Αυθεντικότητα ή συμβατικότητα;

Το τίμημα του να χωράς παντού

Δεν είναι εύκολο να καταλάβει κανείς πότε η προσαρμογή σταματά να είναι μια χρήσιμη δεξιότητα και αρχίζει να γίνεται τρόπος ύπαρξης.

Συνήθως τη συνδέουμε με θετικά χαρακτηριστικά, όπως με την ωριμότητα, τη συνεργασία, την ικανότητα να συνυπάρχουμε με τους άλλους χωρίς να συγκρουόμαστε διαρκώς. Και πράγματι, καμία σχέση δεν μπορεί να αντέξει χωρίς έναν βαθμό αμοιβαίας προσαρμογής. Υπάρχει όμως μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στην προσαρμογή που επιλέγεται και σε εκείνη που επιβάλλεται σιωπηλά από τον φόβο.

Η δεύτερη δεν εμφανίζεται ξαφνικά.

Διαμορφώνεται αργά, μέσα από εμπειρίες που συχνά φαίνονται ασήμαντες όταν τις κοιτάζει κανείς μεμονωμένα. Ένα παιδί αντιλαμβάνεται σταδιακά ποιες πλευρές του γίνονται ευκολότερα αποδεκτές και ποιες προκαλούν δυσφορία, αμηχανία ή απόσταση. Μαθαίνει τι χωράει μέσα στη σχέση και τι μοιάζει να περισσεύει.

Δεν χρειάζεται να υπάρχουν δραματικά γεγονότα για να συμβεί αυτό. Αρκεί η επανάληψη. Μιας απογοητευμένης ματιάς όταν εκφράζεται θυμός. Της αίσθησης ότι η στενοχώρια κουράζει τους άλλους. Της εμπειρίας ότι η κατανόηση και η διακριτικότητα ανταμείβονται περισσότερο από τη διεκδίκηση.

Σιγά σιγά δημιουργείται μια εσωτερική πεποίθηση που σπάνια διατυπώνεται με λόγια: για να παραμείνω κοντά στους άλλους, χρειάζεται να προσέχω ποιος είμαι μπροστά τους. Με τα χρόνια αυτή η στάση γίνεται τόσο οικεία ώστε μοιάζει με κομμάτι της προσωπικότητας. Ο άνθρωπος θεωρεί τον εαυτό του ήρεμο, ευέλικτο, συνεργάσιμο. Οι άλλοι τον περιγράφουν ως εύκολο άνθρωπο. Αυτό που δεν φαίνεται είναι η συνεχής εσωτερική προσπάθεια που κρύβεται πίσω από αυτή την εικόνα.

Η ανάγκη για αυθεντικότητα εμφανίζεται συνήθως αργότερα, τη στιγμή που ο άνθρωπος αρχίζει να αναρωτιέται γιατί, ενώ πολλά στη ζωή του φαίνεται να λειτουργούν, κάτι μέσα του αισθάνεται όλο και λιγότερο παρόν. Εκεί αρχίζει συχνά η πραγματική αναζήτηση. Όχι του τέλειου εαυτού, αλλά ενός πιο αληθινού τρόπου να υπάρχει κανείς μέσα στις σχέσεις και στη ζωή του.

Η ανάγκη να ανήκουμε

Η ανάγκη για αποδοχή δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα. Είναι μία από τις πιο θεμελιώδεις ανθρώπινες ανάγκες.

Κανείς δεν μεγαλώνει μόνος του. Από την πρώτη στιγμή της ζωής μας εξαρτόμαστε από σχέσεις. Μέσα από αυτές μαθαίνουμε αν ο κόσμος είναι ασφαλής, αν οι άλλοι είναι διαθέσιμοι και αν εμείς αξίζουμε να αγαπηθούμε. Γι’ αυτό και η απόρριψη πονά τόσο βαθιά. Δεν αγγίζει μόνο την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας. Αγγίζει κάτι πολύ παλαιότερο: τον φόβο ότι μπορεί να μείνουμε μόνοι με όσα νιώθουμε.

Σε αυτό το σημείο γεννιούνται πολλές μορφές συμβατικότητας. Κάποιος μαθαίνει να συμφωνεί γρήγορα, κάποιος άλλος γίνεται υπερβολικά εξυπηρετικός, ένας τρίτος φροντίζει να είναι πάντοτε λογικός και ψύχραιμος. Οι συμπεριφορές διαφέρουν, αλλά η εσωτερική λογική είναι συχνά η ίδια: η σχέση πρέπει να προστατευθεί.

Και αυτή η λογική δεν είναι παράλογη. Κάποτε, σε κάποια συγκεκριμένη σχέση ή φάση της ζωής, ήταν ίσως η μόνη διαθέσιμη απάντηση.

Ο Donald Winnicott είχε περιγράψει ότι η ψυχική ανάπτυξη προϋποθέτει τη δυνατότητα του ανθρώπου να αισθάνεται αληθινός μέσα στις σχέσεις του. Όταν η προσαρμογή στις ανάγκες του περιβάλλοντος γίνεται υπερβολική ή μονόπλευρη, υπάρχει ο κίνδυνος να διαμορφωθεί ένας τρόπος ύπαρξης που εξυπηρετεί κυρίως τις προσδοκίες των άλλων και λιγότερο τη ζωντανή εμπειρία του ίδιου του ανθρώπου.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η προσαρμογή γίνεται η μοναδική γλώσσα της σχέσης. Τότε ο άνθρωπος χάνει σταδιακά την επαφή με σημαντικές πλευρές του εαυτού του. Ένα απλό παράπονο μπορεί να μοιάζει υπερβολικό. Η ανάγκη για φροντίδα μπορεί να βιώνεται σαν αδυναμία. Ο θυμός να προκαλεί ενοχή πριν καν εκφραστεί.

Δεν είναι σπάνιο να βλέπει κανείς ανθρώπους που κατανοούν με εντυπωσιακή ακρίβεια τους άλλους, αλλά δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τι συμβαίνει μέσα τους. Σαν η προσοχή τους να έχει εκπαιδευτεί μόνιμα προς τα έξω. Κάποτε αυτό υπήρξε χρήσιμο, ίσως μάλιστα και απαραίτητο. Στην ενήλικη ζωή όμως η ίδια στρατηγική μπορεί να δημιουργήσει μια παράξενη μορφή μοναξιάς: οι σχέσεις υπάρχουν, αλλά κάτι από τον εαυτό μένει πάντα στο περιθώριο.

Και τότε εμφανίζεται ένα ερώτημα που δεν απαντιέται εύκολα: αν οι άλλοι αγαπούν αυτό που τους δείχνω, θα συνεχίσουν να με αγαπούν αν δουν περισσότερα;

Κάπου εκεί αρχίζει η σύγκρουση ανάμεσα στην ανάγκη να ανήκουμε και στην ανάγκη να υπάρχουμε αυθεντικά.

Η σιωπηλή συμφωνία με τη συμβατικότητα

Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν αποφασίζουν συνειδητά να κρύψουν τον εαυτό τους. Αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο σημείο να κατανοήσει κανείς.

Μια γυναίκα στη θεραπεία περιγράφει πώς στις οικογενειακές συγκεντρώσεις αισθάνεται πάντα «στα καλά της». Χαμογελά, ρωτά τους άλλους, διαχειρίζεται τις εντάσεις. Φεύγει κάθε φορά εξαντλημένη, χωρίς να ξέρει γιατί. «Δεν έκανα τίποτα», λέει. Ακριβώς αυτό είναι το πρόβλημα. Δεν είπε κάτι που διαφωνούσε, δεν εξέφρασε κούραση, δεν ζήτησε τίποτα. Είχε παρασταθεί τέλεια. Και, ταυτόχρονα, είχε λείψει εντελώς.

Η συμβατικότητα δεν εμφανίζεται ως καταναγκασμός, αλλά ως λύση. Βοηθά να αποφευχθούν συγκρούσεις, μειώνει το άγχος της απόρριψης, δημιουργεί την αίσθηση ότι οι σχέσεις παραμένουν σταθερές. Για μεγάλο χρονικό διάστημα λειτουργεί αποτελεσματικά, γι’ αυτό και σπάνια αμφισβητείται, ιδίως όταν συνοδεύεται από κοινωνική αποδοχή και θετικές αντιδράσεις.

Κάποιος γίνεται ο άνθρωπος που όλοι εμπιστεύονται. Εκείνος που θα ακούσει, θα καταλάβει, θα προσαρμοστεί. Η εικόνα αυτή συνοδεύεται από εκτίμηση και αποδοχή. Εξωτερικά μοιάζει με επιτυχία. Εσωτερικά αρχίζει να δημιουργείται ένα κενό, όχι επειδή λείπει η αγάπη, αλλά επειδή αυτή απευθύνεται όλο και περισσότερο σε έναν ρόλο και λιγότερο στο σύνολο του ανθρώπου.

Για να παραμείνει κανείς αποδεκτός, ίσως χρειάστηκε να αφήσει πίσω του μικρά κομμάτια της αυθόρμητης εμπειρίας του. Έναν θυμό που δεν εκφράστηκε. Μια επιθυμία που αναβλήθηκε. Μια διαφωνία που δεν ειπώθηκε. Μια ανάγκη που κρίθηκε υπερβολική. Καθεμία από αυτές τις παραχωρήσεις φαίνεται μικρή. Όταν όμως συσσωρεύονται, αρχίζουν να δημιουργούν απόσταση ανάμεσα στον άνθρωπο και στον ίδιο του τον εαυτό. Και τότε η αυθεντικότητα παύει να είναι μια αφηρημένη ιδέα, και γίνεται μια εσωτερική ανάγκη επανασύνδεσης με όσα έμειναν για χρόνια στο περιθώριο.

Το ψυχικό κόστος του να μην είσαι παρών στον εαυτό σου

Η συμβατικότητα σπάνια καταρρέει απότομα. Αρχίζει να φθείρεται αργά, σχεδόν αθόρυβα.

Για μεγάλο διάστημα οι σχέσεις διατηρούνται, οι συγκρούσεις περιορίζονται και η εικόνα προς τα έξω παραμένει σταθερή. Ο άνθρωπος ανταποκρίνεται στις υποχρεώσεις του, είναι διαθέσιμος όταν χρειάζεται, διαχειρίζεται αποτελεσματικά. Κάπου όμως εμφανίζεται μια κόπωση που δεν εξηγείται εύκολα. Δεν πρόκειται για σωματική εξάντληση. Είναι η αίσθηση ότι κάτι μέσα του καταναλώνει διαρκώς ενέργεια, σαν να χρειάζεται συνεχώς να παρακολουθεί τον εαυτό του, να ρυθμίζει τις αντιδράσεις του, να ελέγχει ποια συναισθήματα επιτρέπεται να φανούν και ποια όχι.

Η διαδικασία αυτή γίνεται τόσο γνώριμη ώστε συχνά περνά απαρατήρητη.

Ένας άνδρας περιγράφει ότι μετά από κάθε επαγγελματική συνάντηση αναρωτιέται επί ώρες αν είπε κάτι που ενόχλησε ή δυσαρέστησε τους άλλους. Όταν προσπαθεί να θυμηθεί τι πραγματικά ήθελε να εκφράσει ο ίδιος, δυσκολεύεται να απαντήσει. Θυμάται με ακρίβεια πώς τον είδαν οι άλλοι, αλλά πολύ λιγότερο τι ένιωθε ο ίδιος εκείνη τη στιγμή.

Ένας άνθρωπος επιστρέφει από μια συνάντηση με φίλους και αισθάνεται ανεξήγητα άδειος. Ένας άλλος δυσκολεύεται να χαρεί μια επιτυχία που περίμενε για χρόνια. Κάποιος τρίτος ακούει τον εαυτό του να λέει διαρκώς «δεν πειράζει», ανακαλύπτοντας αργότερα ότι τον πειράζουν πολύ περισσότερα απ’ όσα πίστευε.

Δεν είναι ότι τα συναισθήματα λείπουν. Υπάρχουν και είναι συχνά έντονα. Αυτό που λείπει είναι η σχέση μαζί τους. Ο θυμός μετατρέπεται εύκολα σε αυτοκριτική. Η απογοήτευση σε σιωπή. Η ανάγκη για φροντίδα σε ενοχή. Σταδιακά, ο άνθρωπος παύει να εμπιστεύεται το εσωτερικό του βίωμα και αρχίζει να εμπιστεύεται περισσότερο αυτό που θεωρεί αποδεκτό ή λογικό.

Και τότε εμφανίζεται μια ιδιαίτερη μορφή μοναξιάς. Όχι η μοναξιά που προέρχεται από την έλλειψη ανθρώπων, αλλά εκείνη που γεννιέται όταν δεν αισθάνεται κανείς πραγματικά ορατός. Όταν οι άλλοι γνωρίζουν τον προσαρμοσμένο, λειτουργικό εαυτό του. Αλλά πολύ λιγότερο τις αμφιβολίες, τις ανάγκες και τις αντιφάσεις που κουβαλά.

Είναι η μοναξιά του ανθρώπου που είναι παρών παντού, αλλά σπάνια ολόκληρος.

Γιατί η πραγματική οικειότητα δεν απαιτεί μόνο να μας γνωρίσουν οι άλλοι. Απαιτεί πρώτα να έχουμε το θάρρος να συναντήσουμε εμείς οι ίδιοι όσα για χρόνια αφήναμε στο περιθώριο.

Το πένθος της αυθεντικότητας

Συχνά μιλάμε για την αυθεντικότητα σαν να είναι μια μορφή απελευθέρωσης. Και πράγματι είναι. Υπάρχει όμως μια πλευρά της που σπάνια αναγνωρίζεται: κάθε βήμα προς έναν πιο αληθινό εαυτό συνοδεύεται από κάποια μορφή απώλειας.

Όταν ένας άνθρωπος αρχίζει να αλλάζει τον τρόπο που σχετίζεται, δεν αφήνει πίσω του μόνο συνήθειες. Αφήνει και βεβαιότητες. Τρόπους που τον βοήθησαν κάποτε να αισθανθεί ασφαλής, να διατηρήσει σημαντικές σχέσεις, να αντέξει δύσκολες συναισθηματικές συνθήκες. Γι’ αυτό και η αλλαγή δεν φέρνει μόνο ανακούφιση. Φέρνει συχνά αμφιβολία, φόβο και ενοχή.

Η πρώτη φορά που κάποιος βάζει ένα όριο μπορεί να τον κάνει να αισθανθεί σκληρός. Η πρώτη φορά που εκφράζει μια ανάγκη χωρίς να απολογείται μπορεί να του φανεί σχεδόν εγωιστική. Η πρώτη φορά που παραμένει ειλικρινής απέναντι σε μια διαφωνία μπορεί να συνοδευτεί από τον φόβο ότι η σχέση θα πληγεί.

Δεν είναι παράξενο. Για χρόνια ίσως είχε μάθει ότι η εγγύτητα εξασφαλίζεται μέσα από την προσαρμογή.

Όταν αυτή η παλιά βεβαιότητα αρχίζει να αμφισβητείται, ένα κομμάτι του εαυτού αντιστέκεται. Προσπαθεί να επιστρέψει σε ό,τι είναι γνώριμο. Να αποφύγει το ρίσκο της αυθεντικής παρουσίας. Κάπου εδώ βρίσκεται και το πραγματικό πένθος της αυθεντικότητας: δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Αφορά και την εικόνα που είχαμε για τον εαυτό μας, τον ρόλο του ανθρώπου που καταλάβαινε πάντα, που δεν δημιουργούσε δυσκολίες, που μπορούσε να αντέξει τα πάντα χωρίς να ζητά σχεδόν τίποτα.

Η ψυχική ωρίμανση δεν απαιτεί να απορρίψουμε αυτές τις πλευρές. Απαιτεί να πάψουν να είναι οι μόνες διαθέσιμες. Ίσως η αυθεντικότητα να μην σημαίνει ότι γινόμαστε διαφορετικοί άνθρωποι, αλλά ότι επιτρέπουμε στον εαυτό μας να είναι κάτι περισσότερο από τον ρόλο που έμαθε κάποτε να υπηρετεί.

Ένας πιο αληθινός τρόπος να υπάρχουμε

Η αυθεντικότητα δεν είναι μια κατάσταση που κατακτιέται οριστικά. Δεν υπάρχει κάποιο σημείο στο οποίο ο άνθρωπος παύει να αμφιβάλλει, να φοβάται ή να προσαρμόζεται. Η ζωή με τους άλλους θα απαιτεί πάντοτε έναν βαθμό συμβιβασμού και ευελιξίας.

Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν προσαρμοζόμαστε. Είναι αν μέσα σε αυτή την προσαρμογή εξακολουθούμε να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας. Υπάρχουν στιγμές όπου η συμβατικότητα προσφέρει ασφάλεια, και άλλες όπου αρχίζει να κοστίζει περισσότερο απ’ όσο προστατεύει. Τότε εμφανίζεται η ανάγκη να ξαναδούμε ποια κομμάτια του εαυτού μας αφήσαμε πίσω στην προσπάθεια να αγαπηθούμε, να γίνουμε αποδεκτοί, να διατηρήσουμε σημαντικές σχέσεις.

Κάπου εκεί τα όρια ανάμεσα στην επιλογή και τον αυτοματισμό γίνονται λιγότερο καθαρά. Γιατί δεν είναι πάντα εύκολο να ξεχωρίσει κανείς τη στιγμή που η υποχώρηση σταματά να είναι επιλογή και γίνεται αντανακλαστικό.

Η αυθεντικότητα δεν υπόσχεται ότι οι σχέσεις θα γίνουν ευκολότερες. Ούτε ότι όλοι θα κατανοήσουν τις αλλαγές που φέρνει. Προσφέρει όμως κάτι πιο σπάνιο: τη δυνατότητα να είμαστε αναγνωρίσιμοι στον εαυτό μας, ακόμα και όταν προσαρμοζόμαστε, ακόμα και όταν υποχωρούμε, ακόμα και όταν δεν έχουμε όλες τις απαντήσεις.

Η ψυχική ωρίμανση δεν αφορά τόσο το να ανακαλύψουμε ποιοι είμαστε. Αφορά το να πάψουμε να κρυβόμαστε πίσω από όσα χρειάστηκε κάποτε να γίνουμε για να αισθανθούμε ασφαλείς.

Η πιο ουσιαστική μορφή ελευθερίας δεν είναι να γίνουμε κάποιος άλλος. Είναι να παύσουμε να σβήνουμε τον εαυτό μας για να χωρέσουμε.

Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

Τι είναι η αυθεντικότητα;

Η αυθεντικότητα είναι η ικανότητα να παραμένουμε σε επαφή με τις πραγματικές μας σκέψεις, ανάγκες και συναισθήματα, χωρίς να χάνουμε τον εαυτό μας στην προσπάθεια να γίνουμε αποδεκτοί από τους άλλους.

Γιατί φοβόμαστε τόσο την απόρριψη;

Ο φόβος της απόρριψης συνδέεται με τη βαθιά ανθρώπινη ανάγκη για σύνδεση και αποδοχή. Από πολύ νωρίς στη ζωή μαθαίνουμε ότι οι σχέσεις είναι απαραίτητες για την ασφάλεια και την ψυχική μας επιβίωση.

Πότε η προσαρμογή γίνεται πρόβλημα;

Η προσαρμογή γίνεται πρόβλημα όταν παύει να είναι συνειδητή επιλογή και μετατρέπεται σε μόνιμο τρόπο ύπαρξης, οδηγώντας τον άνθρωπο να καταπιέζει συστηματικά τις ανάγκες, τα συναισθήματα και τις επιθυμίες του.

Ποιο είναι το ψυχικό κόστος της υπερβολικής προσαρμογής;

Η υπερβολική προσαρμογή μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματική εξάντληση, αίσθημα κενού, δυσκολία έκφρασης των αναγκών και μια βαθιά αίσθηση μοναξιάς, ακόμη και μέσα σε στενές σχέσεις.

Πώς αναπτύσσεται ο αυθεντικός εαυτός;

Ο αυθεντικός εαυτός αναπτύσσεται όταν ο άνθρωπος αρχίζει να αναγνωρίζει και να εκφράζει με μεγαλύτερη ειλικρίνεια τις ανάγκες, τα συναισθήματα και τα όριά του, χωρίς να καθορίζεται αποκλειστικά από την ανάγκη αποδοχής.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προγραμματίστε τη συνάντησή μας στο γραφείο Ξεκινήστε την Online θεραπεία σας (από όπου κι αν βρίσκεστε)