Μια ψυχοδυναμική προσέγγιση του φθόνου, της ναρκισσιστικής ευαλωτότητας και της δύσκολης συνάντησης με την ευτυχία των άλλων.

Εισαγωγή

Υπάρχουν ορισμένα συναισθήματα που μοιάζουν να ζητούν από τον άνθρωπο να τα κρύψει. Όχι μόνο από τους άλλους, αλλά και από τον ίδιο του τον εαυτό. Ο φθόνος είναι ένα από αυτά.

Δεν μιλάμε εύκολα γι’ αυτόν. Σπάνια θα ακούσει κανείς κάποιον να λέει με απλότητα «φθόνησα». Η λέξη κουβαλά μια ηθική βαρύτητα που την κάνει σχεδόν απαγορευμένη. Προτιμάμε να μιλήσουμε για αδικία, για απογοήτευση, για θυμό ή για πίκρα. Κάποιες φορές προτιμάμε να μη μιλήσουμε καθόλου.

Κι όμως, ο φθόνος αποτελεί μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία. Εμφανίζεται συχνά εκεί όπου υπάρχουν δεσμοί, επιθυμίες και συγκρίσεις. Δεν γεννιέται απαραίτητα από την κακία ούτε από την επιθυμία να στερηθεί ο άλλος κάτι πολύτιμο. Συχνότερα γεννιέται από μια δυσκολία να αντέξουμε αυτό που η ζωή του άλλου μάς υπενθυμίζει για τη δική μας.

Μια φίλη ανακοινώνει ότι περιμένει παιδί. Ένας συνάδελφος λαμβάνει μια προαγωγή. Ένας παλιός συμφοιτητής φαίνεται να βρήκε μια κατεύθυνση που του δίνει νόημα. Τις περισσότερες φορές χαιρόμαστε ειλικρινά γι’ αυτούς. Κάποιες άλλες, όμως, μαζί με τη χαρά εμφανίζεται και κάτι πιο αδιόρατο. Μια μικρή συστολή. Μια ανεπαίσθητη θλίψη. Μια αίσθηση ότι κάτι μέσα μας ταράχτηκε.

Η ψυχολογία έχει αφιερώσει πολύ χρόνο στην κατανόηση της αγάπης, της απώλειας, του άγχους ή του τραύματος. Ο φθόνος παραμένει συχνά στη σκιά, ίσως επειδή μας φέρνει αντιμέτωπους με μια δύσκολη αλήθεια: ότι η αξία που αποδίδουμε στον εαυτό μας δεν είναι πάντοτε τόσο σταθερή όσο θα θέλαμε να πιστεύουμε.

Η δύσκολη συνάντηση με την ευτυχία του άλλου

Υπάρχει ένα παράδοξο που χαρακτηρίζει τον φθόνο. Συνήθως δεν εμφανίζεται απέναντι σε ανθρώπους πολύ μακρινούς από εμάς. Η επιτυχία ενός διάσημου επιχειρηματία ή ενός βραβευμένου καλλιτέχνη μπορεί να μας εντυπωσιάσει, αλλά σπάνια μας αναστατώνει βαθιά. Αντίθετα, η χαρά ενός φίλου, η πρόοδος ενός συναδέλφου ή η πληρότητα ενός ανθρώπου που μοιάζει με εμάς μπορεί να προκαλέσει πολύ ισχυρότερα συναισθήματα.

Ο λόγος είναι ότι οι άνθρωποι αυτοί λειτουργούν ως καθρέφτες πιθανών εκδοχών του εαυτού μας.

Όταν ένας συνομήλικος πετυχαίνει κάτι που εμείς επιθυμούσαμε, δεν βλέπουμε μόνο το δικό του επίτευγμα. Βλέπουμε και τη δική μας διαδρομή. Τις επιλογές που κάναμε, τις ευκαιρίες που χάσαμε, τις αναβολές που συσσωρεύτηκαν μέσα στα χρόνια.

Γι’ αυτό ο φθόνος είναι συχνά τόσο δύσκολος να αναγνωριστεί. Δεν μοιάζει με καθαρή εχθρότητα. Μοιάζει περισσότερο με ένα είδος εσωτερικής συρρίκνωσης. Κάτι μέσα μας μικραίνει για μια στιγμή.

Ίσως το πιο δύσκολο να μην είναι το ίδιο το συναίσθημα. Ίσως να είναι η αμηχανία που το συνοδεύει. Η σκέψη ότι δεν θα έπρεπε να αισθανόμαστε έτσι. Ότι ένας καλός φίλος, ένας καλός σύντροφος ή ένας καλός άνθρωπος θα έπρεπε να χαίρεται χωρίς δεύτερες σκέψεις. Έτσι, ο φθόνος συχνά κρύβεται πίσω από τη ντροπή πριν ακόμη προλάβει να αναγνωριστεί.

Ένας άνθρωπος ακούει ότι ένας φίλος του εξέδωσε το πρώτο του βιβλίο. Χαμογελά, τον συγχαίρει, αισθάνεται πραγματική χαρά. Αργότερα όμως, μόνος στο σπίτι, νιώθει μια ανεξήγητη μελαγχολία. Η μελαγχολία αυτή δεν αφορά τον φίλο του. Αφορά ίσως εκείνη την παλιά επιθυμία να γράψει κι ο ίδιος, μια επιθυμία που εγκατέλειψε χωρίς ποτέ να συμφιλιωθεί πραγματικά μαζί της.

Ο φθόνος εμφανίζεται συχνά σε τέτοιες ρωγμές. Εκεί όπου η πραγματικότητα του άλλου συναντά μια δική μας εκκρεμότητα.

Η ναρκισσιστική ευαλωτότητα: όταν η αξία μοιάζει εύθραυστη

Ο φθόνος δεν είναι πάντα ίδιος. Υπάρχουν φορές που περνά γρήγορα, σαν μια μικρή σκιά που διασχίζει τη σκέψη και χάνεται. Υπάρχουν όμως και άλλες, όπου η παρουσία του είναι πιο επίμονη, πιο επώδυνη και πιο αποκαλυπτική. Εκεί συνήθως δεν μιλάμε μόνο για κάτι που επιθυμούμε. Μιλάμε για κάτι που αγγίζει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε την αξία μας.

Η ψυχοδυναμική θεωρία περιγράφει αυτή την κατάσταση ως ναρκισσιστική ευαλωτότητα. Ο όρος συχνά παρεξηγείται. Δεν αναφέρεται απαραίτητα σε ανθρώπους που θεωρούν τον εαυτό τους ανώτερο ή που αναζητούν αδιάκοπα τον θαυμασμό των άλλων. Συχνότερα αφορά ανθρώπους που δυσκολεύονται να νιώσουν μια σταθερή εσωτερική αίσθηση αξίας και, γι’ αυτό, εξαρτώνται περισσότερο από εξωτερικές επιβεβαιώσεις.

Όταν η αξία μοιάζει εύθραυστη, η ζωή των άλλων αποκτά μια παράξενη βαρύτητα. Η επιτυχία τους δεν είναι πλέον μόνο δική τους υπόθεση. Γίνεται ασυνείδητα ένα σχόλιο για εμάς. Σαν κάθε επίτευγμα, κάθε αναγνώριση και κάθε μορφή ευτυχίας να θέτει το ίδιο αθόρυβο ερώτημα: «Και εσύ πού βρίσκεσαι;»

Μερικές φορές η εμπειρία είναι σχεδόν σωματική. Ένας άνθρωπος ακούει τα νέα ενός φίλου και νιώθει για μια στιγμή να μικραίνει μέσα του κάτι. Δεν σταματά να χαίρεται για εκείνον. Όμως η είδηση αγγίζει μια παλιά αμφιβολία που δεν είχε ποτέ πραγματικά σιωπήσει. Ίσως τον φόβο ότι έμεινε πίσω. Ίσως την αίσθηση ότι δεν αξιοποίησε τις δυνατότητές του. Ίσως μια βαθιά ανάγκη για αναγνώριση που παραμένει ανικανοποίητη.

Μερικές φορές το συναίσθημα αυτό αφορά και τον χρόνο. Δεν φθονούμε μόνο αυτό που έχει πετύχει ο άλλος. Φθονούμε ίσως τα χρόνια που νιώθουμε ότι χάσαμε, τις αναβολές που συσσωρεύτηκαν, τις αποφάσεις που δεν πήραμε όταν θα μπορούσαμε. Η επιτυχία του άλλου γίνεται τότε μια υπενθύμιση όχι μόνο όσων μας λείπουν, αλλά και όσων αφήσαμε πίσω μας.

Ίσως η πιο επώδυνη διάσταση της ναρκισσιστικής ευαλωτότητας να είναι η αίσθηση ότι η αξία είναι περιορισμένος πόρος. Σαν να μην υπάρχει αρκετός χώρος για όλους. Σαν η λάμψη του ενός να μειώνει αναπόφευκτα τη λάμψη του άλλου. Μέσα σε αυτή τη λογική, η επιτυχία δεν βιώνεται ως κάτι που ανήκει στη μοναδική ιστορία ενός ανθρώπου, αλλά ως μια μορφή άτυπου ανταγωνισμού.

Η ψυχική ωρίμανση αρχίζει όταν ο άνθρωπος μπορεί να αντέξει μια διαφορετική πραγματικότητα: ότι δύο άνθρωποι μπορούν να έχουν αξία ταυτόχρονα. Ότι η αναγνώριση του ενός δεν ακυρώνει την αξία του άλλου. Ότι η ευτυχία, η δημιουργικότητα ή η επιτυχία δεν λειτουργούν με όρους σπανιότητας.

Αυτή η μετατόπιση δεν συμβαίνει από τη μια μέρα στην άλλη. Απαιτεί μια βαθύτερη συμφιλίωση με τον εαυτό. Όσο περισσότερο ο άνθρωπος κατοικεί τη δική του ζωή, τόσο λιγότερο χρειάζεται να μετρά την αξία της μέσα από τη ζωή των άλλων.

Και τότε ο φθόνος αρχίζει να χάνει τη δύναμή του. Όχι επειδή εξαφανίζεται, αλλά επειδή παύει να καθορίζει την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.

Η εποχή της μόνιμης έκθεσης

Αν ο φθόνος αποτελεί μια διαχρονική ανθρώπινη εμπειρία, η εποχή μας φαίνεται να έχει δημιουργήσει ιδανικές συνθήκες για την ενίσχυσή του. Όχι επειδή οι άνθρωποι έγιναν περισσότερο ανταγωνιστικοί ή λιγότερο γενναιόδωροι, αλλά επειδή άλλαξε ο τρόπος με τον οποίο βλέπουν τον εαυτό τους μέσα στον κόσμο.

Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, οι συγκρίσεις γίνονταν μέσα σε σχετικά περιορισμένους κύκλους. Ο άνθρωπος γνώριζε τους γείτονες, τους συγγενείς, τους φίλους και τους συναδέλφους του. Γνώριζε όμως και τις δυσκολίες τους. Έβλεπε τις επιτυχίες τους, αλλά έβλεπε και τις αποτυχίες, τις απογοητεύσεις, τις ρωγμές της καθημερινότητάς τους.

Σήμερα συμβαίνει κάτι διαφορετικό. Έχουμε πρόσβαση σε έναν ατελείωτο αριθμό ζωών, αλλά κυρίως στις πιο φωτεινές εκδοχές τους. Μέσα σε λίγα λεπτά μπορούμε να δούμε ανθρώπους να ερωτεύονται, να ταξιδεύουν, να βραβεύονται, να δημιουργούν, να αποκτούν όσα εμείς επιθυμούμε. Αυτό που συνήθως δεν βλέπουμε είναι οι αμφιβολίες τους, οι νύχτες αγωνίας τους, οι συγκρούσεις τους ή οι στιγμές που αισθάνονται ανεπαρκείς.

Το παράδοξο είναι ότι οι περισσότεροι γνωρίζουμε πως αυτή η εικόνα είναι μερική. Γνωρίζουμε ότι κάθε ανθρώπινη ζωή περιλαμβάνει δυσκολίες που δεν δημοσιεύονται. Κι όμως, η γνώση αυτή δεν αρκεί πάντα για να προστατεύσει τη συναισθηματική μας πραγματικότητα.

Ένας άνθρωπος μπορεί να ολοκληρώσει μια απολύτως φυσιολογική ημέρα. Να έχει εργαστεί, να έχει συναντήσει ανθρώπους που αγαπά, να έχει ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του. Μέχρι τη στιγμή που θα ανοίξει το κινητό του. Τότε μπορεί να βρεθεί μπροστά σε δεκάδες εικόνες ζωών που μοιάζουν πιο ενδιαφέρουσες, πιο επιτυχημένες ή πιο ολοκληρωμένες από τη δική του. Και ξαφνικά, αυτό που πριν από λίγο ήταν αρκετό, μοιάζει ανεπαρκές.

Δεν είναι μόνο τα κοινωνικά δίκτυα. Είναι και ένα ευρύτερο πολιτισμικό μήνυμα που διαπερνά τη σύγχρονη ζωή: ότι πρέπει διαρκώς να εξελισσόμαστε, να πετυχαίνουμε, να γινόμαστε καλύτεροι, πιο ευτυχισμένοι, πιο ολοκληρωμένοι. Η σύγκριση δεν αποτελεί πλέον μια περιστασιακή εμπειρία. Έχει γίνει σχεδόν μια μόνιμη ψυχική συνθήκη.

Για έναν άνθρωπο με σχετικά σταθερή αίσθηση αξίας, αυτή η πραγματικότητα μπορεί να είναι κουραστική αλλά διαχειρίσιμη. Για έναν άνθρωπο με μεγαλύτερη ναρκισσιστική ευαλωτότητα, όμως, μπορεί να γίνει ιδιαίτερα επώδυνη. Κάθε εικόνα επιτυχίας κινδυνεύει να μετατραπεί σε υπενθύμιση προσωπικής ανεπάρκειας. Κάθε ιστορία ευτυχίας σε απόδειξη ότι οι άλλοι τα καταφέρνουν καλύτερα.

Έτσι, ο σύγχρονος φθόνος δεν εκδηλώνεται πάντοτε ως εχθρότητα προς κάποιο συγκεκριμένο πρόσωπο. Συχνότερα παίρνει τη μορφή μιας αόριστης αίσθησης ότι κάπου αλλού υπάρχει η ζωή που θα έπρεπε να ζούμε εμείς. Και αυτή η αίσθηση, όσο διακριτική κι αν είναι, μπορεί να απομακρύνει τον άνθρωπο από τη δική του πραγματικότητα και από τη δυνατότητα να αναγνωρίσει όσα ήδη υπάρχουν μέσα στη ζωή του.

Από τον φθόνο στην αυτογνωσία

Ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του φθόνου να είναι ότι, παρά τη δυσφορία που προκαλεί, μπορεί να αποτελέσει μια αφετηρία αυτογνωσίας. Αυτό βέβαια προϋποθέτει ότι θα καταφέρουμε να τον κοιτάξουμε κατάματα, χωρίς να τον δικαιολογήσουμε αλλά και χωρίς να τον καταδικάσουμε.

Οι περισσότεροι άνθρωποι, όταν έρχονται αντιμέτωποι με τον φθόνο, στρέφουν αμέσως την προσοχή τους προς τον άλλον. Αναρωτιούνται αν εκείνος το άξιζε, αν στάθηκε τυχερός ή αν η εικόνα που παρουσιάζει είναι πραγματική. Όμως η πιο ουσιαστική ψυχολογική εργασία αρχίζει όταν το βλέμμα επιστρέφει στον εαυτό.

Τι είναι αυτό που άγγιξε τόσο βαθιά η επιτυχία του άλλου; Ποια ανάγκη, ποια επιθυμία ή ποια παλιά πληγή ενεργοποιήθηκε;

Πίσω από τον φθόνο συχνά κρύβονται ερωτήματα που δεν είχαμε τολμήσει να διατυπώσουμε. Μερικές φορές αποκαλύπτει μια ανάγκη για δημιουργικότητα που έμεινε στο περιθώριο. Άλλες φορές μια λαχτάρα για σύνδεση, για αναγνώριση ή για προσωπικό νόημα. Ο άνθρωπος που φθονούμε γίνεται τότε λιγότερο σημαντικός από αυτό που αντιπροσωπεύει μέσα στον δικό μας ψυχικό κόσμο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο φθόνος είναι κάτι θετικό. Σημαίνει όμως ότι μπορεί να γίνει χρήσιμος. Όπως συμβαίνει με πολλά δύσκολα συναισθήματα, η αξία του βρίσκεται όχι στην παρουσία του αλλά σε αυτό που αποκαλύπτει.

Η μετάβαση αυτή απαιτεί ψυχική ωριμότητα. Απαιτεί να αντέξουμε την αλήθεια ότι η ζωή των άλλων μερικές φορές μάς πονά. Όχι επειδή είμαστε κακοί άνθρωποι, αλλά επειδή είμαστε άνθρωποι με επιθυμίες, απώλειες, ανεκπλήρωτα όνειρα και εύθραυστες περιοχές που εξακολουθούν να ζητούν φροντίδα.

Ίσως τελικά το αντίθετο του φθόνου να μην είναι η αδιαφορία ούτε καν η γενναιοδωρία. Ίσως να είναι η συμφιλίωση με τη δική μας ζωή. Η δυνατότητα να αναγνωρίζουμε τα όριά μας, τις επιλογές μας και τη μοναδικότητα της προσωπικής μας διαδρομής χωρίς να χρειάζεται να την αξιολογούμε διαρκώς μέσα από τη διαδρομή των άλλων.

Επίλογος

Ο φθόνος παραμένει ένα από τα πιο παρεξηγημένα συναισθήματα της ανθρώπινης εμπειρίας. Συχνά αντιμετωπίζεται ως ένδειξη κακού χαρακτήρα ή ηθικής αδυναμίας. Κι όμως, πίσω από αυτόν βρίσκεται συνήθως κάτι πολύ πιο ανθρώπινο: η αγωνία της σύγκρισης και η ευαλωτότητα της αυτοεκτίμησης.

Η ναρκισσιστική ευαλωτότητα εκφράζεται συχνά μέσα από τη δυσκολία να παραμένουμε ασφαλείς στον εαυτό μας όταν συναντάμε την επιτυχία ή την ευτυχία των άλλων.

Ίσως η ψυχική ωρίμανση να αρχίζει τη στιγμή που καταλαβαίνουμε ότι η ανθρώπινη αξία δεν λειτουργεί με όρους ανταγωνισμού. Η χαρά του άλλου δεν αφαιρεί κάτι από τη δική μας ύπαρξη. Η επιτυχία του δεν μειώνει τις δυνατότητές μας. Η πληρότητά του δεν ακυρώνει τη δική μας πορεία.

Όσο περισσότερο ο άνθρωπος κατοικεί τη ζωή που πραγματικά του ανήκει, τόσο λιγότερο χρειάζεται να μετρά την αξία της μέσα από τις ζωές των άλλων. Και τότε ο φθόνος, χωρίς να εξαφανίζεται εντελώς, παύει να είναι ένας σκληρός κριτής. Γίνεται μια υπενθύμιση ότι πίσω από κάθε σύγκριση κρύβεται συνήθως μια βαθύτερη ανάγκη: η ανάγκη να νιώσουμε ότι η δική μας ζωή έχει θέση, νόημα και αξία.

Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

Τι είναι ο φθόνος στην ψυχολογία;

Ο φθόνος είναι το δυσάρεστο συναίσθημα που μπορεί να προκύψει όταν κάποιος άλλος διαθέτει ή επιτυγχάνει κάτι που επιθυμούμε για τον εαυτό μας. Συχνά συνδέεται με τη σύγκριση και την αυτοεκτίμηση.

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στον φθόνο και τη ζήλια;

Ο φθόνος αφορά κάτι που έχει κάποιος άλλος και θα θέλαμε να έχουμε εμείς. Η ζήλια αφορά συνήθως τον φόβο απώλειας μιας σημαντικής σχέσης ή θέσης προς όφελος ενός τρίτου προσώπου.

Τι είναι η ναρκισσιστική ευαλωτότητα;

Η ναρκισσιστική ευαλωτότητα είναι η δυσκολία διατήρησης μιας σταθερής αίσθησης προσωπικής αξίας. Όταν η αυτοεκτίμηση είναι εύθραυστη, η επιτυχία ή η ευτυχία των άλλων μπορεί να βιωθεί ως απειλή.

Γιατί τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν τον φθόνο;

Τα κοινωνικά δίκτυα προβάλλουν κυρίως τις πιο επιτυχημένες και ευχάριστες στιγμές της ζωής των ανθρώπων, ενισχύοντας τις συγκρίσεις και την αίσθηση ανεπάρκειας.

Μπορεί ο φθόνος να γίνει ευκαιρία αυτογνωσίας;

Ναι. Όταν αναγνωρίζεται χωρίς ενοχή ή ηθικολογία, ο φθόνος μπορεί να αποκαλύψει βαθύτερες ανάγκες, επιθυμίες ή ανεκπλήρωτες πλευρές της ζωής μας.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προγραμματίστε τη συνάντησή μας στο γραφείο Ξεκινήστε την Online θεραπεία σας (από όπου κι αν βρίσκεστε)