Ας φανταστούμε έναν άνθρωπο που ένα Σάββατο πρωί βλέπει στο κινητό του φωτογραφίες από τον γάμο ενός παλιού του φίλου. Δεν τον είχαν καλέσει. Τη χρονιά που ο φίλος αυτός χώρισε, ο ίδιος τηλεφωνούσε κάθε βράδυ και τον άκουγε για ώρες, ώσπου να ηρεμήσει. Καβγάς δεν είχε προηγηθεί και κανείς δεν είχε πει κάτι παρεξηγήσιμο. Η φιλία είχε απλώς πάψει να τον περιλαμβάνει.
Αυτή την εμπειρία ονομάζουμε, συνήθως, αχαριστία: ο άλλος δεν αναγνωρίζει, με λόγια ή με τη στάση του, όσα του δόθηκαν. Ο πόνος που ακολουθεί έχει λίγη σχέση με το υλικό αντίτιμο και πολλή με μια ερώτηση που επιστρέφει το βράδυ, όταν η μέρα ησυχάσει: είχαν ποτέ σημασία για τον φίλο του όσα του έδωσε;
Η αχαριστία είναι η αδυναμία ή η άρνηση κάποιου να αναγνωρίσει όσα έλαβε από άλλον. Δεν αποτελεί ψυχιατρική διάγνωση. Πίσω της βρίσκονται άλλοτε η συνήθεια και η ντροπή που φέρνει η βοήθεια, άλλοτε η απλή αδιαφορία. Πονά επειδή αγγίζει την ανάγκη να έχουμε σημασία για κάποιον.
Τι είναι η αχαριστία και τι δεν είναι
Ένα «ευχαριστώ» λέγεται καμιά φορά ευγενικά και χωρίς κανένα περιεχόμενο, ενώ κάποιος, που δεν το λέει ποτέ, μπορεί να δείχνει με πολλούς τρόπους ότι θυμάται. Αυτό που πονά είναι η εντύπωση ότι ο άλλος δεν κατάλαβε τι του δόθηκε και τι μπορεί να κόστισε.
Διαφορετική εμπειρία είναι η απογοήτευση όταν δίνουμε με μια σιωπηλή προϋπόθεση, για την οποία ο άλλος δεν ενημερώθηκε ποτέ. Εκεί η συμφωνία υπήρχε μόνο στη δική μας σκέψη. Η διάκριση αφήνει τον πόνο όπως είναι, αλλά ανοίγει έναν δρόμο: μια προϋπόθεση που έμεινε άρρητη μπορεί ακόμη να ειπωθεί.
Η λέξη «αχάριστος» χρησιμοποιείται και αντίστροφα. Όταν η προσφορά είχε σιωπηλούς όρους, μπορεί να γίνει ο τρόπος να ζητηθεί ό,τι δεν συμφωνήθηκε ποτέ: «αχάριστος» λέγεται τότε όποιος απλώς έθεσε ένα όριο.
Συχνά, αναρωτιόμαστε αν η αχαριστία είναι ψυχική ασθένεια. Στις δύο μεγάλες ταξινομήσεις, τη Διεθνή Ταξινόμηση Νόσων (ICD-11) και το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών (DSM-5-TR), δεν υπάρχει τέτοια διαγνωστική κατηγορία. Η στάση κάποιου απέναντι σε όσα έλαβε είναι συμπεριφορά μέσα σε μια σχέση, και από μία παράλειψη δεν βγαίνει συμπέρασμα για τον ψυχισμό ενός ανθρώπου, όσο κι αν πληγωθήκαμε.

Γιατί πονά: το βλέμμα του άλλου
Ο εαυτός μας αρχίζει να σχηματίζεται τους πρώτους μήνες της ζωής, μέσα από το πρόσωπο που μας κοιτάζει. Ο Donald Winnicott περιέγραψε το βλέμμα της μητέρας προς το μωρό ως ένα είδος καθρέφτη: το μωρό βλέπει εκεί τον εαυτό του και καταλαβαίνει ότι υπάρχει. Η ανάγκη αυτή δεν χάνεται στην ενήλικη ζωή. Συνεχίζουμε να χρειαζόμαστε ανθρώπους που θα μας προσέξουν και θα μας κάνουν να νιώσουμε σημαντικοί.
Η Jessica Benjamin, ψυχαναλύτρια της διυποκειμενικής σχολής, ονόμασε αμοιβαία αναγνώριση την ανάγκη να μας δει ο άλλος ως πρόσωπο, την ώρα που τον βλέπουμε κι εμείς ως πρόσωπο. Η αχαριστία διακόπτει αυτού του είδους την αλληλεπίδραση και η σχέση γίνεται μονόπλευρη: εμείς βλέπουμε τον άλλον, ενώ εκείνος δεν μας βλέπει. Και οι δύο ιδέες προέρχονται από την κλινική εμπειρία.
Η έρευνα για την ευγνωμοσύνη στις σχέσεις δείχνει προς την ίδια κατεύθυνση. Η ψυχολόγος Sara Algoe περιγράφει την ευγνωμοσύνη ως ένα συναίσθημα που βοηθά να εντοπίζουμε, να θυμόμαστε και να δημιουργούμε στενές σχέσεις με όσους ανταποκρίνονται στις ανάγκες μας (Algoe, 2012). Το «ευχαριστώ» λειτουργεί έτσι σαν μήνυμα ότι ο άλλος είδε τι έγινε, και όταν λείπει, ο δεσμός χάνει ένα από τα μέσα που τον συντηρούν.
Εδώ έρχεται και η ντροπή εκείνου που έδωσε, που σπάνια λέγεται ανοιχτά. Όταν ο άλλος δεν αναγνωρίζει, αρχίζουμε να αμφιβάλλουμε για τη δική μας κρίση: ήμασταν αφελείς; Δώσαμε περισσότερα απ’ όσα ζητήθηκαν; Ο θυμός ανακατεύεται με την αμηχανία. Ο καβγάς, όσο σκληρός κι αν είναι, παραδέχεται ότι ο άλλος μας βλέπει. Η αδιαφορία δεν παραδέχεται τίποτα, και πονά με πιο αθόρυβο τρόπο.
Όταν η προσφορά γίνεται δεδομένη
Στις περισσότερες περιπτώσεις, η αχαριστία ξεκινά χωρίς καμία απόφαση, όταν κάτι που δίνεται με συνέπεια παύει να εκτιμάται. Ό,τι επαναλαμβάνεται παύει με τον καιρό να μοιάζει με εξαίρεση: η φροντίδα, που ήταν δώρο τον πρώτο χρόνο, γίνεται τον δεύτερο χρόνο κομμάτι του τοπίου. Ο άνθρωπος που ακούει πάντα και υποχωρεί πάντα, για να μη διαταραχθεί η ισορροπία, καταλήγει να είναι δεδομένος. Και κανείς δεν ευχαριστεί κάτι που είναι δεδομένο.
Μια μελέτη σε ερωτικά ζευγάρια έδειξε ότι όσοι νιώθουν περισσότερπως εκτιμώνται από τον σύντροφό τους δηλώνουν ότι κι αυτοί εκτιμούν περισσότερο και τον ίδιο (Gordon και συνεργάτες, 2012). Η εκτίμηση κινείται δηλαδή προς τις δύο κατευθύνσεις, και σε μια σχέση όπου η μία πλευρά μόνο δίνει, η κίνηση μένει ημιτελής. Η έρευνα αφορά ζευγάρια και όχι φιλίες ή οικογένειες, οπότε δείχνει μια κατεύθυνση και δεν αποδεικνύει κάτι που ισχύει για κάθε σχέση.
Υπάρχει και ένα παράδοξο: πληγώνονται, συχνά, περισσότερο όσοι έδιναν με τη μεγαλύτερη σταθερότητα. Η σταθερότητά τους έκανε την προσφορά αόρατη, γιατί ό,τι δεν λείπει ποτέ δεν διεκδικεί προσοχή.
Σε αυτή την αορατότητα συμβάλλουμε κάποιες φορές και εμείς. Κρύβουμε την κούρασή μας και καταπίνουμε τα παράπονά μας, από φόβο μήπως γίνουμε βάρος. Ο ένας μαθαίνει να δίνει και ο άλλος συνηθίζει να παίρνει. Όταν η ανάγκη για αναγνώριση εμφανιστεί αργότερα, ο άλλος αιφνιδιάζεται: έβλεπε τη βοήθεια και δεν είχε δει ποτέ τον άνθρωπο πίσω από αυτήν. Μια σχέση μπορεί να οδηγηθεί προς την αχαριστία χωρίς κακή πρόθεση και από τις δύο πλευρές, όμως η ευθύνη δεν βαραίνει εκείνον που έδωσε.
Τότε πονά κάτι πιο συγκεκριμένο από την ίδια την παράλειψη: ο άλλος δεν ξέχασε μόνο μια πράξη μας, ξέχασε και τον άνθρωπο που την προσέφερε.
Άλλοτε η αχαριστία παίρνει πιο ενεργή μορφή. Μια γυναίκα φρόντιζε επί μήνες τον αδελφό της, όταν αρρώστησε σοβαρά, παραμελώντας τη δουλειά και τη ζωή της. Όταν εκείνος στάθηκε ξανά στα πόδια του, δεν την ευχαρίστησε ποτέ. Σε ένα οικογενειακό τραπέζι της είπε μπροστά σε όλους: «Τι έκανες κι εσύ; Όλοι τα ίδια θα έκαναν στη θέαη σου, μην το παίζεις σωτήρας.» Η φράση δεν αγνοεί την προσφορά: την ξαναγράφει ως κάτι ασήμαντο.

Κακία ή άμυνα: γιατί ο άλλος δεν αναγνωρίζει
Το ερώτημα που ακολουθεί είναι αν ο άλλος είναι κακός άνθρωπος. Υπάρχουν άνθρωποι που χρησιμοποιούν τους γύρω τους, παίρνουν ό,τι χρειάζονται και φεύγουν, και, σε αυτή την περίπτωση, η εξήγηση είναι απλή. Δεν ζητά κάθε αχαριστία ψυχολογική ερμηνεία, και η αναζήτηση κρυμμένου νοήματος σε κάθε περίπτωση μας κρατά συχνά δέσμιους σε μια σχέση που έδινε λίγα.
Σε άλλες περιπτώσεις, η ψυχοδυναμική σκέψη βλέπει κάτι διαφορετικό. Κατά τη Melanie Klein, η ευγνωμοσύνη προϋποθέτει να μπορεί κανείς να απολαύσει ένα καλό που προήλθε από κάποιον άλλον. Ο φθόνος το χαλά, επειδή δεν αντέχει ότι το καλό ανήκε στον άλλον. Ο άνθρωπος που φθονεί υποτιμά το δώρο ώστε να μη νιώσει υποτιμητικά, αδύναμος ή ευάλωτος μπροστά σε όποιον το έδωσε. Και αυτό είναι μια ερμηνεία που πηγάζει από την κλινική εμπειρία.
Μια πιο καθημερινή εκδοχή είναι η ντροπή εκείνου που δέχτηκε βοήθεια. Ο άνθρωπος που στάθηκε δίπλα σε κάποιον σε μια δύσκολη στιγμή είναι και ο μάρτυρας της στιγμής που εκείνος δεν τα κατάφερε μόνος. Η απομάκρυνση που ακολουθεί μοιάζει με αδιαφορία, ενώ μπορεί να αφορά ακριβώς αυτή την ντροπή.
Σε μια συνεδρία, ένας ενήλικος γιος, που απαντούσε σταθερά με θυμό και γκρίνια στον πατέρα του, ο οποίος τον στήριζε οικονομικά και πρακτικά, είπε: «Κάθε φορά που με βοηθά νιώθω τόσο λίγος, που προτιμάω να θυμώσω, για να μη νιώσω ότι του χρωστάω τα πάντα στη ζωή μου.» Ο θυμός λειτουργούσε σαν ασπίδα για το αίσθημα ότι δεν είναι αρκετός.
Το να καταλάβουμε τον λόγο δεν μας υποχρεώνει να παραμείνουμε σε μια σχέση που δεν μας αναγνωρίζει, και δεν αναιρεί το δικαίωμά μας να πονέσουμε.
Το πένθος πίσω από τον θυμό
Όταν ο πρώτος θυμός κοπάσει, από κάτω εμφανίζεται κάτι πιο βαρύ και πιο ήσυχο: το πένθος. Πενθούμε την ιστορία που πιστεύαμε ότι γράφαμε μαζί, με το ίδιο βάθος και για τους δύο. Μαζί της πενθούμε και τον άνθρωπο.
Το μυαλό γυρίζει ξανά και ξανά στα ίδια γεγονότα, σε ένα καλοκαίρι, σε μια νύχτα κρίσης, σαν να ψάχνει το σημείο όπου έγινε το λάθος. Μήπως παρερμηνεύσαμε τα σημάδια; Μήπως η εγγύτητα που νιώθαμε υπήρχε μόνο σε εμάς; Οι ερωτήσεις αυτές σπάνια παίρνουν οριστική απάντηση. Μας δείχνουν, όμως, ότι δύο άνθρωποι μπορούν να ζήσουν την ίδια σχέση και να τη φυλάξουν μέσα τους με εντελώς διαφορετικό τρόπο.

Η πιο δύσκολη στιγμή έρχεται, συνήθως, τυχαία. Τακτοποιούμε ένα συρτάρι ή βρίσκουμε μια παλιά φωτογραφία στο κινητό και καταλαβαίνουμε καθαρά ότι η αναγνώριση που περιμέναμε δεν θα έρθει. Τότε ξεκινά ο αποχαιρετισμός, και απευθύνεται λιγότερο στον άνθρωπο και περισσότερο στην προσδοκία ότι κάποτε θα μας δει όπως θέλαμε. Ο άλλος έχει προχωρήσει, ενώ εμείς κουβαλάμε ακόμη μια ιστορία που εκείνος έχει αφήσει πίσω του.
Τι κάνουμε με όσα νιώθουμε
Η φράση «στην αχαριστία να απαντάς με αδιαφορία» κυκλοφορεί ως συμβουλή και κρύβει δύο διαφορετικές στάσεις που απ’ έξω μοιάζουν ίδιες. Η μία είναι η παραίτηση: αποσυρόμαστε από τους άλλους για να μη μας πληγώσει ξανά κανείς, και μαζί με τον πόνο χάνουμε και τη σύνδεση. Η άλλη είναι η αποδοχή: συνεχίζουμε να δίνουμε εκεί που έχει νόημα, γνωρίζοντας ότι δεν ελέγχουμε τι θα κάνει ο άλλος με όσα του δώσαμε. Η πρώτη προστατεύει με τείχος και η δεύτερη με επιλογή.
Η αποδοχή δεν μοιάζει ίδια σε κάθε σχέση. Μια φιλία μπορεί να τελειώσει σιωπηλά, όπως στο παράδειγμά μας. Με έναν γονιό ή έναν αδελφό η σχέση συνεχίζεται, και η πίκρα συνυπάρχει με τα καθημερινά τηλεφωνήματα και το κοινό τραπέζι. Εκεί οι αλλαγές απαιτούν περισσότερο χρόνο και υπομονή.
Όταν η σχέση είναι σημαντική για εμάς, αξίζει να πούμε μία φορά πώς νιώσαμε, ήρεμα και με αναφορά σε μια συγκεκριμένη πράξη. Για παράδειγμα: «Όταν σε βοήθησα με τη μετακόμιση, ένιωσα ότι δεν το πρόσεξες. Για μένα είχε σημασία.» Η φράση μιλά για μια πράξη και δεν κρίνει τον χαρακτήρα του άλλου γενικά, και έτσι αφήνει περισσότερο χώρο να ακουστούμε. Αν ούτε τότε αλλάξει κάτι, μπορούμε να ρυθμίσουμε πόσο θα δίνουμε, χωρίς τιμωρία και χωρίς απαραίτητα να διαλύσουμε τη σχέση. Η ρύθμιση αυτή είναι μορφή προσωπικών ορίων.

Μετράνε, επίσης, και οι δικές μας προσδοκίες. Σπάνια δίνουμε χωρίς καμία επιθυμία να το εκτιμήσουν, και η επιθυμία αυτή είναι ανθρώπινη και δεν χρειάζεται να νιώθουμε ντροπή για αυτό. Μια συζήτηση με ειδικό έχει νόημα όταν η πίκρα δεν υποχωρεί μετά από μήνες ή όταν ξανασυναντάμε την ίδια ματαίωση και τον ίδιο πόνο και σε επόμενές μας σχέσεις. Το ίδιο ισχύει αν επηρεάζονται ο ύπνος και η διάθεση.
Όταν η αναγνώριση δεν έρχεται
Ο άνθρωπος με το κινητό δεν θα μάθει ποτέ με βεβαιότητα γιατί δεν τον κάλεσαν. Ο φίλος του μπορεί να ντρεπόταν για εκείνη τη χρονιά, ή η φιλία να βάραινε λιγότερο στη δική του ζωή απ’ ό,τι στη ζωή του ανθρώπου με το κινητό. Κάποιες απαντήσεις δεν δίνονται ποτέ, και ένα μέρος όσων κάνουμε για τον άλλον από καρδιάς μένει χωρίς όνομα στη μνήμη του άλλου.
Την επόμενη φορά που ένας φίλος του θα περνά δύσκολα, θα πάρει ξανά τηλέφωνο ή θα το σκεφτεί δύο φορές. Καμία από τις δύο επιλογές δεν είναι λάθος, και καμία δεν αναιρεί την αλήθεια εκείνων των βραδιών.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι η αχαριστία από ψυχολογική σκοπιά;
Στην ψυχολογία, η αχαριστία δεν έχει ξεχωριστή διαγνωστική θέση. Περιγράφει μια εμπειρία μέσα σε μια σχέση: κάποιος έδωσε χρόνο, φροντίδα ή υποστήριξη και βλέπει ότι ο άλλος δεν το αναγνωρίζει, με λόγια ή με στάση.
Είναι η αχαριστία ψυχική ασθένεια;
Όχι. Δεν υπάρχει διάγνωση με αυτό το όνομα ούτε στην ICD-11 ούτε στο DSM-5-TR. Μια στάση απέναντι σε κάποιον δεν αρκεί για να εξηγήσει τον ψυχισμό του, και δεν διαγιγνώσκουμε έναν άνθρωπο μόνο από την αχαριστία του.
Είναι η αχαριστία κακία;
Ναι, όταν κάποιος χρησιμοποιεί τους άλλους και τους παραμερίζει μόλις πάψουν να τον εξυπηρετούν. Σε άλλες περιπτώσεις, πίσω της βρίσκεται η συνήθεια ή η ντροπή εκείνου που δέχτηκε βοήθεια. Η διάκριση βοηθά να καταλάβουμε, αλλά ο πόνος αξίζει σεβασμό και στις δύο περιπτώσεις.
Γιατί πονά περισσότερο όταν η αχαριστία έρχεται από φίλο ή συγγενή;
Στις στενές σχέσεις, έχουμε επενδύσει χρόνο και συναίσθημα. Αμφισβητείται όχι μόνο μια πράξη αλλά και το νόημα που δώσαμε στη σχέση, και μαζί του η εικόνα που είχαμε για τη θέση μας στη ζωή του άλλου.
Πώς να απαντήσω σε κάποιον που δεν με ευχαριστεί;
Αν η σχέση μάς νοιάζει, μιλάμε για μια συγκεκριμένη πράξη και για το πώς την ζήσαμε, χωρίς κρίση για τον χαρακτήρα του άλλου. Αν δεν αλλάξει τίποτα, ρυθμίζουμε πόσο δίνουμε. Η αδιαφορία ως τείχος προστατεύει βραχυπρόθεσμα, αλλά κόβει και τη σύνδεση.
Αξίζει να συνεχίσω να βοηθώ ανθρώπους που δεν το αναγνωρίζουν;
Εξαρτάται από το τι προσφέρει η σχέση και τι κοστίζει. Μπορούμε να συνεχίσουμε να δίνουμε εκεί όπου έχει νόημα για εμάς, ακόμη κι αν η αναγνώριση δεν έρθει, και να δίνουμε λιγότερο εκεί όπου η προσφορά έχει γίνει μονόδρομος.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.

