Η εργασιακή εξουθένωση, το γνωστό σε όλους μας burnout, περιγράφεται συχνά με όρους μηχανικούς. Συγκρίνεται, δηλαδή, με μια μπαταρία που άδειασε, μια μηχανή που υπερθερμάνθηκε ή ένα σύστημα που κατέρρευσε. Όμως, πίσω από τους όποιους κλινικούς ορισμούς και τα όποια συμπτώματα της χρόνιας κόπωσης, κρύβεται μια πολύ πιο ανεπαίσθητη και επώδυνη διαδικασία.
Το burnout δεν είναι απλώς το αποτέλεσμα των πολλών ωρών εργασίας. Είναι η οδυνηρή συνειδητοποίηση ότι ο εαυτός μας έγινε «αναλώσιμο υλικό» στην υπηρεσία ενός ιδεώδους που δεν του ανήκει πια.Πρόκειται για μια κρίση που δεν επηρεάζει μόνο την παραγωγικότητα, αλλά και την ίδια την ουσία της ύπαρξής μας, μια «διάβρωση της ψυχής» που απαιτεί μια βαθύτερη μελέτη του εσωτερικού μας κόσμου.
Μια ψυχοδυναμική προσέγγιση της εργασιακής εξουθένωσης ή Burnout
Από ψυχοδυναμική σκοπιά, η εργασιακή εξουθένωση ριζώνει σε μια ασυνείδητη εικόνα: στο «ποιος θα έπρεπε να είμαι», για να αξίζω την αποδοχή και την αγάπη των άλλων; Στη σημερινή κουλτούρα της απόδοσης, κάνουμε το μοιραίο λάθος να ταυτίζουμε την ίδια μας την αξία ως ανθρώπων με το επαγγελματικό μας έργο. Όταν, λοιπόν, η δουλειά παύει να είναι μέσο βιοπορισμού και δημιουργίας και γίνεται ο μοναδικός καθρέφτης της ύπαρξής μας, τότε η κούραση βιώνεται ως προσωπική ήττα. Και η αποτυχία; Αυτή μοιάζει με υπαρξιακό θάνατο.
Ο άνθρωπος που οδηγείται στο burnout είναι, συχνά, εκείνος που προσπαθεί απεγνωσμένα να ικανοποιήσει έναν εσωτερικό του «διώκτη», δηλαδή, μια αυστηρή εσωτερική φωνή που του ζητά ολοένα και περισσότερα, χωρίς ποτέ να προσφέρει ουσιαστική ικανοποίηση. Η εργασία γίνεται το πεδίο όπου το άτομο προσπαθεί ασυνείδητα να διορθώσει παλιά τραύματα έλλειψης αναγνώρισης. «Αν πετύχω αρκετά», ψιθυρίζει το ασυνείδητο, «τότε θα είμαι επιτέλους αρκετός».
Αυτή η ατέλειωτη καταδίωξη ενός ανέφικτου ιδεώδους είναι που ανάβει τη σπίθα της εξουθένωσης. Δεν εξαντλούμαστε από τη δουλειά, αλλά από την απελπισμένη προσπάθεια να γίνουμε κάτι που δεν είμαστε, προκειμένου να αγαπηθούμε.
Όταν ο «Ψευδής Εαυτός» μας κλέβει τη ζωή
Εδώ είναι που η σκέψη του Donald Winnicott γίνεται αποκαλυπτική. Ο «Αληθής Εαυτός» είναι η πηγή του αυθορμητισμού μας, η αίσθηση ότι είμαστε πραγματικά ζωντανοί, η ικανότητά μας να παίζουμε με τις ιδέες και τον κόσμο. Ο «Ψευδής Εαυτός», αντίθετα, είναι οι ρόλοι που υιοθετούμε για να είμαστε λειτουργικοί, αρεστοί και κοινωνικά αποδεκτοί. Είναι, στην ουσία, η μάσκα της ευγένειας, της αποτελεσματικότητας, της επαγγελματικής σοβαρότητας.
Στην περίπτωση του burnout, ο Ψευδής Εαυτός έχει μια βίαιη κατάληξη. Λειτουργούμε σαν καλοκουρδισμένα ρομπότ: emails, στόχοι, meetings, τρέξιμο. Την ίδια στιγμή, ο Αληθής Εαυτός έχει αποσυρθεί σε μια σκοτεινή γωνιά, σαν ένα πληγωμένο παιδί που κρύβεται και ντρέπεται για ό,τι που έχει ή δεν έχει κάνει. Νιώθει πως δεν υπάρχει πια χώρος για τις δικές του επιθυμίες, τον δικό του ρυθμό, τη δική του χαρά.
Η εργασία μετατρέπεται σε μια στείρα, καταναγκαστική επιτέλεση ρόλων. Η στιγμή της κατάρρευσης δεν είναι τίποτα άλλο από την ύστατη κραυγή του Αληθούς Εαυτού. Είναι η στιγμή που η ψυχή δεν αντέχει άλλο τη φυλακή στην οποία νιώθει πως έχει κλειστεί και αποφασίζει να «κατεβάσει τους διακόπτες» για να σωθεί. Αυτό δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια πράξη ψυχικής αυτοάμυνας, όσο κι αν εξωτερικά μοιάζει με απόλυτη παράλυση.
Αν νιώθετε ότι η επαγγελματική μάσκα έχει γίνει πλέον αβάσταχτη, η υποστήριξη από έναν ειδικό μπορεί να σας βοηθήσει. Μπορείτε να ξεκινήσετε από την άνεση του χώρου σας online συνεδριες ή, αν προτιμάτε την άμεση επαφή, να προγραμματίσετε για συνεδρίες διά ζώσης.
Η κοινωνική πίεση και η «κοινωνία της κόπωσης»
Δεν μπορούμε, όμως, να δούμε το φαινόμενο της εργασιακής εξουθένωσης ή burnout μόνο ως μια εσωτερική ψυχική σύγκρουση. Ο άνθρωπος ζει μέσα σε ένα κοινωνικό πλαίσιο που, όπως περιγράφεται, έχει μετατραπεί σε μια «κοινωνία της κόπωσης». Ζούμε στη δικτατορία της θετικότητας, όπου το «μπορώ» έχει αντικαταστήσει το «πρέπει». Αυτό το «μπορώ» είναι πολύ πιο τυραννικό, γιατί δεν επιβάλλεται από κάποιον εξωτερικό εχθρό, αλλά από εμάς τους ίδιους.
Η ψηφιακή επανάσταση και η κουλτούρα του «πάντα διαθέσιμος» έχουν καταργήσει τα ιερά όρια ανάμεσα σε εργασία και ιδιωτική ζωή, ανάμεσα σε δημόσιο και ιδιωτικό χώρο. Η ανάπαυση δεν θεωρείται πλέον φυσιολογική ανάγκη, αλλά μια «απώλεια κέρδους και πολύτιμου χρόνου». Σε αυτό το περιβάλλον, η εξουθένωση είναι η αναπόφευκτη κατάληξη ενός πολιτισμού που αποθεώνει την ταχύτητα, αγνοώντας τις βιολογικές και ψυχικές αντοχές του ανθρώπου. Ο σύγχρονος εργαζόμενος νιώθει ότι, αν σταματήσει, θα γίνει περιττός, θα πάψει να έχει κάποια αξία.
Το σώμα ως τελευταίο οχύρωμα: Η σωματοποίηση της απόγνωσης
Όταν ο νους αρνείται πεισματικά να ακούσει την απόγνωση, το σώμα αναλαμβάνει τη σωτηρία μας. Το burnout είναι η στιγμή που το σώμα φωνάζει «φτάνει», εκεί που το στόμα δεν τόλμησε ούτε να το ψιθυρίσει από φόβο μην χαρακτηριστεί «ανεπαρκές». Αϋπνία, πόνοι στην πλάτη, ημικρανίες, εξάντληση που δεν περνάει με κανέναν ύπνο… Αυτά δεν είναι απλώς «συμπτώματα». Είναι η γλώσσα του σώματος που προσπαθεί να μας προστατεύσει από την ολοκληρωτική διάλυση.
Στην ψυχολογία, ο μηχανισμός αυτός ονομάζεται «σωματοποίηση» που σημαίνει πως ο εαυτός επιλέγει να «παγώσει» για να μην καταρρεύσει. Γινόμαστε, δηλαδή, αναίσθητοι και κυνικοί προς συναδέλφους ή πελάτες μας. Αυτή η συναισθηματική αποστασιοποίηση δεν είναι ένδειξη σκληρότητας, αλλά ένας μηχανισμός της ψυχής ώστε να μπορέσει να επιβιώσει. Το άτομο επιλέγει ασυνείδητα να γίνει “αναίσθητο”, προκειμένου να σταματήσει την καθημερινή λεηλασία της ίδιας του της επιθυμίας.
Στη σύγχρονη αγορά εργασίας, η επιθυμία μας για δημιουργία, συνέπεια και φιλότιμο δεν είναι πλέον προσωπικές αρετές και μετατρέπονται σε “καύσιμο” προς όφελος άλλων. Όταν η εσωτερική μας ανάγκη για προσφορά γίνεται εργαλείο στα χέρια των άλλων, και τότε ο ψυχισμός μας αντιδρά. Ένας τρόπος αντίδρασης είναι και η παύση.
Ο κυνισμός, που συχνά συνοδεύει την εργασιακή εξουθένωση, δεν είναι κάποια κακία, αλλά το τελευταίο οχύρωμα του ψυχισμού μας που σημαίνει: σταματάω να “νιώθω” και να “θέλω”, για να μην πονάω, βλέποντας πως η επιθυμία μου για δημιουργία να γίνεται εμπόρευμα. Το σώμα μάς αναγκάζει να σταματήσουμε, επειδή χάσαμε το μέτρο.
Η υπαρξιακή διάσταση: Η συνάντηση με το κενό νοήματος
Σε ένα βαθύτερο επίπεδο, το «burnout» αποτελεί μια υπαρξιακή κρίση. Είναι η στιγμή που η «τύφλωση» της ρουτίνας υποχωρεί. Ο άνθρωπος έρχεται τότε αντιμέτωπος με μεγάλα ερωτήματα, όπως η αναζήτηση νοήματος. Η εργασία παύει να έχει προσωπική σημασία και μετατρέπεται σε μηχανική επανάληψη για αλλότριους στόχους. Τότε, το άτομο αρχίζει να βιώνει ένα «υπαρξιακό κενό».
Η εργασιακή εξουθένωση μάς φέρνει αντιμέτωπους με σημαντικά ερωτήματα, όπως: «Ποιος είμαι, και τι πραγματικά θέλω από τη ζωή μου;». Όταν φθάνουμε σε ένα τέτοιο οριακό σημείο, συνειδητοποιούμε τα όριά μας και πως ο τόσο πολύτιμος χρόνος μας έχει κατασπαταληθεί σε πράγματα, που όχι μόνο σημαντικά δεν είναι, αλλά, αντίθετα, μας επιβαρύνουν με έναν ύπουλο τρόπο.
Αυτή η συνειδητοποίηση οδηγεί, συνήθως, σε μια βαθιά υπαρξιακή κρίση και σε μια αίσθηση ματαιότητας. Όμως, όπως κάθε κρίση, έτσι και η εργασιακή εξουθένωση εμπεριέχει τον σπόρο μιας σημαντικής αλήθειας. Μας προκαλεί να προσδιορίσουμε από την αρχή τι είναι πραγματικά σημαντικό στη ζωή μας και να αναζητήσουμε ένα νόημα που να πηγάζει από τα αυθεντικά μας «θέλω» και όχι κυρίως από την εκτέλεση των όποιων «πρέπει».
Η απώλεια της επιθυμίας και η εσωτερική ερημοποίηση
Η μεγαλύτερη τραγωδία του burnout δεν είναι η έλλειψη σωματικής ενέργειας, αλλά η σταδιακή εξαφάνιση της επιθυμίας. Ο άνθρωπος κοιτάζει το αντικείμενο της δουλειάς του -που ίσως κάποτε αγάπησε- και δεν αναγνωρίζει τίποτα από τον εαυτό του μέσα σε αυτό. Η δημιουργική φλόγα σβήνει και στη θέση της μένει μια γκρίζα στάχτη καθηκόντων.
Αυτή η εσωτερική ερημοποίηση προκύπτει όταν η εργασία παύει να είναι «παιχνίδι». Παύει η ελεύθερη δημιουργική έκφραση και η δουλειά γίνεται «καταναγκασμός». Νιώθουμε ότι δεν έχουμε έλεγχο πάνω στο έργο μας και η φωνή μας δεν ακούγεται. Όταν η προσπάθειά μας δεν αναγνωρίζεται, τότε η ψυχική μας ενέργεια αποσύρεται. Το burnout είναι μια κατάσταση «ψυχικής ανεργίας». Με άλλα λόγια, ο εαυτός δεν βρίσκει πια λόγο να επενδύσει. Ο κόσμος γύρω του φαίνεται πλέον εχθρικός και άδειος από νόημα.
Ο δρόμος της επιστροφής: Η θεραπευτική αξία του πένθους και της παύσης
Πρέπει να θυμόμαστε πως η ανάρρωση από την εξουθένωση δεν είναι ένας αγώνας δρόμου που τελειώνει σε μια γραμμή τερματισμού. Είναι μια αργή, συχνά επίπονη συμφιλίωση με τον εαυτό μας, που έχει τα δικά της σκαμπανεβάσματα μέχρι να βρούμε ξανά την ισορροπία μας. Σίγουρα, η γιατρειά δεν έρχεται απλώς με μερικές μέρες άδειας.
Απαιτεί να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να πενθήσει αληθινά: να αποχαιρετήσουμε εκείνο το είδωλο του “παντοδύναμου εαυτού” που χτίζαμε χρόνια, δηλαδή του εαυτού που πίστευε ότι μπορεί να αντέξει τα πάντα, να αποδίδει πάντα και να μη λυγίζει ποτέ. Το να παραδεχτούμε ότι είμαστε τρωτοί είναι το πρώτο, γενναίο βήμα. Πρέπει να μάθουμε να λέμε “δεν μπορώ”, όχι σαν να ομολογούμε μια αποτυχία, αλλά ως μια πράξη βαθιού αυτοσεβασμού.
Η θεραπεία ξεκινά όταν ξαναβρούμε το σώμα μας και τις ανάγκες του, όταν ανακαλύψουμε ξανά τα όριά μας και, κυρίως, όταν επιστρέψουμε στην <strong>”απραξία”. Στην ψυχολογία, η ικανότητα να “μην κάνεις τίποτα” είναι το μεγαλύτερο σημάδι υγείας. Σημαίνει πως μπορώ να υπάρχω και να νιώθω πολύτιμος χωρίς να χρειάζεται να παράγω έργο για να το αποδείξω. Η παύση δεν είναι χαμένος χρόνος. Είναι ο χώρος όπου η ψυχή αρχίζει να αναπνέει ξανά. Εκεί, μακριά από το κυνήγι της επιτυχίας, μπορεί επιτέλους να τολμήσει να φανεί αυτό που πραγματικά είμαστε.
Επίλογος: Από τις στάχτες στην αυθεντικότητα
Το burnout, παρά τον πόνο που προκαλεί, μπορεί να λειτουργήσει ως ένας σκληρός αλλά πολύτιμος δάσκαλος. Είναι μια “κάθαρση” μέσα από τη φωτιά. Μας αναγκάζει να σταματήσουμε την τρελή κούρσα και να κοιτάξουμε κατάματα το κενό που προσπαθούσαμε να γεμίσουμε με τίτλους, επιτεύγματα και επαίνους.</span>
Αν το δούμε ως ευκαιρία για μια ειλικρινή βουτιά μέσα μας, μπορεί να γίνει η αφετηρία για μια νέα ζωή. Μια ζωή που δεν θα ορίζεται πια από το “πόσα κατάφερα”, αλλά από το “πώς νιώθω”. Η ίαση από την εξουθένωση μας χαρίζει το δώρο της αυθεντικότητας. Μας επιτρέπει να επιστρέψουμε στον κόσμο όχι ως γρανάζια μιας μηχανής, αλλά ως άνθρωποι που συνειδητοποίησαν την ιερότητα του χρόνου τους και τη σημασία της επιθυμίας τους.</span>
Ίσως τελικά, μέσα από τις στάχτες της εξουθένωσης, να αναδυθεί ένας εαυτός πιο ταπεινός. Ένας εαυτός πιο συνδεδεμένος με τις πραγματικές του ανάγκες και, κυρίως, πιο ζωντανός. Γιατί η ζωή δεν μετριέται με τον όγκο των υποχρεώσεων που φέραμε εις πέρας. Μετριέται με την ποιότητα της παρουσίας μας σε όσα επιλέξαμε να αγαπήσουμε.Η εργασιακή εξουθένωση είναι, τελικά, η πρόσκληση της ψυχής μας να επιστρέψουμε, επιτέλους, στο σπίτι μας: στο</strong>ν αληθινό μας εαυτό.
Κάντε το πρώτο βήμα για την επιστροφή στον εαυτό σας: Η εργασιακή εξουθένωση δεν χρειάζεται να είναι το τέλος, αλλά η αφετηρία για μια νέα αρχή. Είμαι εδώ για να σας συνοδεύσω σε αυτή τη διαδρομή. Κλείστε τώρα μια συνεδρία με ή προγραμματίστε τις σας στο γραφείο μου, για να βρούμε μαζί τον δρόμο προς την αυθεντικότητα.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
