Γραφείο

Γραφείο: Πατριάρχου Ιωακείμ 10, Θεσσαλονίκη (Αγία Σοφία,κέντρο)

Συνήθως, ξεκινά από κάτι μικρό: μια ερώτηση για το φαγητό, ένα μήνυμα που έμεινε αναπάντητο, ένα πιάτο στον νεροχύτη. Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα η φωνή έχει υψωθεί, το σαγόνι έχει σφιχτεί και η κουβέντα έχει πάψει να αφορά το πιάτο.

Μετά έρχεται η σιωπή, βαριά και αποπνικτική, όπου κανείς δεν τολμά να μιλήσει. Εκείνος που εξερράγη νιώθει ντροπή και ενοχή και ζητά μια συγγνώμη που βγαίνει μουδιασμένη. Εκείνος που βρέθηκε απέναντι έχει αποσυρθεί ή είναι απλώς εξαντλημένος, και αναρωτιέται πότε θα ξανασυμβεί.

Το άρθρο κοιτάζει την έκρηξη και από τις δύο πλευρές: από τη μεριά αυτού που εκρήγνυται και από τη μεριά αυτού που ζει δίπλα του. Ούτε κάθε έκρηξη σημαίνει διαταραχή ούτε κάθε θυμός κρύβει τραύμα. Όταν, όμως, επαναλαμβάνεται και φοβίζει, αξίζει να καταλάβουμε τι σημαίνει.

Εκρήξεις θυμού ονομάζουμε τα ξεσπάσματα οργής που είναι δυσανάλογα με την αφορμή που τα προκάλεσε και δύσκολο να ελεγχθούν εκείνη τη στιγμή. Συχνά κουβαλούν πίεση, ντροπή ή πόνο που δεν βρήκε λόγια. Αν επαναλαμβάνονται και φοβίζουν τους κοντινούς ανθρώπους ή δυσκολεύουν τη σχέση και την εργασία, χρειάζεται αξιολόγηση από ειδικό.

Τι συμβαίνει στο σώμα πριν από την έκρηξη

Η έκρηξη σπάνια έρχεται από το πουθενά. Πριν από τη φωνή, το σώμα έχει ήδη μιλήσει: σφίξιμο στο στήθος, κόμπος στον λαιμό, ζέστη στο πρόσωπο, σαγόνια και γροθιές που σφίγγουν. Κατά τη διάρκειά του, η φωνή ανεβαίνει απότομα, η αναπνοή κόβεται και γίνεται γρήγορη, και το σώμα προλαβαίνει συχνά τη σκέψη: μια πόρτα που χτυπά, ένα αντικείμενο που σπάει.

Η ψυχοδυναμική ματιά προσθέτει κάτι σε αυτή την περιγραφή. Όταν η ένταση ανεβαίνει πολύ, περιορίζεται η νοητικοποίηση, δηλαδή η ικανότητα να σκεφτόμαστε τι νιώθουμε εμείς και τι νιώθει ο άλλος. Ο Wilfred Bion υποστήριξε ότι ένα συναίσθημα που δεν έχει καταφέρει να μετατραπεί σε σκέψη ζητά διέξοδο στην πράξη.. Η έκρηξη είναι τότε η στιγμή όπου απουσιάζει η σκέψη και το σώμα την αντικαθιστά.

Κοντινό πλάνο τεντωμένης χορδής βιολιού πάνω στη γέφυρα του οργάνου, με μια σταγόνα φωτός στην επιφάνειά της
Πριν από τη φωνή, το σώμα έχει ήδη τεντωθεί.

Τι κρύβεται πίσω από τον θυμό

Όσοι εκρήγνυνται λένε συχνά το ίδιο πράγμα με διαφορετικά λόγια: «Δεν με ακούει κανείς αν δεν φωνάξω», «Με πιέζετε όλοι συνεχώς στα όριά μου», «Δεν αντέχω άλλο, με πνίξατε». Καμία από αυτές τις φράσεις δεν μιλά για θυμό. Μιλούν για αδικία, για πίεση, για απόγνωση.

Έτσι λειτουργεί συχνά ο θυμός: μπαίνει μπροστά από ένα συναίσθημα που ο άνθρωπος δεν αντέχει να νιώσει. Ένας άντρας βλέπει τη σύντροφό του να αποτραβιέται συναισθηματικά και νιώθει φόβο ότι δεν τον αγαπά πια. Ο φόβος αυτός είναι αβάσταχτος, ο θυμός όμως δίνει δύναμη, και έτσι φωνάζει, κατηγορεί, ελέγχει. Ο θυμός μοιάζει ασφαλέστερος από την ευαλωτότητα.

Ιδιαίτερη θέση έχει η ντροπή. Ένας άντρας, που ως παιδί ταπεινωνόταν από τον πατέρα του μπροστά σε άλλους, ακούει σήμερα από τη σύντροφό του την επισήμανση ενός λάθους, και νιώθει ξανά μικρός, εκτεθειμένος, ανίκανος. Tη στιγμή της έκρηξης η σύντροφός του παύει να είναι ένας άνθρωπος που επισήμανε ένα λάθος και βιώνεται ολοκληρωτικά ως κακή, κάτι που η ψυχοδυναμική σκέψη του Otto Kernberg ονομάζει διάσχιση (splitting).. Η φωνή τού σήμερα απαντά σε μια ταπείνωση τού χθες.

Ο θυμός, όμως, δεν κρύβει πάντα κάτι άλλο. Πολλές φορές, είναι η πρώτη και ειλικρινής αντίδραση σε μια αδικία ή σε ένα παραβιασμένο όριο, και χρειάζεται απλώς να ακουστεί. Για τον θυμό ως συναίσθημα, γενικά, υπάρχει το άρθρο για τον θυμό, και για τις μορφές της επιθετικής συμπεριφοράς το άρθρο για την επιθετικότητα.

Όταν το παρελθόν μιλά με τη φωνή του παρόντος

Μια γυναίκα θυμώνει δυσανάλογα όταν ο σύντροφός της αργεί να απαντήσει σε ένα μήνυμα. Η καθυστέρηση λίγων ωρών ξυπνά κάτι παλαιότερο, την εγκατάλειψη που ένιωσε ως παιδί όταν η μητέρα της ήταν συναισθηματικά απούσα. Δεν αντιδρά μόνο στο μήνυμα. Αντιδρά και σε μια μητέρα που δεν ήρθε ποτέ, όπως περιγράφει το άρθρο για τον δεσμό και την ανασφάλεια.

Ο Sigmund Freud παρατήρησε ότι ό,τι δεν μπορεί να θυμηθεί κανείς, το επαναλαμβάνει σε πράξη. Ό,τι πληγώθηκε στα έξι μπορεί να πονέσει ξανά στα σαράντα, με αφορμή κάτι ασήμαντο, και η έκρηξη μοιάζει τότε δυσανάλογη μόνο σε όποιον δεν γνωρίζει την ιστορία.

Εγκάρσια τομή κορμού δέντρου με ετήσιους δακτυλίους και μια ρωγμή που ξεκινά κοντά στο κέντρο και φτάνει ως την εξωτερική επιφάνεια
Ό,τι πληγώθηκε νωρίς μπορεί να φανεί πολύ αργότερα.

Για κάποιους, ο θυμός είναι και το γνώριμο σπίτι. Σε σπίτια όπου κυριαρχούσε η ένταση, το παιδί μαθαίνει να ταυτίζει την οικειότητα με τον καβγά. Μια γυναίκα που μεγάλωσε με νευρική μητέρα μαθαίνει να προβλέπει πότε θα γίνει έκρηξη. Ως ενήλικη, νιώθει περίεργα όταν όλα κυλούν ήρεμα και μπορεί, χωρίς να το καταλαβαίνει, να προκαλέσει ένταση, γιατί η ηρεμία είναι το άγνωστο έδαφος. Εδώ, η θεραπεία αφορά κάτι περισσότερο από τον έλεγχο του θυμού: αφορά τη δημιουργία συνθηκών όπου η τρυφερότητα θα έχει πλέον χώρο.

Ο θυμός ως διαμαρτυρία: όταν κανείς δεν ακούει

Η φράση «Δεν με ακούει κανείς αν δεν φωνάξω» έχει και υπαρξιακή διάσταση. Ο Irvin Yalom περιγράφει την υπαρξιακή μοναξιά: όσο κοντά κι αν βρίσκονται δύο άνθρωποι, κανείς τους δεν μπορεί να μπει ποτέ ολοκληρωτικά στον εσωτερικό κόσμο του άλλου. Η έκρηξη είναι συχνά μια απεγνωσμένη προσπάθεια να ξεπεραστεί αυτό το χάσμα, να ακουστεί ό,τι δεν βρήκε άλλον δρόμο. Το αποτέλεσμα, όμως, είναι το αντίθετο: το χάσμα μεγαλώνει, γιατί ο άλλος, φοβισμένος, αποτραβιέται.

Ο Jean-Paul Sartre περιέγραψε τη ντροπή ως την εμπειρία τού να γινόμαστε αντικείμενο στο βλέμμα του άλλου: ξαφνικά δεν είμαστε αυτό που νιώθουμε ότι είμαστε, αλλά αυτό που ο άλλος βλέπει. Για όποιον δεν αντέχει αυτό το βλέμμα, η έκρηξη είναι ένας τρόπος να το σβήσει και να πάρει ξανά την εικόνα του στα χέρια του.

Η κατανόηση της αιτίας δεν αναιρεί την ευθύνη. Ο υπαρξιακός στοχασμός επιμένει ότι το παρελθόν εξηγεί τι έγινε, ενώ το τι κάνουμε με αυτό παραμένει δική μας ευθύνη. Όποιος καταλαβαίνει από πού προέρχεται ο θυμός του εξακολουθεί να έχει την ευθύνη να μην τον στρέφει ενάντια των άλλων.

Μικρή ανθρώπινη φιγούρα στην άκρη βράχου φωνάζει προς την απέναντι πλαγιά ενός φαραγγιού την ώρα του σούρουπου
Όταν κανείς δεν ακούει, η φωνή ανεβαίνει.

Δεν εκφράζουν όλοι τον θυμό προς τα έξω. Όσοι μεγάλωσαν σε περιβάλλον όπου ο θυμός θεωρούνταν κακή συμπεριφορά τον απωθούν, και τότε εμφανίζονται φράσεις όπως «Φταίω εγώ» και «Είμαι υπερβολικός». Ένας άντρας, που άκουγε από τον αυταρχικό πατέρα του ότι οι άντρες δεν γκρινιάζουν, ντρέπεται, ως ενήλικος, κάθε φορά που κάτι τον πληγώνει. Ο θυμός στρέφεται τότε προς τα μέσα και τροφοδοτεί τον εσωτερικό κριτή. Μπορεί, επίσης, να εμφανιστεί και ως άγχος, ψυχοσωματικό σύμπτωμα ή καταθλιπτική διάθεση.

Άλλες αιτίες που αξίζει να ελέγχονται

Δεν έχουν όλες οι εκρήξεις ψυχοδυναμική ρίζα. Η έλλειψη ύπνου, η εξάντληση, το αλκοόλ και άλλες ουσίες μειώνουν το όριο αντοχής. Η ευερεθιστότητα συνοδεύει συχνά την κατάθλιψη, και ο θυμός μπορεί να είναι η πιο ορατή όψη της. Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας (ΔΕΠ-Υ), το τραύμα και η διπολική διαταραχή μπορούν, επίσης, να κάνουν πιο δύσκολη τη ρύθμιση των συναισθημάτων.

Στο Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών (DSM-5) της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας περιγράφεται και μια ξεχωριστή διάγνωση, η διαλείπουσα εκρηκτική διαταραχή (ΔΕΔ). Αφορά επαναλαμβανόμενες παρορμητικές εκρήξεις, δυσανάλογες με την αφορμή, που δεν εξηγούνται καλύτερα από άλλη διαταραχή ή από ουσίες. Ένα χαρακτηριστικό ή ένα σύμπτωμα δεν αρκεί για διάγνωση, και τη διάγνωση τη θέτει μόνο ειδικός. Κανείς δεν χρειάζεται να κάνει διάγνωση στον εαυτό του ή στον σύντροφό του με βάση ένα άρθρο.

Για όποιον ζει δίπλα σε εκρήξεις

Όσοι ζουν με έναν άνθρωπο που έχει εκρήξεις θυμού περιγράφουν συχνά έναν χορό σε ναρκοπέδιο. «Περπατάω στις μύτες των ποδιών για να μη γίνει η έκρηξη», λένε. Ή: «Φοβάμαι πότε θα εκραγεί ξανά για ασήμαντη αφορμή», «Δεν ξέρω πώς να μιλήσω χωρίς να γίνει κάποια έκρηξη», «Πάλι έφταιξα εγώ;». Με τον καιρό, εξαντλούνται ψυχικά και, όπως λένε οι ίδιοι, χάνουν κι εκείνοι τον έλεγχο ή τα λόγια τους μέσα στη σχέση.

Η πρώτη διευκρίνιση αφορά την ευθύνη. Η αφορμή μπορεί να είναι κάτι που έκανε ή δεν έκανε ο άλλος, αλλά η έκρηξη ανήκει σε αυτόν που εκρήγνυται. Στο «Πάλι έφταιξα εγώ;» η απάντηση είναι συχνά όχι.

Γυμνό πέλμα πατά προσεκτικά ανάμεσα σε σπασμένα κελύφη αυγών πάνω σε σκούρο πέτρινο δάπεδο
Η ζωή δίπλα σε εκρήξεις μοιάζει με περπάτημα ανάμεσα σε σπασμένα κελύφη.

Κατά τη διάρκεια της έκρηξης δεν γίνεται συζήτηση: η σκέψη απουσιάζει, όπως είδαμε, και κάθε επιχείρημα ακούγεται ως επίθεση.Βοηθά να μιλά κανείς χαμηλόφωνα, να απομακρύνεται και να λέει ότι η κουβέντα θα γίνει όταν ηρεμήσουν και οι δύο. Στη συζήτηση που θα γίνει αργότερα, το σημαντικό είναι να μένει κανείς σε συγκεκριμένα περιστατικά και σε όσα ένιωσε, χωρίς να κρίνει τον άλλον. Το όριο που μπαίνει με ηρεμία δεν αποτελεί τιμωρία.

Υπάρχουν, όμως, στιγμές όπου το ζήτημα δεν είναι πια ο θυμός, και αυτό χρειάζεται να ειπωθεί καθαρά. Η εικόνα αλλάζει όταν ο ένας φοβάται τον άλλον, όταν η έκρηξη γίνεται τρόπος να ελέγξει, να απειλήσει ή να εξευτελίσει, όταν σπάνε αντικείμενα ή υπάρχει σωματική βία, ή όταν η ζωή του σπιτιού οργανώνεται γύρω από την αποφυγή της επόμενης έκρηξης.Τότε προέχει η ασφάλεια και όχι η κατανόηση. Σε άμεσο κίνδυνο, καλούμε το 112. Οι γυναίκες που υφίστανται βία μπορούν να καλέσουν δωρεάν, όλο το 24ωρο, τη Γραμμή SOS 15900. Όποιος ζει με φόβο αξίζει να μιλήσει με έναν ειδικό για τον εαυτό του, ανεξάρτητα από το τι θα αποφασίσει για τη σχέση. Το άρθρο για τη λεκτική κακοποίηση περιγράφει πώς αναγνωρίζεται.

Τι βοηθά αυτόν που εκρήγνυται

Η πιο χρήσιμη κίνηση είναι η διακοπή, και ο τρόπος που γίνεται έχει σημασία. Η αποχώρηση χωρίς επιστροφή ακούγεται στον άλλον σαν εγκατάλειψη, και η εγκατάλειψη είναι ακριβώς αυτό που πυροδοτεί πολλές εκρήξεις. Μια διακοπή με ώρα επιστροφής προστατεύει και τους δύο: «Θέλω να το συζητήσουμε, αλλά τώρα δεν μπορώ. Θα έρθω σε μισή ώρα.» Και η επιστροφή γίνεται όντως.

Μετά την έκρηξη, η αποκατάσταση ξεκινά από μια συγγνώμη που ονομάζει τι έγινε, όπως περιγράφεται στο άρθρο για την επιθετικότητα. Ακολουθεί η μετάφραση του θυμού σε λόγια: αντί για «Με πνίξατε», «Νιώθω ότι δεν ακούγομαι και χρειάζομαι χρόνο για μένα». Ο Marshall Rosenberg, που ανέπτυξε τη μη βίαιη επικοινωνία, προτείνει να λέμε πρώτα τι συνέβη, μετά τι νιώσαμε και τέλος τι χρειαζόμαστε: «Όταν άργησες και δεν με ενημέρωσες, ένιωσα ότι δεν με σεβάστηκες. Αυτό με θύμωσε, γιατί είχα ανάγκη να νιώσω πως είμαι σημαντικός για σένα.» Εδώ υπάρχει αλήθεια και όριο, χωρίς κατηγορία.

Παλιό μαντεμένιο βραστήρι σε πέτρινο πάγκο, με μια λεπτή λωρίδα ατμού να ανεβαίνει μέσα σε ένα ήρεμο δωμάτιο με λιλά τοίχους
Η πίεση πέφτει όταν βρει διέξοδο χωρίς να εκραγεί.

Η καταστολή δεν λύνει το πρόβλημα, γιατί ο θυμός που καταπνίγεται αλλάζει μορφή ή γυρίζει εναντίον μας. Η αληθινή αποφόρτιση έρχεται όταν υπάρχει αρκετή ασφάλεια ώστε να ειπωθούν όσα κρύβονταν πίσω του.

Σε αυτό το σημείο βοηθά η ψυχοθεραπεία. Η ψυχοδυναμική προσέγγιση εξετάζει τι κουβαλά η έκρηξη: ποια ιστορία, ποια ντροπή, ποιο αίτημα που ζητά να ακουστεί. Στόχος είναι ό,τι βγαίνει σήμερα ως πράξη να βρει λόγια και να γίνει κατανοητό από τον ίδιο τον άνθρωπο. Συμπληρώνεται, συχνά, με πρακτικές δεξιότητες ρύθμισης του συναισθήματος.

Πότε χρειάζεται βοήθεια από ειδικό

Η βοήθεια ενός ειδικού ψυχικής υγείας χρειάζεται όταν οι εκρήξεις επαναλαμβάνονται, όταν φοβίζουν τους γύρω ή τον ίδιο, όταν επηρεάζουν τη σχέση ή την εργασία, όταν συνδέονται με αλκοόλ ή όταν γεννούν σκέψεις να πληγωθεί κάποιος. Την αναζητούμε και όταν κάποιος νιώθει ότι χάνει τον έλεγχο.

Μετά την έκρηξη

Μετά από κάθε έκρηξη, υπάρχει ένας άνθρωπος που ακούει ακόμη την ηχώ της φωνής του και ένας που περιμένει να δει τι θα γίνει. Η έκρηξη δεν επιλέγεται. Επιλέγεται, όμως, αυτό που ακολουθεί: μπορεί κάποιος να κλειστεί στον εαυτό του από ντροπή ή να βρει το κουράγιο να μιλήσει για το τι συνέβη μέσα του. Στον θυμό, κρύβεται συχνά ένα αίτημα για αναγνώριση και φροντίδα, και η δουλειά είναι να βρεθούν λόγια πριν μιλήσει το σώμα.

Συχνές Ερωτήσεις 

Ο σύντροφός μου έχει εκρήξεις θυμού. Τι μπορώ να κάνω;

Η έκρηξη ανήκει σε αυτόν που εκρήγνυται, ακόμη κι αν η αφορμή αφορά τη σχέση. Κατά τη διάρκειά της, δεν γίνεται συζήτηση. Βοηθά η απόσταση και μια συζήτηση αργότερα, με συγκεκριμένα γεγονότα. Αν υπάρχει φόβος ή βία, προέχει η ασφάλεια και η επικοινωνία με ειδικό ή με το 112.

Γιατί νιώθω ντροπή και ενοχή μετά από μια έκρηξη;

Όταν η ένταση υποχωρεί, επιστρέφει η ικανότητα να σκεφτεί κανείς τι έκανε και τι προκάλεσε στους άλλους. Η ντροπή και η ενοχή δείχνουν ότι η έκρηξη δεν ταίριαζε με αυτό που θέλει να είναι ο άνθρωπος. Βοηθούν μια συγγνώμη που περιγράφει τι έγινε και λέξεις για όσα τη προκάλεσαν.

Οι εκρήξεις θυμού είναι ψυχική διαταραχή;

Όχι αναγκαστικά. Ο θυμός είναι φυσιολογικό συναίσθημα και μια έκρηξη μπορεί να συμβεί σε περίοδο έντονης πίεσης. Όταν οι εκρήξεις είναι επαναλαμβανόμενες, δυσανάλογες και δημιουργούν προβλήματα, χρειάζεται αξιολόγηση, γιατί μπορεί να συνδέονται με κατάθλιψη, τραύμα, ΔΕΠ-Υ ή άλλη κατάσταση. Τη διάγνωση τη θέτει μόνο ειδικός.

Πώς μπορώ να σταματήσω μια έκρηξη την ώρα που αρχίζει;

Στα πρώτα σωματικά σημάδια, όπως το σφίξιμο στο στήθος, η ζέστη στο πρόσωπο και οι σφιγμένες γροθιές, βοηθά μια διακοπή με συγκεκριμένη ώρα επιστροφής: «Θέλω να το συζητήσουμε, αλλά τώρα δεν μπορώ. Θα έρθω σε μισή ώρα.» Η σωματική ένταση χρειάζεται, συνήθως, περισσότερο από λίγα λεπτά για να μειωθεί. Η επιστροφή μετρά όσο και η αποχώρηση.

Πότε οι εκρήξεις θυμού θεωρούνται κακοποίηση;

Όταν ο άλλος φοβάται, όταν η έκρηξη χρησιμοποιείται για να ελέγχει, να απειλεί ή να εξευτελίζει, όταν υπάρχει σωματική βία ή όταν η καθημερινότητα οργανώνεται γύρω από την αποφυγή της. Τότε το θέμα δεν είναι μόνο ο θυμός. Σε περίπτωση κινδύνου, καλούμε το 112, και οι γυναίκες μπορούν να καλέσουν δωρεάν το 15900, όλο το 24ωρο.

Γιατί ο σύντροφός μου εκρήγνυται μόνο στο σπίτι;

Στις στενές σχέσεις ενεργοποιούνται πιο έντονα ο φόβος της εγκατάλειψης και η ντροπή, και το σπίτι είναι συχνά ο χώρος όπου κανείς συγκρατείται λιγότερο. Το ότι κάποιος ελέγχεται αλλού δείχνει ότι η ικανότητα ρύθμισης υπάρχει. Δεν κάνει, όμως, λιγότερο σοβαρό όσα συμβαίνουν στο σπίτι, και, αν ο φόβος εκεί είναι πραγματικός, ισχύουν όσα ειπώθηκαν για την κακοποίηση.

Πηγές

American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition (DSM-5). Κριτήρια για τη διαλείπουσα εκρηκτική διαταραχή.

Psychiatric Times. Intermittent Explosive Disorder. Επισκόπηση της διαταραχής και των κριτηρίων του DSM-5.

Γραμμή SOS 15900: δωρεάν, πανελλαδική, σε λειτουργία όλο το 24ωρο, για γυναίκες που υφίστανται βία. Άμεσος κίνδυνος: 112.

Σάββας Ν. Σαλπιστής

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προτεινόμενα άθρα

Leave A Comment

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *