Συγχώρεση: Πώς μας απελευθερώνει ψυχικά

Συγχώρεση: γενικά

Η συγχώρεση αποτελεί μια από τις πιο σύνθετες αλλά και λυτρωτικές έννοιες στην ανθρώπινη ψυχολογία. Όλοι μας μπορεί να συμπεριφερθούμε ή έχουμε συμπεριφερθεί, ορισμένες φορές, πολύ άσχημα ακόμα και σε πρόσωπα που αγαπούμε πολύ. Αυτό αποτελεί μέρος της ανθρώπινης φύσης μας που οφείλουμε να διαχειριστούμε με τρόπο ώστε να νιώσουμε, τελικά, καλά τόσο εμείς οι ίδιοι όσο και αυτοί που γίνονται αποδέκτες της όποιας υπερβολής μας. Ο αυτονόητος και απλούστερος τρόπος «αποκατάστασης» των συνεπειών μιας ανεπίτρεπτης συμπεριφοράς μας είναι να ζητήσουμε μια ειλικρινή συγνώμη από το άτομο που πλήξαμε. Ωστόσο, ο καθένας που βρέθηκε στη θέση του θύματος από έναν φίλο, συγγενή ή σύντροφο, γνωρίζει την αλήθεια. Συγκεκριμένα, γνωρίζει πολύ καλά πόσο δύσκολο είναι να συγχωρήσει το άτομο αυτό.

Η κοινωνική πίεση και η πραγματικότητα

Ζούμε σε μια κοινωνία στην οποία η επικρατούσα άποψη είναι πως, γενικώς, οφείλουμε ή πως είναι ορθό να συγχωρούμε αυτούς που μας πληγώνουν. Εάν δε ακολουθήσουμε το λόγο του Χριστού επί του θέματος, τότε θα πρέπει όχι μόνο να συγχωρούμε αλλά και να στρέφουμε και το άλλο μας μάγουλο σε αυτόν που μας έχει χτυπήσει. Είναι αδιαμφισβήτητα πολύ ευκολότερο για έναν θύτη να ζητήσει συγνώμη απ΄ό,τι είναι η αποδοχή της συγνώμης αυτής από αυτόν που έχει πέσει θύμα μιας σοβαρής πράξης ή ανεπίτρεπτης συμπεριφοράς. Και για να είμαστε ρεαλιστές, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως υπάρχουν  και πράξεις που είναι πολύ δύσκολο, έως αδύνατον, να τύχουν της οποιασδήποτε συγχώρεσης, τουλάχιστον για τη μεγαλύτερη πλειοψηφία των ανθρώπων.

Η κατανόηση του φαινομένου της συγχώρεσης δεν είναι και τόσο εύκολη υπόθεση όσο πιθανόν πολλοί θεωρούν. Για να διευρύνουμε την κατανόησή μας αυτή θα πρέπει να προσπαθήσουμε να απαντήσουμε σε μία σειρά ερωτημάτων και υποθέσεων, όπως: Τι εννοούμε με τον όρο «συγνώμη» ή «συγχώρεση»; Έχουμε όλοι μας το ίδιο πράγμα στο μυαλό μας όταν αναφερόμαστε σε αυτήν; Υπάρχουν άτομα που μπορούν να συγχωρέσουν, ενώ για κάποια άλλα κάτι τέτοιο είναι σχεδόν αδύνατο; Μπορούμε να συγχωρήσουμε κάποιον πλήρως; Πέφτουμε στο ίδιο επίπεδο με τον θύτη, εάν ανταποδώσουμε το κακό που μας έκανε; Υπάρχουν όρια στη συγχώρεση; Νιώθει, πράγματι, καλύτερα αυτός που θα μπορέσει να συγχωρέσει κάποιον που του έχει κάνει μεγάλο κακό;

Τι σημαίνει «συγχώρεση» και κάτω από ποιες προϋποθέσεις είναι εφικτή;

Έχει αποδειχθεί πως η ικανότητά μας να συγχωρούμε σχετίζεται άμεσα με τις ηθικές μας αρχές. Επιπλέον, εξαρτάται και από την προσωπική μας αίσθηση για το αν ζούμε σε έναν κόσμο δίκαιο. Η πεποίθησή μας, δηλαδή, πως ζούμε σε ένα περιβάλλον δικαίου -σε συνδυασμό με τις βασικές μας αρχές- μας διευκολύνουν να συγχωρούμε, ενώ το αντίθετο μειώνει αισθητά αυτό το ενδεχόμενο.

Υπάρχουν ερευνητές που υποστηρίζουν πως είναι καλό να συγχωρούμε. Μάλιστα, θεωρούν πως μπορούμε να συγχωρούμε τα πάντα. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι, όμως, να καταφέρει το θύμα να βιώσει πρώτα τα δύσκολα αισθήματα οργής, πικρίας, λύπης και εκδικητικότητας. Σύμφωνα με τους ίδιους, αυτό δεν σημαίνει πως το θύμα ξεχνά ή επιτρέπει την επανάληψη ανάλογων συμπεριφορών. Αντίθετα, σημαίνει πως μπορεί κάποια στιγμή να συνεχίσει ανεμπόδιστα τη ζωή του. Έτσι, απαλλάσσεται από το ασήκωτο βάρος των αισθημάτων μίσους και οργής.

Είναι ιδιαίτερα σημαντικό η συγχώρεση να είναι πλήρης. Μόνο σε αυτήν την περίπτωση δημιουργείται εντός μας μια πραγματική αίσθηση λύτρωσης, ελευθερίας και αυτοεκτίμησης. Η δημιουργία μιας τέτοιας αίσθησης σημαίνει πως αυτός που έχει πληγεί μπορεί πλέον να εστιασθεί σε άλλα πράγματα. Συνεπώς, δεν παραμένει όμηρος μιας συνεχούς και επώδυνης αίσθησης πως είναι θύμα, αδικημένος ή ανάξιος.

Προσωπικά, συντάσσομαι με τον δεύτερο ορισμό της συγχώρεσης και βάσει αυτού θα προσεγγίσω στη συνέχεια το θέμα μας.

Η πορεία προς τη συγχώρεση και την εσωτερική συμφιλίωση είναι συχνά μια μοναχική και επίπονη διαδρομή. Αν νιώθετε ότι το βάρος του παρελθόντος εμποδίζει την ποιότητα της ζωής σας, η online ψυχοθεραπεία μπορεί να σας προσφέρει τον ασφαλή χώρο που χρειάζεστε για να βρείτε τη δική σας λύτρωση.

Η συγχώρεση είναι μια διαδικασία που απαιτεί χρόνο

Κάθε πληγή, σωματική ή ψυχική, χρειάζεται χρόνο για να γιάνει πλήρως. Το ίδιο ισχύει και για τη συγχώρεση μιας πράξης ή συμπεριφοράς που έχει πληγώσει πολύ. Η συγχώρεση είναι μια συνειδητή πράξη και μια απόφαση που ωριμάζει σταδιακά με την πάροδο του χρόνου. Ο χρόνος που χρειάζεται κάποιος μέχρι να μπορέσει να συγχωρήσει ουσιαστικά, ποικίλει από άτομο σε άτομο. Επίσης, εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως η ψυχική του ωριμότητα και η σοβαρότητα των όσων έχει υποστεί. Επιπροσθέτως, ρόλο παίζει η συγκεκριμένη συγκυρία και το αν ο θύτης δείχνει σημάδια ειλικρινούς μεταμέλειας. 

Η πλευρά του θύτη και η ειλικρινής συγνώμη

Χρόνο χρειάζεται, επίσης, και ο θύτης ώστε να μπορέσει κάποια στιγμή να ζητήσει συγνώμη. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα εάν διακατέχεται από μια αίσθηση πως και ο ίδιος έχει αδικηθεί ή πληγωθεί. Για το λόγο αυτό και όσον αφορά στα παιδιά, είναι άσκοπο να τα εξαναγκάζουμε να ζητούν άμεσα συγνώμη. Ουσιαστικά, η συγνώμη αυτή δεν θα είναι ειλικρινής. Επιπλέον, σε ορισμένες περιπτώσεις, μια τέτοια απαίτηση μπορεί να είναι ισοδύναμη με την ταπείνωση.

Η ελευθερία της επιλογής στη συγχώρεση

Με άλλα λόγια, το να ζητούμε συγνώμη, αλλά και το να συγχωρούμε αυτούς που μας έβλαψαν σοβαρά, δεν θα πρέπει να αποτελεί απαίτηση. Ούτε, όμως, και η αδυναμία ή η δυσκολία να το κάνουμε να θεωρείται απαραίτητα και άκριτα ως ένδειξη έλλειψης συναισθηματικής γενναιοδωρίας, απουσία συναισθαντικότητας ή έκφραση εγωκεντρισμού. Είναι απόλυτα φυσιολογικό να δυσκολευόμαστε να συγχωρήσουμε κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες. Όσο ακραίο ή προβληματικό είναι το να μην μπορούμε να συγχωρούμε, άλλο τόσο ακραίο και προβληματικό μπορεί να είναι και το να συγχωρούμε τους πάντες και τα πάντα, κάτω από την πίεση της επικρατούσας άποψης πως οφείλουμε να το κάνουμε. Έτσι, υπάρχει το ενδεχόμενο κάποιοι να «εξαναγκασθούν» να συγχωρήσουν, σε μια φάση όπου η αυτοεκτίμηση και ο αυτοσεβασμός τους βρίσκονται σε τόσο χαμηλά επίπεδα ώστε να μην αναγνωρίζουν καν το δικαίωμα στον εαυτό τους να μην θέλουν να το κάνουν, τουλάχιστον για όσο διάστημα δεν νιώθουν έτοιμοι για κάτι τέτοιο.

Η σύγχυση των όρων «συγχώρεση» και «συμφιλίωση»

Συχνά, γίνεται σύγχυση των όρων «συγχώρεση» και «συμφιλίωση» που, στην ουσία,  διαφέρουν κατά πολύ μεταξύ τους. Ο όρος «συγχώρεση» σημαίνει πως διαγράφουμε εντελώς την οποιαδήποτε αδικία, προσβολή ή εχθρική ενέργεια έχει γίνει σε βάρος μας. Με άλλα λόγια, δίνουμε «άφεση αμαρτιών» σε αυτόν που μας έπληξε. Η αλήθεια είναι, όμως, πως κανείς μας δεν μπορεί να διαγράψει τις μνήμες και τα όποια οδυνηρά του βιώματα. Αυτό που, στην καλύτερη περίπτωση, μπορεί να κάνει είναι να συμφιλιωθεί με αυτά.

Η συμφιλίωση δεν σημαίνει πως ξεχνούμε τα όσα μας πλήγωσαν. Αντίθετα, σημαίνει πως θα μπορούσαμε ενδεχομένως να συνυπάρξουμε ή έστω κάπου να συναντηθούμε με το άτομο που μας πλήγωσε. Η αληθινή μεταμέλεια του θύτη θα βοηθούσε σημαντικά σε αυτό. Συγκεκριμένα, λειτουργεί ως δικαίωση και αποκαθιστά με τον τρόπο αυτόν την πληγωμένη αυτοεκτίμηση και αξιοπρέπειά μας.

Σημαντική βοήθεια θα ήταν, επίσης, και η κατανόηση των κινήτρων αυτού που μας πλήγωσε. Κάτι τέτοιο θα έδινε απαντήσεις σε διάφορα βασανιστικά ερωτήματά μας. Επιπλέον, θα μπορούσε να αποκαταστήσει τυχόν παρεξηγήσεις και θα διεύρυνε την οπτική μας για τα όσα συνέβησαν. Η συμφιλίωση δεν σημαίνει πως συγχωρούμε. Ουσιαστικά, σημαίνει πως έχουμε κάνει ένα σημαντικό βήμα προς μια ενδεχόμενη συγχώρεση.

Εν κατακλείδι, θα μπορούσαμε να πούμε πως η συγχώρεση αφορά ή σχετίζεται με κάποιο πρόσωπο. Δηλαδή, συγχωρούμε ένα συγκεκριμένο άτομο. Από την άλλη πλευρά, η συμφιλίωση αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη κατάσταση. Με άλλα λόγια, συμφιλιωνόμαστε με όσα έχουν συμβεί.

Τα όρια απέναντι σε σοβαρές πράξεις

Συντάσσομαι με την άποψη πως η συγχώρεση αφορά κυρίως σε «μικρότερης» σοβαρότητας καταστάσεις της καθημερινότητας και των διαπροσωπικών μας σχέσεων. Όσον αφορά σε σοβαρής μορφής φαινόμενα ή εγκληματικές πράξεις, θεωρώ πως η όποια συγχώρεση υπάρξει δεν είναι, ως επί το πλείστον, αυθεντική. Πόσοι θα μπορούσαν να συγχωρέσουν ειλικρινά αυτόν που δολοφόνησε ή κακοποίησε σεξουαλικά το παιδί τους και ποια γυναίκα τον βιαστή της;

Η συγχώρεση τόσο σοβαρών πράξεων θα μπορούσε να αντιπροσωπεύει ένα είδος ιδεώδους. Συγκεκριμένα, λειτουργεί ως κίνητρο περαιτέρω βελτίωσής μας και όχι ως στόχος που οφείλουμε με κάθε τρόπο να πετύχουμε. Ας μην ξεχνούμε, εξάλλου, αυτό που έγραψε ο Άγγλος ποιητής Alexander Pope τον 18ο αιώνα. Όπως ανέφερε: «Το να σφάλεις είναι ανθρώπινο, το να συγχωρείς θεϊκό». Βέβαια, θεός κανείς μας δεν είναι, αλλά ούτε και μπορεί ή χρειάζεται να γίνει…

Τα θετικά στοιχεία της συγχώρεσης

Εάν δεν καταφέρουμε να συγχωρέσουμε, υπάρχει κίνδυνος συσσώρευσης μεγάλης πίκρας και θυμού εντός μας. Αυτή η κατάσταση μπορεί να οδηγήσει στο να μην τολμούμε να δημιουργήσουμε στενές σχέσεις εμπιστοσύνης. Συνεπώς, κάτι τέτοιο έχει σοβαρές συνέπειες για την ψυχική και σωματική μας υγεία, αλλά και για την ποιότητα της ζωής μας γενικότερα.

Η συγχώρεση συμβάλει στο να αφήσουμε πίσω μας οδυνηρά συναισθήματα. Με αυτόν τον τρόπο, μπορούμε να λυτρωθούμε από το δυσβάσταχτο πολλές φορές βάρος τους. Έτσι, καταφέρνουμε να εμπιστευθούμε και πάλι τους άλλους. Παράλληλα, μπορούμε να επενδύσουμε στις σχέσεις μας συναισθήματα που ενώνουν και εμπνέουν.

Όταν αυτός που θα πρέπει να συγχωρήσουμε είναι ο ίδιος μας ο εαυτός

Υπάρχουν πολλά άτομα που είναι αδυσώπητα σκληρά και αμείλικτα απέναντι στον ίδιο τους τον εαυτό. Συγκεκριμένα, αδυνατούν να τον συγχωρέσουν για διάφορα υποτιθέμενα λάθη ή ανεπάρκειες. Για τα άτομα αυτά, η σκληρή αυτοκριτική αποτελεί, σε μεγάλο βαθμό, τρόπο ζωής.

Ακόμα και η παραμικρή ένδειξη αδυναμίας ή το παραμικρό λάθος ερμηνεύονται ως απόδειξη προσωπικής αναξιότητας. Δηλαδή, θεωρούνται δείγματα ανεπάρκειας και όχι κάποιο φυσιολογικό ανθρώπινο λάθος ή μια ανθρώπινη αδυναμία.

Οι αιτίες μιας τόσο χαμηλής αυτοεκτίμησης εντοπίζονται συνήθως στη διάρκεια των πρώτων χρόνων της ζωής. Ως εκ τούτου, απαιτούν πολύ μεγάλη προσπάθεια και χρόνο ώστε να εξαλειφθούν. Στόχος είναι να αποκτήσει το άτομο μια πιο ρεαλιστική εικόνα για τον εαυτό του. Συνήθως, τα άτομα που είναι ανελέητοι κριτές του εαυτού τους, αντιμετωπίζουν και τους άλλους με έναν ανάλογα σκληρό τρόπο. Αυτό συμβαίνει ακόμη και απέναντι σε εκδηλώσεις «αδυναμίας» ή «ανεπάρκειας» των γύρω τους.

Επίλογος

Ο δρόμος της ζωής δεν είναι ποτέ ευθύς. Πάντα συμβαίνουν πράγματα που μπορεί να ανατρέψουν τα πάντα. Ωστόσο, η ικανότητα να μπορούμε να συγχωρούμε μπορεί να αποτελέσει έναν πολύ αποτελεσματικό τρόπο αποκατάστασης. Είναι μια απάντηση σε μια ανισορροπία που μπορεί ανά πάσα στιγμή να σημαδέψει τη ζωή μας.

Το θέμα της συγχώρεσης είναι ένα πολύ δύσκολο και περίπλοκο θέμα. Αυτό συμβαίνει από τη στιγμή που συνδέεται με πολύ έντονα συναισθήματα και ευαίσθητες πλευρές του ψυχισμού μας. Κάθε άτομο είναι μοναδικό και έχει τα δικά του όρια και τις δικές του προσωπικές εμπειρίες. Ως εκ τούτου, δεν μπορούμε να μιλάμε για σωστό ή λανθασμένο τρόπο συγχώρεσης.

Οι συνέπειες μιας σοβαρής πράξης ή αδικίας δημιουργούν έντονα αισθήματα προσβολής και αναξιότητας. Συγκεκριμένα, δημιουργούν συναισθήματα που δύσκολα κάποιος μπορεί να αγνοήσει ή να λησμονήσει. Υπάρχουν άτομα που πολύ εύκολα αισθάνονται προσβεβλημένα. Αντίθετα, άλλα άτομα ούτε καν αγγίζονται από τις ίδιες ακριβώς πράξεις.

Αυτό οφείλεται, σε μεγάλο βαθμό, στην αυτοεκτίμηση που διαθέτει ο καθένας μας. Δηλαδή, εξαρτάται από το πώς αντιλαμβάνεται κανείς την προσωπική του αξία. Επιπλέον, σχετίζεται με τον τρόπο που διαθέτει ή επιλέγει ώστε να διατηρήσει την εσωτερική και εξωτερική του ισορροπία.

Η αποκατάσταση της εσωτερικής ισορροπίας

Κάθε είδους προσβολή προκαλεί μια ανισορροπία στη σχέση μας με αυτόν που μας πλήττει και την οποία ο καθένας μας προσπαθεί να αποκαταστήσει με τον δικό του τρόπο. Όσο διάστημα διατηρείται η ανισορροπία αυτή, οι φαντασιώσεις και τα αισθήματα εκδίκησης θα είναι πάντα παρόντα, και, κατά συνέπεια, και η δυσκολία συγχώρεσης. Τα όρια του τι μπορούμε να αποδεχθούμε χωρίς να νιώθουμε προσβεβλημένοι και τσαλαπατημένοι, όπως και το είδος της συγνώμης που επιλέγουμε, είναι σε μεγάλο βαθμό προσωπικά.

Όταν κάποιος καταφέρει να συγχωρέσει το άτομο που τον έχει πλήξει, αυτό σημαίνει πως δεν τρέφει πλέον «αρνητικά» και καταστροφικά αισθήματα για το άτομο αυτό αλλά ούτε και για τις όποιες πράξεις του. Ακόμα και αν δεν μπορέσουμε να συγχωρέσουμε μια πολύ σοβαρή πράξη σε βάρος μας, η σταδιακή συμφιλίωση με αυτό που συνέβη μπορεί να μας βοηθήσει να συνεχίσουμε με αξιοπρέπεια τη ζωή μας.

Ο Francis Bacon, Άγγλος φιλόσοφος, πολιτικός, συγγραφέας και επιστήμονας (1561-1626) είπε: «Αυτός που δεν προτίθεται να συγχωρέσει τους άλλους καταστρέφει τη γέφυρα που κάποια στιγμή ο ίδιος θα χρειασθεί να διαβεί».

Η ικανότητα να συγχωρούμε, πρώτα τον εαυτό μας και μετά τους άλλους, είναι δείγμα ψυχικής ανθεκτικότητας. Είμαι εδώ για να σας υποστηρίξω σε αυτή τη διαδικασία ενδυνάμωσης. Μπορείτε να κλείσετε μια συνεδρία για online ψυχοθεραπεία ή να προγραμματίσετε ένα ραντεβού στο γραφείο μου.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προγραμματίστε τη συνάντησή μας στο γραφείο Ξεκινήστε την Online θεραπεία σας (από όπου κι αν βρίσκεστε)