Στο φανάρι, ένας άνθρωπος πλησιάζει το παράθυρο του αυτοκινήτου με απλωμένο χέρι. Για ένα κλάσμα του δευτερολέπτου, τα βλέμματά μας συναντιούνται και αμέσως στρέφουμε το βλέμμα μας αλλού. Ό,τι κι αν κάνουμε μοιάζει λάθος: αν δώσουμε κάτι νιώθουμε άβολα, αν δεν δώσουμε νιώθουμε χειρότερα.
Πριν προλάβουμε να το σκεφτούμε, μας έχει πιάσει κάτι που έχει όνομα: ντροπή. Είναι η ξαφνική αίσθηση ότι μας βλέπει κάποιος και ότι αυτό που βλέπει δεν είναι αρκετό. Δεν ξέρουμε καν σε ποιον ανήκει, σε εμάς ή σε εκείνον που απλώνει το χέρι.
Η ντροπή είναι από τα πρώτα κοινωνικά συναισθήματα που γνωρίζουμε και από τα τελευταία που παραδεχόμαστε. Μας συνοδεύει σε κάθε ηλικία και, ανάλογα με το πού και πώς γεννήθηκε, μπορεί να λειτουργεί ως προστασία ή ως φυλακή.
Η ντροπή είναι το επώδυνο συναίσθημα ότι κάτι στον ίδιο μας τον εαυτό είναι ανεπαρκές ή ανάξιο, όταν νιώθουμε εκτεθειμένοι στο βλέμμα των άλλων ή του εσωτερικού μας κριτή. Διαφέρει από την ενοχή, που αφορά μια πράξη, και βαραίνει περισσότερο όταν μένει κρυμμένη.
Ντροπή και ενοχή: «έκανα κάτι» ή «είμαι κάτι»
Η ντροπή συγχέεται συχνά με την ενοχή, επειδή τα δύο συναισθήματα εμφανίζονται μαζί και στον ίδιο άνθρωπο. Διαφέρουν, όμως, ως προς το αντικείμενό τους. Η ενοχή αναφέρεται σε μια πράξη: έκανα κάτι που πλήγωσε κάποιον ή που δεν θα ήθελα να είχα κάνει. Η ντροπή αναφέρεται σε ολόκληρο τον εαυτό: είμαι ανεπαρκής, δεν αξίζω.
Ένας άνδρας σε θεραπεία αρχίζει να αφηγείται με ενοχή ένα επαγγελματικό του σφάλμα: «Έκανα λάθος στον χειρισμό». Γρήγορα όμως η σκέψη μετατοπίζεται: «Είμαι ανίκανος». Η ενοχή, που οδηγεί σε διόρθωση, έχει μετατραπεί σε ντροπή, που αφορά την ταυτότητα, και ο άνδρας αποτραβιέται και παραιτείται από κάθε προσπάθεια αποκατάστασης.
Η διαφορά έχει πρακτικές συνέπειες. Στην ενοχή, υπάρχει δρόμος: μπορώ να ζητήσω συγγνώμη και να επανορθώσω. Στη ντροπή, δεν υπάρχει πράξη να διορθωθεί, μόνο ένας εαυτός που θα ήθελε να εξαφανιστεί. Γι’ αυτό η ντροπή οδηγεί πιο συχνά σε απόσυρση και απόκρυψη, ενώ η ενοχή πιο συχνά σε επανόρθωση. Η διάκριση αυτή βρίσκεται στο κέντρο της έρευνας για τα ηθικά συναισθήματα, όπως την παρουσιάζει η ανασκόπηση των Tangney, Stuewig και Mashek (2007), όπου ντροπή και ενοχή εξετάζονται με τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα της καθεμιάς.
Υπάρχει και η ενοχή που δεν γνωρίζουμε ότι κουβαλάμε, και που συχνά μοιάζει με ντροπή χωρίς προφανή λόγο. Την εξετάζουμε χωριστά στο άρθρο για την ασυνείδητη ενοχή.
Από πού γεννιέται: το βλέμμα που κουβαλάμε μέσα μας
Η ντροπή χρειάζεται ένα βλέμμα. Δεν χρειάζεται να είναι παρόν, αρκεί να υπάρχει κάπου μέσα μας. Ένα παιδί που τρέχει να δείξει μια ζωγραφιά του και συναντά ένα αδιάφορο ή ειρωνικό πρόσωπο μαθαίνει κάτι που δεν αφορά τη ζωγραφιά. Ο ψυχολόγος Silvan Tomkins περιέγραψε τη ντροπή ακριβώς σε αυτή τη στιγμή: όταν το ενδιαφέρον και η χαρά διακόπτονται απότομα. Ανοιγόμαστε προς τον άλλο και η ανταπόκριση που περιμέναμε δεν έρχεται.
Ο Donald Winnicott πήγε ακόμη πιο πίσω, στο πρώτο βλέμμα. Το μωρό κοιτάζει το πρόσωπο της μητέρας του και βλέπει εκεί τον εαυτό του: αν το πρόσωπο χαίρεται, ο εαυτός είναι κάτι που αξίζει να υπάρχει. Αν το πρόσωπο είναι απόν, ανήσυχο ή κριτικό, το μωρό δεν βρίσκει καθρέφτη και μαθαίνει περισσότερα για τη διάθεση του άλλου παρά για τον εαυτό του.
Όταν αυτό επαναλαμβάνεται, το βλέμμα εσωτερικεύεται. Ό,τι υπήρξε κάποτε ο τρόπος που μας κοιτούσαν γίνεται ο τρόπος που κοιτάμε εμείς τον εαυτό μας, και μένει ένας εσωτερικός θεατής. Τον ξέρουμε, συνήθως, ως εσωτερικό κριτή.
Μια γυναίκα απαντά στον έπαινο με αμηχανία: «Δεν ήταν τίποτα, έτυχε». Πίσω από την άρνησή της να δεχτεί την αναγνώριση, βρίσκεται ένα παιδί που συναντούσε πάντα την αδιαφορία ή την ειρωνεία. Ο αυστηρός θεατής εκείνων των χρόνων ζει πλέον μέσα της και ακυρώνει την αξία της πριν προλάβει να τη δει κανείς άλλος.
Η ντροπή μετράει και μια απόσταση: ανάμεσα στον εαυτό που είμαστε και σε αυτόν που πιστεύουμε ότι έπρεπε να είμαστε. Όσο πιο απαιτητικό είναι το ιδανικό που κληρονομήσαμε από την οικογένεια ή την εποχή μας, τόσο πιο εύκολα μια μικρή αποτυχία μεταρέπεται σε ντροπή. Και λίγοι άνθρωποι επέλεξαν το ιδανικό με το οποίο μετριούνται.
Όταν γινόμαστε αντικείμενο: η υπαρξιακή όψη της ντροπής
Η υπαρξιακή σκέψη βλέπει τη ντροπή από μια άλλη πλευρά. Ο Jean-Paul Sartre περιέγραψε τη στιγμή που κάποιος μας κοιτά και, ξαφνικά, παύουμε να είμαστε ο άνθρωπος που ζει τη ζωή του και γινόμαστε ένα αντικείμενο στο βλέμμα του άλλου, με συγκεκριμένο σχήμα και συγκεκριμένα ελαττώματα, χωρίς δυνατότητα να αλλάξουμε αυτό που βλέπει. Αυτή η απώλεια ελέγχου εξηγεί γιατί η ντροπή μοιάζει με ακινητοποίηση: το σώμα παγώνει, τα λόγια χάνονται, ο χρόνος σταματά.
Υπάρχει εδώ μια αλήθεια που αφορά όλους, όχι μόνο όσους ντρέπονται έντονα. Δεν ελέγχουμε πώς μας βλέπουν οι άλλοι και, παρ’ όλα αυτά, χρειαζόμαστε να μας βλέπουν για να νιώσουμε ότι υπάρχουμε. Η ντροπή ζει μέσα σε αυτή την αντίφαση. Γι’ αυτό δεν λύνεται με επιχειρήματα. Ζητά έναν τρόπο να ζούμε εκτεθειμένοι στο βλέμμα των άλλων.
Η ντροπή που προστατεύει
Θα ήταν άδικο να δούμε τη ντροπή μόνο ως πληγή. Στην καθημερινή της μορφή, είναι ένας από τους πιο διακριτικούς τρόπους που έχουμε για να συνυπάρχουμε με τους άλλους. Το κοκκίνισμα, η αμηχανία, η ανάγκη να κρατήσουμε κάτι προσωπικό μακριά από τα βλέμματα δείχνουν ότι μας νοιάζει τι σημαίνουμε για τους άλλους και ότι αναγνωρίζουμε τα δικά τους όρια. Μπορούμε να την πούμε «κόκκινη» ντροπή, από το χρώμα του προσώπου. Όταν λείπει εντελώς, συχνά λείπει και η ευαισθησία απέναντι σε όσους μας περιβάλλουν.
Η ντροπή αυτή μας λέει και πού ανήκουμε. Ντρεπόμαστε μπροστά σε όσους μετράει η γνώμη τους για εμάς, και γι’ αυτό ό,τι μας κάνει να ντρεπόμαστε αλλάζει από οικογένεια σε οικογένεια και από κουλτούρα σε κουλτούρα. Η ικανότητα να ντρεπόμαστε φαίνεται να είναι κοινή σε όλους. Το αντικείμενο της ντροπής το μαθαίνουμε από τον κόσμο στον οποίο μεγαλώνουμε.
Η ντροπή για λογαριασμό των άλλων
Υπάρχει και μια ντροπή που δεν αφορά εμάς. Κοκκινίζουμε όταν ένας άγνωστος σκοντάφτει μπροστά σε κόσμο ή όταν κάποιος λέει ένα ανάρμοστο αστείο στο τραπέζι και θα θέλαμε να χωθούμε στη γη. Η ψυχολογική βιβλιογραφία την αναφέρει ως «vicarious shame», δηλαδή ντροπή που νιώθουμε μέσα από τον άλλον, και στα ελληνικά αναζητείται συχνά ως «ετεροντροπή». Εξετάζεται και στη συλλογική της μορφή, όταν ντρεπόμαστε για πράξεις της ομάδας στην οποία ανήκουμε.
Η ετεροντροπή δείχνει πόσο σχεσιακό συναίσθημα είναι η ντροπή: δεν χρειάζεται να έχουμε κάνει εμείς κάτι, αρκεί να ταυτιστούμε με κάποιον που εκτίθεται.
Τέσσερις τρόποι να ξεφύγουμε από τη ντροπή
Η ντροπή δεν αντέχεται εύκολα και σχεδόν όλοι αναπτύσσουμε τρόπους να την αποφύγουμε. Ο ψυχίατρος Donald Nathanson τους περιέγραψε στην «πυξίδα της ντροπής», που έχει τέσσερις κατευθύνσεις.
Στην απόσυρση, μαζευόμαστε: σιωπούμε και αποτραβιόμαστε από τη συζήτηση ή τη συνάντηση. Στην επίθεση στον εαυτό, προλαβαίνουμε την κριτική των άλλων με τη δική μας, πιο σκληρή, με την ελπίδα ότι αν τιμωρήσουμε πρώτοι τον εαυτό μας θα πονέσουμε λιγότερο όταν το κάνουν εκείνοι. Στην αποφυγή, αλλάζουμε θέμα, αστειευόμαστε, γεμίζουμε το πρόγραμμά μας, κάνουμε οτιδήποτε αποσπά την προσοχή, τη δική μας και των άλλων. Στην επίθεση στους άλλους, στρέφουμε το βάρος προς τα έξω: ο θυμός και η ειρωνεία γίνονται τρόπος να μειώσουμε αυτόν που μας έκανε να νιώσουμε μικροί.
Κανείς δεν χρησιμοποιεί μία μόνο κατεύθυνση. Αλλάζουμε ανάλογα με τον άνθρωπο που έχουμε απέναντί μας και με το πόσο εκτεθειμένοι νιώθουμε, και ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να αποσύρεται σε μια σχέση και να επιτίθεται σε μια άλλη.
Η τελευταία κατεύθυνση εξηγεί γιατί πίσω από αρκετές εκρήξεις βρίσκεται ένα συναίσθημα που δεν έχει ονομαστεί: ο άνθρωπος που φωνάζει ή μειώνει τους άλλους προσπαθεί, κάποιες φορές, να μη νιώσει ντροπή. Για τις διάφορες μορφές της επιθετικότητας υπάρχει χωριστό άρθρο. Ο ψυχαναλυτής Andrew Morrison είδε τη ντροπή ως την κρυφή πλευρά του ναρκισσισμού. Σε αυτή την ανάγνωση, ο κρυφός ναρκισσισμός κρύβει έναν άνθρωπο που φοβάται ότι δεν αξίζει.
Τοξική ντροπή: όταν η ντροπή γίνεται ταυτότητα
Ο όρος «τοξική ντροπή» δεν είναι κλινικός. Χρησιμοποιείται ευρέως, και έχει νόημα, για να περιγράψει μια ντροπή που δεν συνδέεται πια με μια συγκεκριμένη στιγμή αλλά με το ποιοι νιώθουμε ότι είμαστε. Μεγάλο μέρος της ζωής οργανώνεται τότε γύρω από την αποφυγή της έκθεσης.
Ένας άνθρωπος δυσκολεύεται να ζητήσει ακόμη και μια αλλαγή ώρας, και όταν το κάνει απολογείται αμέσως: «Συγγνώμη που γίνομαι βάρος». Πιστεύει βαθιά ότι το να παίρνει χώρο ή να χρειάζεται βοήθεια είναι ελάττωμα, και ντρέπεται για την ίδια του την ύπαρξη.
Η τοξική ντροπή έχει, συνήθως, πρώιμες ρίζες: ένα περιβάλλον όπου η συνεχής κριτική ή η συναισθηματική παραμέληση ήταν πιο συχνές από την ανταπόκριση. Η ανασκόπηση που αναφέραμε εξετάζει, μεταξύ άλλων, τη σχέση ανάμεσα στην παιδική κακοποίηση και τη μετέπειτα ροπή προς ντροπή.
Εδώ βοηθά μια ιδέα του Ronald Fairbairn. Ένα παιδί που εξαρτάται από γονείς που το πληγώνουν ή το αγνοούν δεν αντέχει τη σκέψη ότι εκείνοι είναι ανεπαρκείς, γιατί τότε δεν θα είχε πού να στηριχθεί. Προτιμά να συμπεράνει ότι φταίει το ίδιο. Η ντροπή, με αυτή την έννοια, είναι και ένα τίμημα που πληρώνεται για να κρατηθεί ο δεσμός, και γι’ αυτό είναι τόσο δύσκολο να την αποχωριστούμε αργότερα.
Χρειάζεται, όμως, να πούμε και κάτι ακόμη: η ντροπή δεν αποτελεί διάγνωση. Συναντάται σε πολλές δυσκολίες, όπως η κατάθλιψη, οι διατροφικές διαταραχές ή το κοινωνικό άγχος, αλλά η παρουσία της από μόνη της δεν δηλώνει κάποια πάθηση. Συχνά, επίσης, η ντροπή μπερδεύεται με τη ντροπαλότητα. Ο ντροπαλός δυσκολεύεται να εκτεθεί στους άλλους, αλλά μπορεί να έχει καλή εικόνα για τον εαυτό του. Στη ντροπή, πονά η ίδια η εικόνα του εαυτού. Τα δύο μπορούν, βέβαια, να συνυπάρχουν.
Η ντροπή που δεν λέγεται ντροπή
Σπάνια ακούμε κάποιον να λέει «ντρέπομαι». Συνήθως, τη βλέπουμε μεταμφιεσμένη, και η μεταμφίεση έχει πάντα τον ίδιο σκοπό: να μη φανεί. Ένας έπαινος γίνεται αμήχανα δεκτός και αμέσως αποκρούεται με ένα αστείο εις βάρος μας. Η τελειομανία δεν αφήνει να φανεί τίποτα ατελές. Οι συγγνώμες πολλαπλασιάζονται για πράγματα που δεν χρειάζονται συγγνώμη. Και η βοήθεια δεν ζητείται, επειδή το να χρειάζεσαι κάτι μοιάζει με παραδοχή ανεπάρκειας.
Το σώμα συχνά τη δείχνει πρώτο: το κοκκίνισμα, η εφίδρωση, το βλέμμα που χαμηλώνει, εκείνο το «πάγωμα» όπου δεν βρίσκουμε λέξη να πούμε. Τίποτα από αυτά δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη διαταραχής ούτε τεστ με το οποίο μπορούμε να κρίνουμε τον εαυτό μας. Όσο η ντροπή δουλεύει σιωπηλά, ο άνθρωπος συχνά δεν ξέρει καν ότι τον κατευθύνει.
Πώς μαλακώνει η ντροπή
Η ντροπή μεγαλώνει στη σιωπή. Ό,τι κρύβουμε από ντροπή το κρατάμε χωρίς καμία ανταπόκριση, και έτσι δεν αλλάζει ποτέ: μένει όπως ήταν τη στιγμή που το κρύψαμε. Το αντίθετο συμβαίνει όταν κάτι ειπωθεί σε κάποιον που ακούει χωρίς να γυρίσει αλλού το βλέμμα. Η ντροπή μειώνεται όταν μένουμε εκτεθειμένοι και δεν συμβαίνει αυτό που φοβόμασταν. Μια διαβεβαίωση ότι «δεν υπάρχει λόγος» σπάνια το καταφέρνει.
Μια γυναίκα, σε θεραπεία, χαμηλώνει τη φωνή και ομολογεί αυτό που θεωρούσε το μεγαλύτερο μυστικό της, περιμένοντας σφιγμένη την απόρριψη. Συναντά ένα ήρεμο βλέμμα αποδοχής, αντί για κριτική, και οι ώμοι της γέρνουν. Η ντροπή της μαλακώνει τη στιγμή που διαπιστώνει ότι η τρωτότητά της δεν κατέστρεψε τη σχέση.
Αυτό ακριβώς επιχειρεί η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία. Η ντροπή εμφανίζεται συχνά μέσα στην ίδια τη θεραπεία: κάποιος καθυστερεί να πει κάτι, αλλάζει θέμα, ντρέπεται που ντρέπεται. Ο θεραπευτής δεν βιάζεται να καθησυχάσει ούτε να ερμηνεύσει. Προσέχει, μένει και σκέφτεται μαζί με τον άνθρωπο τι φοβάται ότι θα δει ο άλλος. Όταν η περιφρόνηση, η αηδία ή η απομάκρυνση που περιμένει δεν έρχονται, ξεκινά η διορθωτική εμπειρία: ο άνθρωπος αρχίζει να βιώνει διαφορετικά αυτό που φοβόταν. Ο Heinz Kohut έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στην ενσυναισθητική ανταπόκριση του θεραπευτή, ως το υλικό από το οποίο ξαναχτίζεται η εικόνα του εαυτού.
Οι θεραπευτικές προσεγγίσεις διαφέρουν και αρκετές μπορούν να βοηθήσουν. Ο Paul Gilbert, για παράδειγμα, ανέπτυξε τη θεραπεία εστιασμένη στη συμπόνια (compassion-focused therapy) για ανθρώπους με έντονη ντροπή και αυτοκριτική.
Στην καθημερινότητα, κάτι μικρότερο μπορεί να αρχίσει νωρίτερα από κάθε θεραπεία: να προσέξουμε με ποια φωνή μιλάμε στον εαυτό μας όταν κάτι πάει στραβά. Αν ένας φίλος μας έλεγε όσα λέμε εμείς στον εαυτό μας, θα τον αφήναμε να συνεχίσει; Η ερώτηση δεν λύνει τη ντροπή, δείχνει όμως ότι η φωνή που ακούμε δεν είναι κατ’ ανάγκη η αλήθεια για εμάς.
Αν η ντροπή έχει γίνει καθημερινό βάρος, οδηγεί σε απομόνωση ή σε αποφυγή σχέσεων, αξίζει να μιλήσετε με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας. Αν συνοδεύεται από σκέψεις ότι δεν αξίζετε να ζείτε, καλέστε τη γραμμή παρέμβασης για την αυτοκτονία στο 1018 ή το 112.
Στο φανάρι, η αμηχανία θα ελαφρύνει με ένα βλέμμα που μένει ένα δευτερόλεπτο παραπάνω. Το ίδιο ζητά και η ντροπή όταν βρει τρόπο να μιλήσει: κάποιον που να μη στρέψει το βλέμμα αλλού.
Συχνές ερωτήσεις
Τι σημαίνει ντροπή στην ψυχολογία;
Στην ψυχολογία, ντροπή είναι το συναίσθημα με το οποίο βιώνουμε τον εαυτό μας ως ανεπαρκή ή ανάξιο μπροστά σε ένα πραγματικό ή εσωτερικό βλέμμα. Αφορά την εικόνα μας για το ποιοι είμαστε, γι’ αυτό πονά τόσο.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη ντροπή και την ενοχή;
Η ενοχή αναφέρεται σε μια πράξη («έκανα κάτι λάθος») και αφήνει περιθώριο επανόρθωσης. Η ντροπή αναφέρεται στον ίδιο τον εαυτό («είμαι λάθος») και οδηγεί πιο συχνά σε απόσυρση και απόκρυψη. Τα δύο μπορεί να εμφανίζονται μαζί.
Είναι η ντροπή πάντα αρνητική;
Όχι. Σε μέτρο, η ντροπή μάς βοηθά να σεβόμαστε τα όρια των άλλων και να ζούμε μαζί τους. Γίνεται βάρος όταν εσωτερικεύεται και μετατρέπεται σε μόνιμη αίσθηση ανεπάρκειας.
Τι είναι η τοξική ντροπή;
Ο όρος δεν είναι κλινικός. Περιγράφει μια επίμονη ντροπή που έχει γίνει μόνιμη αίσθηση ανεπάρκειας και συχνά έχει ρίζες σε πρώιμες εμπειρίες κριτικής ή παραμέλησης. Η παρουσία της από μόνη της δεν αποτελεί διάγνωση.
Ποια είναι η διαφορά ντροπής και ντροπαλότητας;
Η ντροπαλότητα αφορά τη δυσκολία έκθεσης στους άλλους και μπορεί να συνυπάρχει με καλή εικόνα για τον εαυτό. Στη ντροπή, πονά η ίδια η εικόνα του εαυτού. Τα δύο μπορούν να συνυπάρχουν.
Πότε χρειάζεται να μιλήσω με ειδικό για τη ντροπή;
Όταν η ντροπή έχει γίνει καθημερινό βάρος, οδηγεί σε απομόνωση ή σε αποφυγή σχέσεων και ευκαιριών, ή δεν υποχωρεί με τον χρόνο, αξίζει να μιλήσετε με έναν ψυχολόγο-ψυχοθεραπευτή. Αν υπάρχουν σκέψεις ότι δεν αξίζετε να ζείτε, καλέστε το 1018 ή το 112.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
