Αγάπη: Εισαγωγή
Όλοι μας δηλώνουμε συχνά την τεράστια σημασία που έχει η αγάπη στη ζωή μας. Ωστόσο, δεν είναι καθόλου βέβαιο πως όλοι εννοούμε το ίδιο πράγμα. Πράγματι, ακόμη και μια μικρή μειοψηφία μπορεί να δίνει διαφορετικό νόημα σε αυτή την έννοια.
«Κατά βάθος, το ξέρω, πως με αγαπά» ισχυρίζονται πολλές γυναίκες που κακοποιούνται βάναυσα. Επίσης, το ίδιο λένε όσες απατώνται εν γνώσει τους από τους συντρόφους τους. «Το κάνει από αγάπη ή για το καλό μου» μπορεί να πιστεύει ένα παιδί. Αναφέρομαι σε περιπτώσεις παιδιών που κακοποιούνται συστηματικά από κάποιον γονέα. Ακόμη, ένας ιερωμένος μπορεί να ισχυριστεί πως «ο Θεός μας δοκιμάζει» σε μια μεγάλη απώλεια. Τα παραδείγματα αυτά είναι πραγματικά ατέλειωτα.
Στη συνέχεια, θα αναφερθούμε στην ερωτική αγάπη. Πιο συγκεκριμένα, θα εξετάσουμε αν βλέπουμε το ταίρι μας ως ένα άτομο ξεχωριστό. Το άτομο αυτό έχει δικά του θέλω και ανάγκες. Αυτές οι ανάγκες μπορεί να μη συμπίπτουν με τις δικές μας. Συνεπώς, το ερώτημα είναι αν σεβόμαστε αυτή τη διαφορετικότητα και μοναδικότητα.
Η ανάγκη για συναισθηματική ωριμότητα
Εάν σε μια σχέση δεν υπάρχει αλτρουισμός, τότε δεν μιλάμε για αγάπη. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα όταν υπάρχει χρήση του Άλλου για ίδιο όφελος. Αντίθετα, η αληθινή αγάπη προϋποθέτει την άρνηση τέτοιων συμπεριφορών. Η αγάπη είναι συνυφασμένη με πολλά άλλα συναισθήματα, προσδοκίες και ανάγκες. Συνήθως, αυτές οι ανάγκες παραμένουν υποσυνείδητες.
Όλα αυτά μαζί δημιουργούν ένα απροσδιόριστο Όλον. Εντός αυτού, η αγάπη είναι συχνά δυσδιάκριτη. Επιπλέον, η βίωση της αγάπης απαιτεί μεγάλη συναισθηματική ωριμότητα. Μόνο έτσι μπορεί κάποιος να τη διατηρήσει ατόφια και «αμόλυντη» στο πέρασμα του χρόνου.
Η σχέση φόβου και ανάγκης ελέγχου
Είναι αποδεδειγμένο πως ο φόβος και η ανάγκη για έλεγχο συνδέονται άμεσα. Πράγματι, όσο περισσότερο φοβόμαστε, τόσο αυξάνεται η ανάγκη μας να ελέγχουμε τα πάντα γύρω μας. Με αυτόν τον τρόπο, προσπαθούμε να μειώσουμε το δυσβάσταχτο αίσθημα ανασφάλειας που μας διακατέχει. Ο φόβος αυτός μπορεί να αφορά διάφορες καταστάσεις, αντικείμενα ή και πρόσωπα ταυτόχρονα.
Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να ελέγχει επανειλημμένα αν οι εστίες της κουζίνας είναι κλειστές. Επίσης, μπορεί να ανησυχεί για τη βρύση, την κλειδαριά ή την αναπνοή του παιδιού του. Παρομοίως, στην αγάπη, συχνά ελέγχουμε αν ο Άλλος συνεχίζει να μας αγαπά με την ίδια ένταση.
Έτσι, λοιπόν, όταν νιώσουμε απειλή εγκατάλειψης ή ζήλια, η ανάγκη ελέγχου γίνεται το μοναδικό μας αντίδοτο. Αυτό συμβαίνει συνήθως λόγω προσωπικών βιωμάτων και τραυματικών εμπειριών. Επιπλέον, το μέγεθος του ελέγχου είναι πάντα ανάλογο με το μέγεθος του φόβου μας. Σε ακραίες περιπτώσεις, μπορεί να φθάσουμε στο σημείο να μισούμε οτιδήποτε είναι σημαντικό για τον Άλλον.
Συγκεκριμένα, μπορεί να ενοχλούμαστε από την εργασία, τα χόμπι ή τους φίλους του συντρόφου μας. Στην πραγματικότητα, όμως, αυτό που μας τρομάζει είναι η αυτονομία του Άλλου. Μισούμε το γεγονός ότι είναι ένα άτομο ξέχωρο από εμάς.
Η κατάργηση της απόστασης και οι επιπτώσεις στη σχέση
Σε μια τέτοια περίπτωση, θέλουμε υποσυνείδητα να εξαφανίσουμε κάθε απόσταση μεταξύ μας. Αρχίζουμε, λοιπόν, να φερόμαστε στον σύντροφό μας σαν να είναι ένα «αντικείμενο» που μας ανήκει απόλυτα. Φυσικά, αυτό προσφέρει μια πρόσκαιρη ψευδαίσθηση ασφάλειας. Ωστόσο, αυτή η στάση στερεί από τη σχέση το απαραίτητο οξυγόνο για να αναπνεύσει. Μια υγιής σχέση απαιτεί δύο ισότιμα άτομα που συνυπάρχουν αβίαστα, χωρίς την παρέμβαση εσωτερικών φόβων.
Ακόμη και η έκφραση μιας μητέρας «θα σε φάω», υποδηλώνει μια ανάλογη ανάγκη για ένωση. Βέβαια, στην περίπτωση αυτή, η φράση δικαιολογείται από την ιδιαιτερότητα της βρεφικής ηλικίας. Εκεί, προφανώς, δεν πρόκειται για σχέση μεταξύ ισότιμων ενηλίκων. Παρόλα αυτά, ένας γονέας μπορεί να βλέπει το παιδί του ως προέκταση του εαυτού του. Αν συμβεί αυτό, τότε στραγγαλίζει τη διαφορετικότητα και τον αληθινό εαυτό του παιδιού.
Ο φόβος της εγγύτητας
Συνήθως συζητάμε για τον φόβο μας να χάσουμε το άτομο που αγαπάμε. Ωστόσο, μιλάμε πολύ σπανιότερα για τον φόβο πολλών ανθρώπων να αγαπήσουν και να αγαπηθούν πραγματικά. Ο φόβος της εγγύτητας αφορά τόσο τη σωματική επαφή όσο και το μοίρασμα των συναισθημάτων. Πράγματι, αυτός ο φόβος οφείλεται συνήθως σε εμπειρίες από το ξεκίνημα της ζωής μας. Αν και αυτές οι εμπειρίες είναι υποσυνείδητες, αφήνουν ένα βαθύ αποτύπωμα σε σώμα και ψυχή. Έτσι, επηρεάζουν και διαμορφώνουν καθοριστικά όλες τις μετέπειτα στενές μας σχέσεις.
Όπως προαναφέραμε, ο φόβος σε μια ερωτική σχέση προέρχεται συχνά από την έλλειψη ελέγχου. Συγκεκριμένα, ο Άλλος είναι και θα παραμείνει για πάντα ένα αυτόνομο άτομο. Συνεπώς, ποτέ δεν θα μπορέσουμε να τον «κατέχουμε» πλήρως. Επίσης, δεν θα γνωρίζουμε ποτέ απόλυτα όλες τις σκέψεις και τα αισθήματά του.
Η ψευδαίσθηση της εγγύτητας μέσα από τη σύγκρουση
Αυτή η αβεβαιότητα είναι για ορισμένους ανθρώπους δυσβάσταχτη. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο φόβος της εγγύτητας μετατρέπεται σε μια «αρρωστημένη» σύνδεση. Και οι δύο σύντροφοι συμβάλλουν σε αυτό, αποκτώντας μια ψευδαίσθηση σύμπλευσης. Συχνά, η εχθρότητα σεξουαλικοποιείται και αποκτά τελετουργικές διαστάσεις με σαδομαζοχιστική χροιά.
Με αυτόν τον τρόπο, ο καθένας κάνει δύσκολη τη ζωή του άλλου. Παρόλα αυτά, παραμένουν στη σχέση ό,τι και αν συμβεί. Αυτές οι συγκρούσεις, όσο επώδυνες και αν είναι, έχουν μια προβλεψιμότητα. Δηλαδή, έχουν μια γνώριμη αρχή και ένα γνώριμο τέλος. Πολλές φορές, μάλιστα, καταλήγουν στο κρεβάτι με μεγάλη ερωτική ένταση.
Ωστόσο, αυτή η ένταση δίνει απλώς μια ψευδαίσθηση ασφάλειας. Σε καμία περίπτωση δεν προσφέρει μια αυθεντική αγάπη. Μια αληθινή σχέση απαιτεί την αποδοχή της διαφορετικότητας. Επιπλέον, προϋποθέτει τον σεβασμό στην αυτονομία του Άλλου ως ξεχωριστού ατόμου.
Το «παράδοξο» της αγάπης
Ποιος, αλήθεια, θα άντεχε να ζει σε μια συνεχή κατάσταση έντασης και ευδαιμονίας; Αν μια σχέση αγάπης ήταν μόνο έτσι, θα έμοιαζε με μια μανιακή κατάσταση. Πρόκειται ουσιαστικά για μια διεγερτική κατάσταση που θα μας εξουθένωνε πλήρως μετά από κάποιο διάστημα. Αντίθετα, μια σχέση μπορεί να επιβιώσει μόνο όταν ενσωματώνει την αβεβαιότητα και τον φόβο της απώλειας.
Τη στιγμή που θα θεωρήσει κάποιος πως δεν υπάρχει κανένας απολύτως κίνδυνος, η σχέση κινδυνεύει. Όταν πιστέψουμε πως έχουμε φθάσει σε έναν τελικό προορισμό χωρίς καμία αβεβαιότητα, τότε υπογράφουμε το τέλος της.
Ο μύθος του Ορφέα και της Ευρυδίκης
Η σοφία της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας περιγράφει αυτήν ακριβώς την κατάσταση. Συγκεκριμένα, ο μύθος του Ορφέα και της Ευρυδίκης αναδεικνύει αυτή την αλήθεια. Ο Ορφέας προσπάθησε να επαναφέρει την αγαπημένη του από το βασίλειο των νεκρών. Για να το πετύχει, έκανε μια συμφωνία με τον Άδη και την Περσεφόνη. Έπρεπε να προχωρά μπροστά χωρίς να γυρίσει να κοιτάξει πίσω του.
Έπρεπε, δηλαδή, να μη διαπιστώσει αν η Ευρυδίκη τον ακολουθεί μέχρι να φθάσουν στον επάνω κόσμο. Αυτός, όμως, από την αγωνία του, δεν άντεξε την αβεβαιότητα. Γύρισε να δει αν πράγματι τον ακολουθεί. Ως αποτέλεσμα, την ίδια στιγμή την έχασε για πάντα. Αυτό το παράδειγμα δείχνει πως η ανάγκη για απόλυτη επιβεβαίωση μπορεί να καταστρέψει την ίδια την αγάπη.
Επίλογος: Η αποδοχή της αυτονομίας ως θεμέλιο της αγάπης
Η πιο συχνή έκβαση μιας σχέσης, όπου οι σύντροφοι δεν αντέχουν την αβεβαιότητα, είναι η αποφυγή. Πράγματι, η άρνηση ύπαρξης σοβαρών προβλημάτων οδηγεί στον συμβιβασμό και στην εξεζητημένη προσαρμογή. Αυτό συμβαίνει, δυστυχώς, σε βάρος μιας ειλικρινούς και αυτόνομης συνύπαρξης. Σχεδόν πάντα, ο ένας από τους δύο συμβιβάζεται περισσότερο ή παραιτείται των προσωπικών του αναγκών. Συνήθως αυτός είναι ο άνδρας, χωρίς όμως να συνειδητοποιεί την υποχώρησή του. Φυσικά, και η γυναίκα μπορεί να συμβιβάζεται, έχοντας όμως μεγαλύτερη επίγνωση της πράξης της.
Ωστόσο, η μόνη πιθανότητα να διαρκέσει μία σχέση αγάπη είναι η αποδοχή του Άλλου ως αυτόνομου ατόμου. Αυτό σημαίνει πως οφείλουμε να αποδεχθούμε ακόμη και το ενδεχόμενο της απώλειάς του. Πρέπει να τολμούμε να βλέπουμε τις δυσκολίες χωρίς να τις παραβλέπουμε. Δεν ωφελεί να εξιδανικεύουμε καταστάσεις ή να προσαρμοζόμαστε υπέρ του δέοντος. Επίσης, πρέπει να αποφεύγουμε να προβάλλουμε τις προσωπικές μας δυσκολίες στον σύντροφό μας. Με αυτόν τον τρόπο, εμποδίζουμε τη μετατροπή των προσωπικών μας θεμάτων σε διαπροσωπικά προβλήματα.
Από τον έρωτα στην ώριμη αγάπη
Στον έρωτα, γινόμαστε ένα με τον Άλλον. Αντίθετα, στην αγάπη, ξαναγινόμαστε ένα ζευγάρι που αποτελείται από δύο ξεχωριστά άτομα. Αυτά τα δύο άτομα μοιράζονται έναν κοινό χώρο με σεβασμό προς τη διαφορετικότητα. Συνεπώς, η αυτονομία του Άλλου είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη διάρκεια της σχέση.
Τέλος, ας μην ξεχνάμε πως το μόνο αντίδοτο στον φόβο είναι η Αγάπη. Όμως, για να φθάσουμε σε αυτό το επίπεδο, απαιτείται πολλή και συνεχής προσωπική εργασία.
Η μετάβαση από την κτητικότητα στην αληθινή αποδοχή του συντρόφου είναι ένα ταξίδι αυτογνωσίας. Εάν αισθάνεστε ότι ο φόβος ή η ανάγκη για έλεγχο εμποδίζουν την ευτυχία στη σχέση σας, η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί να σας βοηθήσει να χτίσετε έναν πιο υγιή και αυτόνομο δεσμό.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
