποιες φορές, νιώσεις τη γνωστή σου ανάγκη να με κρίνεις, πήγαινε για λίγο σε ένα άλλο δωμάτιο ή βγες έξω για έναν μικρό περίπατο».

Με άλλα λόγια, θα πρέπει να «εκπαιδεύσουμε» τη μητέρα μας στη διαχείριση αυτών των καταστάσεων. Θα το κάνουμε όπως ακριβώς και με το παιδί μας που δεν μπορεί να διαχειρίζεται τον θυμό του, να οριοθετείται ή να αυτοελέγχεται.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, μετά από τέτοιου είδους υποδείξεις, η ανεπιθύμητη συμπεριφορά ενισχύεται αρχικά. Συχνά, αυτό συνοδεύεται από την εμφάνιση έντονων αντιδράσεων θυμού και αποδοκιμασίας από την πλευρά της μητέρας. Εάν δείξουμε συνέπεια και σταθερότητα στα όσα υποστηρίζουμε, τα πράγματα μπορεί να αλλάξουν. Για παράδειγμα, αν φύγουμε από το σπίτι της όταν συνεχίζει την ίδια συμπεριφορά, υπάρχουν αρκετές πιθανότητες βελτίωσης στη συνέχεια.

Η οριστική διακοπή της σχέσης με τη μητέρα μας είναι μια οδυνηρή εμπειρία. Δεν θα πρέπει να είναι η πρώτη μας επιλογή, πριν προσπαθήσουμε ειλικρινά να βρούμε εναλλακτικές λύσεις.Μία, αρχικά, δοκιμαστική διακοπή της επικοινωνίας για 2-3 μήνες θα μπορούσε να δείξει αν μπορεί να έχει κάποιο αποτέλεσμα ή όχι. Όπως και να έχουν τα πράγματα, όμως, η τελική επιλογή είναι πάντα δική μας. Θα πρέπει να σταθμίσουμε και να αποφασίσουμε το αντίτιμο της επιλογής μας. Άλλωστε, σε κάθε περίπτωση, είμαστε υποχρεωμένοι να πληρώσουμε ένα τίμημα…

Επίλογος

Όλοι μας έχουμε βαθιά ριζωμένη εντός μας μια συγκεκριμένη πεποίθηση. Πιστεύουμε πως οι γονείς —και κυρίως μία μητέρα— είναι συναισθηματικά γενναιόδωροι, ενθαρρυντικοί, προστατευτικοί, ανυστερόβουλοι και καλοπροαίρετοι απέναντι στα παιδιά τους. Σε αρκετές περιπτώσεις, όμως, η πραγματικότητα είναι εντελώς διαφορετική. Υπάρχουν και γονείς που είναι εγωκεντρικοί, άκαμπτοι και αδίστακτοι. Διακατέχονται από μια απύθμενη ανάγκη να ελέγχουν απόλυτα και με κάθε κόστος το παιδί τους προς ίδιον όφελος…

Το να μεγαλώνει ένα παιδί δίπλα σε έναν τέτοιο γονιό είναι επώδυνο. Αυτή η εμπειρία επηρεάζει βαθύτατα και με τραγικό τρόπο ολόκληρη τη ζωή του.

Η διάκριση ανάμεσα σε ψυχική νόσο και διαταραχές προσωπικότητας

Δεν αναφέρομαι σε γονείς που κάνουν χρήση ναρκωτικών ουσιών και αλκοόλ ή που έχουν κάποια σοβαρή ψυχική νόσο με εμφανή συμπτωματολογία που χρήζει άμεσης φαρμακευτικής αγωγής και ψυχολογικής στήριξης.

Αναφέρομαι, κυρίως, σε γονείς με ναρκισσιστική ή κάποιας μορφής μεταιχμιακή διαταραχή προσωπικότητας, όπου τα δημιουργούμενα προβλήματα δεν είναι τόσο εμφανή για τον περίγυρο.Για τον λόγο αυτόν, ο περίγυρος δεν αντιλαμβάνεται εύκολα το δράμα που ζουν τα παιδιά αυτών των οικογενειών. Αυτά τα παιδιά επιτρέπουν να λεηλατούνται ψυχικά με αντίτιμο μια πρόσκαιρη ψευδαίσθηση «ασφάλειας» και ελπίδας για μελλοντική αποδοχή και αγάπη.

Σχέση μητέρας παιδιού: Σπάζοντας τον ρόλο του θύματος

Θύτης δίχως θύμα δεν είναι δυνατόν να υπάρξει. Για τον λόγο αυτόν, η καθήλωση του ενήλικου παιδιού στον ρόλο του αδικημένου και πικραμένου ιερομάρτυρα διαιωνίζει το δράμα του. Εάν διαπιστώσετε πως σας είναι αδύνατον να απεγκλωβιστείτε από τον παραλυτικό εναγκαλισμό των ενοχών και της ανημπόριας σας, μη διστάσετε. Θα πρέπει να σκεφθείτε πολύ σοβαρά την αναζήτηση βοήθειας κάποιου έμπειρου ψυχοθεραπευτή.

Έτσι, θα μπορέσετε να βρείτε τη δύναμη να αναγνωρίσετε το δικαίωμά σας. Θα δώσετε σάρκα και οστά στην επιθυμία σας να ζείτε τη ζωή που εσείς επιλέγετε. Αν μη τι άλλο, είναι σημαντικό να καταφέρετε να συμφιλιωθείτε με τον εαυτό σας. Αυτό πρέπει να γίνει ακόμα και αν δεν καταστεί δυνατό να συμφιλιωθείτε με τον γονιό σας. Αν δεν γίνει κάτι τέτοιο, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος μεταβίβασης των ίδιων προβλημάτων και στην επόμενη γενιά…

Τέλος, ποτέ δεν θα πρέπει να λησμονούμε πως μία μητέρα οφείλει —σε κάθε περίπτωση— να αγαπά το παιδί της, όχι όμως και το παιδί τη μητέρα του..

Η συμφιλίωση με τον εαυτό σας είναι το μεγαλύτερο βήμα. Η λύτρωση από μια τραυματική σχέση μητέρας παιδιού είναι εφικτή. Για περισσότερη καθοδήγηση, επισκεφθείτε την αρχική σελίδα i-psyxologos.gr. Είμαι εδώ για να σας υποστηρίξω μέσω online συνεδριών ή με ραντεβού στο γραφείο για προσωπική επικοινωνία.