Ναρκισσισμός και Social Media: Μια σύγχρονη σχέση

Ναρκισσισμός και Social Media: Η σύγχρονη κρίση της αυθεντικότητας

Η σχέση ανάμεσα στο δίπολο Ναρκισσισμός και Social Media αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα της εποχής μας. Είναι, δυστυχώς, γεγονός αδιαμφισβήτητο πως οι σύγχρονες δυτικές κοινωνίες απέτυχαν παταγωδώς να εμπνεύσουν στα μέλη τους μια διάθεση αυθεντικών αισθημάτων έγνοιας και αλληλεγγύης. Αντί για αυτά τα αισθήματα, ενθαρρύνεται και γιγαντώνεται ολοένα και περισσότερο η αντίληψη του «αγάπα, πάνω απ’ όλους και απ’ όλα, τον εαυτό σου». Προωθείται, δηλαδή, οτιδήποτε μπορεί να κάνει το άτομο να νιώθει ξεχωριστό και καλύτερο από οποιονδήποτε άλλον.

Ταυτόχρονα, η εξεζητημένη εστίαση στην εξωτερική εμφάνιση και στο «φαίνεσθαι» γίνεται ολοένα και πιο ορατή μέσα από νέες μορφές έκφρασης. Σε αυτό το πλαίσιο, κυριαρχούν κυρίως τα Social Media. Το περιρρέον πολιτισμικό μας περιβάλλον καλλιεργεί μια ανάγκη συνεχούς αναζήτησης προσοχής και επιβεβαίωσης. Αυτή η επιβεβαίωση αποτελεί, για όσους τη χρειάζονται, ένα πιστοποιητικό κοινωνικής αποδοχής. Για τον σκοπό αυτό, χρησιμοποιούνται φωτογραφίες στο Instagram ή προφίλ στο Facebook, προκειμένου να προβληθεί μια συγκεκριμένη εκδοχή του εαυτού. Κύρια «θύματα» αυτού του νέου τρόπου διαχείρισης των ναρκισσιστικών αναγκών είναι οι έφηβοι και τα νεαρά άτομα, κυρίως θηλυκού γένους.

Ωστόσο, ένα τέτοιο περιβάλλον έχει δημιουργήσει στρατιές εγωκεντρικών και εγωπαθών ατόμων. Αυτοί οι άνθρωποι διαθέτουν συχνά μια υπερφίαλη και μη ρεαλιστική εικόνα εαυτού, οι συνέπειες της οποίας είναι συνήθως σοβαρότατες. Συνεπώς, όταν η έγνοια για τον διπλανό μας —τον συγγενή, τον φίλο ή τον γείτονα— παύει να αποτελεί προτεραιότητα, η κοινωνία νοσεί βαρέως. Τα θεμέλια της κοινωνικής συνοχής και της ανθρώπινης συνύπαρξης έχουν, στην κυριολεξία, διαρραγεί.

Η κότα έκανε το αυγό ή το αυγό την κότα;

Ένα αυτονόητο αλλά εξαιρετικά σημαντικό ερώτημα που γεννάται είναι το εξής: «Είναι τα Social Media αυτά που ελκύουν άτομα με έντονα ναρκισσιστικά στοιχεία ή μήπως μετατρεπόμαστε σε νάρκισσους εξαιτίας της επιρροής που ασκούν επάνω μας;».

Πράγματι, τα άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας χαρακτηρίζονται από μια απύθμενη ανάγκη. Επιζητούν συνεχώς την αποδοχή, την επιβεβαίωση και τον θαυμασμό.Επιζητούν συνεχώς ενδείξεις αγάπης από τους άλλους, ανεξάρτητα από το πώς τα ίδια συμπεριφέρονται. Σύμφωνα με έρευνες που συνέκριναν διαφορετικές γενιές, καταδεικνύεται μια ανησυχητική τάση. Συγκεκριμένα, στα άτομα που γεννήθηκαν μεταξύ 1980 και 1990, έχει αυξηθεί σημαντικά η προσκόλληση σε εξωτερικές αξίες, όπως ο πλούτος, το κοινωνικό status και η αναγνωρισιμότητα. Αντίθετα, παρατηρείται κάμψη των εσωτερικών αξιών, όπως η κοινωνική αλληλεγγύη και η αποδοχή του εαυτού.

Η ναρκισσιστική στροφή στον εαυτό

Τα ευρήματα αυτά ερμηνεύονται ως σαφείς ενδείξεις μιας ναρκισσιστικής στροφής προς τον ίδιο τον εαυτό. Στα νεότερα άτομα, ενδυναμώνεται ολοένα και περισσότερο η αντίληψη πως η γνώμη των άλλων δεν έχει σημασία, αρκεί να πιστεύουν στον εαυτό τους. Με άλλα λόγια, βιώνουμε μια μετατόπιση του κέντρου βάρους από το συλλογικό προς το ατομικό. Πτυχή αυτής της αλλαγής αποτελεί η έκθεση προσωπικών στοιχείων και βιωμάτων στα Social Media, προς οποιονδήποτε έχει τη διάθεση να τα διαβάσει.

Παράλληλα, αυτού του είδους ο ψυχαναγκαστικός εστιασμός στον εαυτό οδηγεί σε ολοένα μεγαλύτερη αδιαφορία και έλλειψη συναισθαντικότητας για τους άλλους. Πρόκειται για βασικά χαρακτηριστικά ενός ναρκισσιστικού τρόπου λειτουργίας, όπου το κατεξοχήν ζητούμενο είναι η κάλυψη προσωπικών αναγκών και όχι η ύπαρξη συλλογικών στόχων.

Επιπλέον, η εμμονή σε σχόλια που παρουσιάζουν τα πάντα ως «υπέροχα» και «τέλεια» δημιουργεί μια εικονική εκδοχή της πραγματικότητας. Παρομοίως, η αγωνιώδης προσπάθεια απόκτησης χιλιάδων άγνωστων ψηφιακών «φίλων» αποτελεί στοιχείο μιας ναρκισσιστικής ψυχικής λειτουργίας.

Συνεπώς, από τα προαναφερθέντα προκύπτει πως η αυξανόμενη χρήση των Social Media (Facebook, Instagram, TikTok κ.ά.) προσφέρει άριστα εργαλεία σε άτομα με ναρκισσιστική δομή. Οι πλατφόρμες αυτές δίνουν τροφή στον «αδηφάγο Μινώταυρο» των ακόρεστων αναγκών τους για επίδειξη, επιβεβαίωση και θαυμασμό.

Η κατανόηση των ορίων ανάμεσα στην ψηφιακή και την πραγματική ζωή είναι απαραίτητη για την ψυχική μας υγεία. Αν νιώθετε ότι η ενασχόληση με τα δίκτυα επηρεάζει την αυτοεικόνα σας, μπορείτε να κλείσετε ένα ραντεβού για online συνεδρίες ή για συνεδρίες δια ζώσης.

Η μετάβαση από το συλλογικό στο ατομικό και η αλληλεπίδρασή τους

Πριν από την εποχή της πληροφορίας, η επικοινωνία των ανθρώπων γινόταν σε παρόντα χρόνο και χώρο. Τα άτομα βρίσκονταν, δηλαδή, στον ίδιο χώρο ταυτόχρονα. Τώρα πλέον, στην επικοινωνία μέσω τηλεφώνων ή Social Media, υφίσταται ένας σαφής διαχωρισμός ανάμεσα στον χώρο και στον χρόνο. Συνεπώς, δεν χρειάζεται να είσαι στον ίδιο χώρο για να επικοινωνείς, ούτε καν να γνωρίζεις τον άλλον προσωπικά.

Αυτή η νέα πραγματικότητα, όπου ο χρόνος αποκτά μεγαλύτερη αξία από τον χώρο, δημιουργεί μια αίσθηση εγγύτητας, η οποία όμως είναι συχνά απατηλή. Ταυτόχρονα, ενισχύεται η ψευδαίσθηση της «συνύπαρξης», ενώ στην πραγματικότητα βαθαίνει η αίσθηση της μοναξιάς.

Παράλληλα, η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο προσωπικό και το δημόσιο έχει σχεδόν καταργηθεί με την αποφασιστική συμβολή των Social Media. Το blog ή ο «λογαριασμός» του καθενός έχει μετατραπεί από προσωπικό σε δημόσιο ημερολόγιο. Έτσι, οι σκέψεις μας μπορούν δυνητικά να διαβαστούν από εκατομμύρια χρήστες ή χιλιάδες ψηφιακούς «φίλους».

Επιπλέον, έρευνες δείχνουν πως η πιο δημοφιλής λέξη και το πιο συχνό θέμα μεταξύ των χρηστών είναι το «εγώ». Αυτό σημαίνει πως το «εγώ» γίνεται ο πρωταγωνιστής σε μια δημόσια αρένα. Εξαρτάται, όμως, άμεσα από τις «επευφημίες» και την επιβεβαίωση των άλλων. Με αυτόν τον τρόπο, διαμορφώνεται μια «επιλεκτική προσωπική ταυτότητα», την οποία ο χρήστης επιλέγει να παρουσιάσει δημόσια.

Η αποδυνάμωση της συλλογικότητας στην εποχή της παγκοσμιοποίησης

Οι συμπαγείς κοινωνίες που γνωρίζαμε παλαιότερα δεν υπάρχουν πια. Τα σαφή όρια όσον αφορά τα έθνη και τις παραδόσεις αντικαθίστανται σταδιακά από τις αξίες της ομογενοποίησης. Καθώς η δύναμη της συλλογικότητας αποδυναμώνεται, το άτομο αισθάνεται πως η ευθύνη της ζωής του βρίσκεται αποκλειστικά στα δικά του χέρια.

Ως εκ τούτου, οι απαντήσεις που αναζητά βρίσκονται συχνά στη μίμηση του τρόπου με τον οποίο διαχειρίζονται τη ζωή τους οι άλλοι ψηφιακά. Δυστυχώς, δεν υπάρχουν πια οι ηγέτες-εμπνευστές που θα μπορούσαν να αναλάβουν τον ρόλο του καθοδηγητή. Ταυτόχρονα, η αποδυνάμωση της οικογένειας και του γονικού κύρους αφήνει ένα κενό στα σημεία αναφοράς.

Σήμερα, οι περισσότεροι κοιτούν γύρω τους στα Social Media για να βρουν απαντήσεις σε υπαρξιακά ερωτήματα και να εισπράξουν την προσοχή που τους λείπει. Παλαιότερα, οι κοινωνικά αδύναμοι προσέβλεπαν στη συλλογική δράση και στα συνδικάτα για ελπίδα. Τώρα, ο καθένας μπορεί να αισθάνεται «ελεύθερος» να εκφράζεται σε άπειρες διαδικτυακές γειτονιές, παραμένοντας όμως απόλυτα μόνος απέναντι στις προκλήσεις.

Σε αυτό το σημείο, τα Social Media έρχονται να καλύψουν μέρος αυτού του χαώδους κενού. Ωστόσο, η χρήση τους συχνά προσλαμβάνει τη μορφή εξάρτησης και όχι μιας απλής κοινωνικής αναγκαιότητας.

Ναρκισσισμός και Social Media: Η ψηφιακή αυτοπροβολή

Είναι κοινά αποδεκτό πως τα άτομα με ναρκισσιστική δομή προσωπικότητας χρησιμοποιούν τις κοινωνικές τους σχέσεις ως εργαλείο. Με αυτόν τον τρόπο, προσπαθούν να δομήσουν την εικόνα του εαυτού τους και να ενισχύσουν την αυτοεκτίμησή τους. Συνήθως, τα άτομα αυτά δεν ενδιαφέρονται για τη δημιουργία μακροχρόνιων δεσμών. Αντίθετα, επιδιώκουν επιφανειακές κοινωνικές σχέσεις, ώστε να θεωρούνται δημοφιλή και να απολαμβάνουν κοινωνικό κύρος.

Αν και είναι δυνατόν να υπάρξουν κάποιες βαθύτερες διαδικτυακές επαφές, το κύριο ζητούμενο παραμένει ο μεγάλος αριθμός «φίλων». Επιπλέον, τα Social Media προσφέρουν την απεριόριστη δυνατότητα στους χρήστες να παρουσιάζουν τον εαυτό τους ακριβώς όπως επιθυμούν. Μέσω επιλεγμένων φωτογραφιών και αυτοπεριγραφών, επιτυγχάνουν μια μορφή διαρκούς αυτοδιαφήμισης.

Η ανάγκη για επιβεβαίωση και η αμφίδρομη στήριξη

Ο ναρκισσιστικός —και για ορισμένους αντικοινωνικός— τρόπος λειτουργίας διαφαίνεται επίσης από την ανάγκη για κοινωνική στήριξη. Τα άτομα αυτά απαιτούν από τα μέλη των Social Media ή τους αναγνώστες των blogs τους μια στήριξη που είναι δυσανάλογα μεγαλύτερη από αυτήν που οι ίδιοι προσφέρουν.

Συνεπώς, ενοχλούνται ιδιαίτερα όταν δεν λαμβάνουν απάντηση σε κάποιο σχόλιο ή όταν έρχονται αντιμέτωποι με μια αρνητική κριτική. Η δίψα τους για ένα μεγαλύτερο «ακροατήριο» τα οδηγεί συχνά στην αποδοχή προσωπικών ερωτήσεων από αγνώστους. Με αυτή τη στάση, παραμελούν τη χρήση των πλατφορμών ως τόπο ουσιαστικής συνδιαλλαγής με πραγματικούς φίλους.

Ψυχολογική ερμηνεία και η εξιδανικευμένη εικόνα εαυτού

Μία σοβαρή ψυχολογική ερμηνεία αυτών των αντιδράσεων είναι η ταύτιση του ατόμου με μια εξιδανικευμένη εκδοχή του εαυτού του. Υποσυνείδητα, απαιτεί από τους άλλους να προσαρμοστούν σε αυτή την εικόνα.

Στην περίπτωση που κάποιος δεν ανταποκριθεί στις προδιαγραφές αυτής της φαντασίωσης, βιώνεται αυτόματα ως απειλητικός και απορριπτικός. Ωστόσο, το άτομο με ναρκισσιστικό τρόπο λειτουργίας δυσκολεύεται να κατανοήσει τους λόγους αυτής της απόρριψης. Όντας υπερβολικά στραμμένο στον εαυτό του, δεν διαθέτει την ψυχική ωριμότητα να διακρίνει τις απαιτήσεις από τις πραγματικές του ανάγκες.

Συχνά, οι απαιτήσεις του εκλαμβάνονται ως δικαιωματικές ανάγκες που πρέπει οπωσδήποτε να καλυφθούν από τους άλλους. Αυτό που συμβαίνει στην πραγματικότητα, όμως, είναι πως κατηγορεί τον περίγυρό του ακριβώς για τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν τη δική του προσωπικότητα. Για τον λόγο αυτόν, το άτομο με ναρκισσιστικό τρόπο λειτουργίας δυσκολεύεται να κατανοήσει τους λόγους αυτής της απόρριψης.

Επίλογος: Η πρόκληση της ψηφιακής αυθεντικότητας

Προσωπική μου άποψη είναι πως τα Social Media —άλλα περισσότερο και άλλα λιγότερο— καλλιεργούν και ενθαρρύνουν έναν ναρκισσιστικό τρόπο λειτουργίας. Πολλοί από όσους εκτίθενται προς δημόσια κρίση υιοθετούν συγκεκριμένους ρόλους. Παρουσιάζουν εκδοχές του εαυτού τους που είναι όχι μόνον αποδεκτές, αλλά και επιβραβεύσιμες. Για τον λόγο αυτόν, οι διαδικτυακοί «φίλοι» καθίστανται ιδιαίτερα σημαντικοί. Επιπλέον, όσο αυξάνεται ο αριθμός αυτών των φίλων, τόσο μεγαλώνουν οι πιθανότητες για περισσότερα «likes» και θετικά σχόλια. Αυτές οι αντιδράσεις αποτελούν, τελικά, την κύρια τροφή για την αυτοεικόνα και την αυτοεκτίμησή τους.

Από την άλλη πλευρά, γνωρίζουμε καλά πως ελκόμαστε και εξαρτόμαστε από ό,τι έχουμε ανάγκη ή μας λείπει, προκειμένου να διατηρήσουμε μια σχετική ψυχική ισορροπία. Συνεπώς, όσο μεγαλύτερα είναι τα προσωπικά μας ελλείμματα, τόσο εντείνεται η ανάγκη ή η εξάρτησή μας από αυτό που μας λείπει, είτε είναι έμψυχο είτε άψυχο. Αυτό σημαίνει πως άτομα με ναρκισσιστικό τρόπο ψυχικής λειτουργίας έλκονται ευκολότερα από τις δυνατότητες αυτοπροβολής που δίνουν τα Social Media.

Η εικονική πραγματικότητα ως ψυχική προβολή

Δυστυχώς, έχουμε φθάσει στο σημείο όπου η «διαδικτυακή κοινωνία» είναι, για πολλούς, εξίσου σημαντική με την πραγματική. Η δυνατότητα επικοινωνίας χωρίς λόγια, όπου ο γραπτός λόγος και οι εικόνες αντικαθιστούν τη λεκτική επαφή, θεωρείται πλέον ισοδύναμη της φυσικής παρουσίας.

Η ύπαρξη αυτού του διαδικτυακού κόσμου, που είναι γεμάτος από επί μέρους «τέλειες» ζωές, γίνεται απόλυτα υπαρκτή για τους δημιουργούς του. Ωστόσο, στην ουσία πρόκειται για μία εικονική πραγματικότητα. Πρόκειται για μια εξιδανικευμένη ψυχική προβολή στις οθόνες. Αυτή η εικόνα αναζητά απεγνωσμένα την επιβεβαίωση των άλλων.

Εύχομαι, λοιπόν, αυτός ο τρόπος συμπεριφοράς να μην αποτελέσει την αναπόφευκτη μοίρα μας. Με τη βοήθεια των κατάλληλων αντιδότων, ελπίζω ο ψηφιακός κόσμος να αποτελέσει μία επιπλέον δυνατότητα αυτοπραγμάτωσης και όχι έναν δρόμο προς την αυτοπαγίδευση ή την αυτοκαταστροφή.

Η αυθεντικότητα είναι η μόνη ουσιαστική διέξοδος από την παγίδα της ψηφιακής εξιδανίκευσης. Για περισσότερη υποστήριξη στη διαχείριση αυτών των προκλήσεων, επισκεφθείτε την αρχική σελίδα i-psyxologos.gr. Είμαι στη διάθεσή σας για online ψυχοθεραπεία και ραντεβού στο γραφείο.