Υπάρχουν βράδια που το σπίτι είναι ήσυχο και η μοναξιά μοιάζει αυτονόητη. Υπάρχουν, όμως, και εκείνα στα οποία έχουμε μόλις κλείσει την πόρτα πίσω από έναν άνθρωπο που αγαπάμε και, αντί να αισθανόμαστε κοντά του, νιώθουμε ένα παράξενο κενό.
Μπορεί να μιλήσαμε όλη την ημέρα με ανθρώπους, να απαντήσαμε σε μηνύματα, να βρεθήκαμε με φίλους, να γυρίσαμε στο σπίτι όπου μας περίμενε ο σύντροφός μας. Κι όμως, κάπου μέσα μας να υπάρχει η αίσθηση ότι κανείς δεν γνωρίζει πραγματικά τι συμβαίνει εκεί μέσα.
Αυτή η μορφή μοναξιάς είναι δύσκολο να αναγνωριστεί, επειδή δεν συμφωνεί με την εικόνα που έχουμε συνήθως για τον μοναχικό άνθρωπο. Δεν είμαστε απαραίτητα μόνοι. Μπορεί να έχουμε μια γεμάτη καθημερινότητα, σχέσεις και ανθρώπους που ενδιαφέρονται για εμάς. Αυτό που λείπει είναι η εμπειρία της ουσιαστικής συναισθηματικής σύνδεσης.
Μπορούμε να νιώθουμε μόνοι ακόμη κι όταν έχουμε ανθρώπους γύρω μας, όταν η παρουσία τους δεν συνοδεύεται από την αίσθηση ότι μας καταλαβαίνουν και ότι μπορούμε να μοιραστούμε μαζί τους τον εσωτερικό μας κόσμο. Η μοναξιά αφορά έτσι όχι μόνο την απουσία ανθρώπων, αλλά και την ποιότητα της σύνδεσης.
Μερικές φορές, λοιπόν, το ερώτημα δεν είναι «Πόσους ανθρώπους έχω;», αλλά «Με ποιον μπορώ πραγματικά να συναντηθώ ψυχικά;».
Όταν η μοναξιά δεν αφορά την απουσία ανθρώπων
Η μοναξιά δεν έχει μία μόνο αιτία και δεν εξηγείται πάντα με τον ίδιο ψυχολογικό μηχανισμό.
Για κάποιον μπορεί να έχει προηγηθεί ένας χωρισμός, μια απώλεια, μια μετακόμιση ή μια μεγάλη αλλαγή στη ζωή. Για κάποιον άλλον μπορεί να υπάρχει μια σχέση που δεν προσφέρει την εγγύτητα που χρειάζεται. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει πολύ λίγες κοινωνικές επαφές, ενώ κάποιος άλλος να έχει πολλές αλλά να αισθάνεται ότι καμία δεν τον αγγίζει πραγματικά. Ο ΠΟΥ αναγνωρίζει ακριβώς αυτή την πολλαπλότητα των παραγόντων που συνδέονται με τη μοναξιά και την κοινωνική αποσύνδεση.
Στις στενές σχέσεις, δεν αναζητούμε μόνο παρουσία. Αναζητούμε την εμπειρία ότι μπορούμε να στραφούμε κάπου όταν φοβόμαστε, όταν πονάμε, όταν χαιρόμαστε ή όταν κάτι μέσα μας δεν έχει ακόμη βρει λέξεις.
Εδώ αποκτά σημασία η συναισθηματική διαθεσιμότητα. Μπορούμε να μιλάμε με κάποιον καθημερινά, να συνεργαζόμαστε, να αγαπιόμαστε ακόμη και να φροντίζουμε ο ένας τον άλλον, χωρίς να υπάρχει αρκετός χώρος για να μοιραστούμε φόβο, ανάγκη, ντροπή ή ευαλωτότητα. Η σχέση υπάρχει, αλλά η βαθύτερη συνάντηση απουσιάζει.
Μερικοί άνθρωποι έχουν μάθει να μιλούν για όλα, εκτός από όσα πραγματικά τους αγγίζουν. Άλλοι προσφέρουν συνεχώς στους γύρω τους, αλλά δυσκολεύονται να ζητήσουν κάτι για τον εαυτό τους. Κάποιοι αισθάνονται ασφαλείς όσο διατηρούν τον έλεγχο της σχέσης, αλλά ανησυχούν όταν χρειάζεται να εξαρτηθούν λίγο από τον άλλον.
Τότε η μοναξιά μπορεί να συνυπάρχει με την αγάπη.
Η παράδοξη ανάγκη: «Θέλω να είσαι κοντά μου, αλλά φοβάμαι την εγγύτητα»
Η ανάγκη για σύνδεση και η ανάγκη για προστασία του εαυτού δεν αλληλοαναιρούνται. Μπορούν να υπάρχουν ταυτόχρονα.
Ένας άνθρωπος μπορεί να λαχταρά μια στενή σχέση και, μόλις η σχέση αρχίσει να γίνεται πραγματικά σημαντική, να νιώθει εκτεθειμένος. Αυτό είναι, σε πολλές περιπτώσεις, ο πυρήνας του φόβου εγγύτητας: μπορεί να θέλει περισσότερη επικοινωνία, αλλά όταν ο άλλος ενδιαφερθεί έντονα να αισθανθεί πίεση. Μπορεί να παραπονιέται ότι κανείς δεν τον πλησιάζει και, όταν κάποιος επιχειρήσει να τον πλησιάσει, να βρίσκει λόγους για να κρατήσει μια απόσταση.
Δεν σημαίνει ότι δεν θέλει πραγματικά σχέση. Μπορεί να σημαίνει ότι η εγγύτητα έχει αποκτήσει δύο διαφορετικά νοήματα: είναι ταυτόχρονα κάτι που επιθυμεί και κάτι που χρειάζεται να βλέπει με επιφύλαξη.
Ένα ενδεικτικό στιγμιότυπο
Ένας άνθρωπος μπορεί να λέει: «Θέλω να έχω κάποιον στη ζωή μου, αλλά όταν μια σχέση αρχίζει να γίνεται σημαντική, κάτι μέσα μου θέλει να φύγει».
Δεν περιγράφει απαραίτητα μια συνειδητή απόφαση. Μπορεί να παρατηρεί ότι στην αρχή μιας σχέσης αναζητά συνεχώς τον άλλον και, μόλις αισθανθεί ότι εκείνος ανταποκρίνεται, αρχίζει να αμφιβάλλει, να αποστασιοποιείται ή να βρίσκει λόγους για τους οποίους «δεν ταιριάζουν τελικά». Είναι, με άλλα λόγια, η τρυφερότητα που φοβόμαστε ακριβώς τη στιγμή που την αποκτούμε.
Το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται στο να αποφασίσουμε αν φοβάται ή αν θέλει τη σχέση. Βρίσκεται στο ότι και οι δύο κινήσεις, τόσο η επιθυμία για εγγύτητα όσο και η ανάγκη για προστασία, φαίνεται να υπάρχουν ταυτόχρονα.
Όταν ο φόβος της απόρριψης αλλάζει τον τρόπο που βλέπουμε τους άλλους
Η μοναξιά μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο περισσότερο ευαίσθητο στα σημάδια κοινωνικής απόστασης. Όταν κάποιος έχει ήδη βιώσει πολλές φορές ότι δεν τον επιλέγουν, δεν τον καταλαβαίνουν ή δεν τον υπολογίζουν, μπορεί να αρχίσει να παρατηρεί με ιδιαίτερη προσοχή οτιδήποτε μοιάζει με πιθανή απόρριψη.
Ένα μήνυμα που δεν απαντήθηκε ακόμη. Μια πρόσκληση που δεν έγινε. Ένας διαφορετικός τόνος στη φωνή. Ένα βλέμμα που δεν κράτησε όσο περίμενε.
Το δύσκολο σημείο βρίσκεται εδώ: το γεγονός και η ερμηνεία του δεν είναι πάντοτε το ίδιο πράγμα.
Ο άλλος μπορεί πράγματι να απομακρύνεται. Μπορεί όμως και να είναι κουρασμένος, απασχολημένος ή στραμμένος σε κάτι άλλο. Όταν μέσα μας υπάρχει ήδη ο φόβος «στο τέλος θα με αφήσουν», το κενό της αμφιβολίας μπορεί να καλυφθεί με το πιο οδυνηρό σενάριο.
Η ερευνητική βιβλιογραφία έχει βρει συσχέτιση ανάμεσα στην ευαισθησία στην απόρριψη και τη μοναξιά, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η μία αποτελεί πάντοτε την αιτία της άλλης. Η σχέση είναι πιο σύνθετη: οι προσδοκίες απόρριψης μπορούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε κοινωνικά γεγονότα και ανταποκρινόμαστε στις σχέσεις.
Χρειάζεται όμως εδώ μια σημαντική διάκριση. Δεν είναι κάθε φόβος απόρριψης προϊόν μιας εσωτερικής ευαισθησίας. Μερικές φορές, η απόσταση είναι πραγματική. Υπάρχουν σχέσεις στις οποίες ο άλλος πράγματι δεν ανταποκρίνεται, δεν είναι διαθέσιμος ή μας απορρίπτει. Η ψυχολογική κατανόηση δεν πρέπει να μετατρέπει κάθε μοναξιά σε προσωπικό πρόβλημα του ανθρώπου που τη βιώνει.
Ο φαύλος κύκλος της μοναξιάς
Μπορεί έτσι να δημιουργηθεί ένας φαύλος κύκλος που δύσκολα γίνεται αντιληπτός από εκείνον που τον ζει. Νιώθει μόνος, φοβάται ότι δεν τον θέλουν πραγματικά, αρχίζει να παρατηρεί περισσότερο τα σημάδια απόστασης και ερμηνεύει ορισμένα από αυτά ως απόρριψη. Πληγώνεται και προστατεύεται.
Η προστασία μπορεί να πάρει διαφορετικές μορφές. Κάποιος μπορεί να αποσυρθεί και να σταματήσει να διεκδικεί την επαφή. Κάποιος άλλος μπορεί να αναζητά συνεχώς επιβεβαίωση: «Με αγαπάς;», «Είσαι καλά μαζί μου;», «Γιατί δεν μου απάντησες;»
Και στις δύο περιπτώσεις η σχέση μπορεί να γίνει πιο δύσκολη. Η απόσυρση στερεί από τον άλλον την ευκαιρία να πλησιάσει, ενώ η διαρκής αναζήτηση επιβεβαίωσης μπορεί να φορτίσει τη σχέση με άγχος και να ενισχύσει την ανάγκη για ακόμη περισσότερη επιβεβαίωση.
Η μοναξιά τότε μοιάζει να επιβεβαιώνει τον αρχικό φόβο.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος «φταίει» για τη μοναξιά του. Οι σχέσεις είναι αμφίδρομες και η πραγματική απόρριψη, η συναισθηματική μη διαθεσιμότητα, η απώλεια ή η έλλειψη κατάλληλων ανθρώπων στη ζωή μας μπορούν να αποτελούν πραγματικές πηγές αποσύνδεσης. Ο εσωτερικός κόσμος είναι σημαντικός, αλλά δεν ακυρώνει την πραγματικότητα της σχέσης.
Τι μαθαίνουμε νωρίς για την εγγύτητα
Ο τρόπος με τον οποίο σχετιζόμαστε ως ενήλικες δεν δημιουργείται από το μηδέν. Οι πρώιμες σχέσεις μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο που δεθήκαμε ως παιδιά, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ασφάλεια, την εμπιστοσύνη, την εξάρτηση και την εγγύτητα.
Ένα παιδί, που έχει βιώσει ότι οι ανάγκες του ακούγονται και ότι μπορεί να στραφεί σε κάποιον όταν φοβάται, μπορεί να αποκτήσει διαφορετικές προσδοκίες για τις σχέσεις από ένα παιδί που έμαθε ότι η ευαλωτότητα προκαλεί αδιαφορία, απόρριψη ή απρόβλεπτη αντίδραση.
Κάτι τέτοιο δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι η παιδική ηλικία αποτελεί ένα σταθερό σχέδιο που επαναλαμβάνεται υποχρεωτικά σε όλη τη ζωή.
Οι μεταγενέστερες σχέσεις, οι εμπειρίες και ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος κατανοεί τον εαυτό του και τους άλλους μπορούν να αλλάξουν τις προσδοκίες του. Μια ασφαλής φιλία, ένας σύντροφος που μπορεί να αντέξει την ευαλωτότητα ή μια θεραπευτική σχέση μπορούν να προσφέρουν εμπειρίες διαφορετικές από εκείνες που είχε γνωρίσει μέχρι τότε.
Γι’ αυτό έχει μεγαλύτερη αξία να ρωτήσουμε «Τι έχω μάθει να περιμένω από τις σχέσεις;» παρά να αναζητήσουμε ένα μοναδικό γεγονός του παρελθόντος που δήθεν εξηγεί όλη τη σημερινή μας ζωή.
Μήπως η αυτάρκεια έχει γίνει τρόπος προστασίας;
Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν μάθει να τα καταφέρνουν μόνοι τους τόσο καλά, ώστε η ανάγκη για κάποιον άλλο να τους φαίνεται σχεδόν επικίνδυνη.
Δεν ζητούν εύκολα βοήθεια, ούτε λένε ότι δυσκολεύονται, δεν θέλουν να επιβαρύνουν κανέναν. Όταν πληγωθούν, αποσύρονται και συνεχίζουν τη ζωή τους, μαθαίνουν έτσι να είναι πάντα δυνατοί, ακόμη κι όταν αυτό έχει ένα κόστος που δεν φαίνεται εύκολα.
Εξωτερικά, αυτό μπορεί να μοιάζει με δύναμη. Μερικές φορές, πράγματι είναι δύναμη. Μπορεί, όμως, να γίνει και τρόπος για να μην εξαρτηθούμε ποτέ αρκετά από έναν άλλον άνθρωπο ώστε να μπορέσουμε να πληγωθούμε από αυτόν.
Η αυτονομία είναι σημαντική. Δεν σημαίνει, όμως, ότι η ψυχική ωριμότητα απαιτεί να μη χρειαζόμαστε κανέναν. Μπορεί να σημαίνει κάτι πιο σύνθετο: ότι μπορούμε να διατηρούμε τον εαυτό μας και ταυτόχρονα να επιτρέπουμε σε ορισμένες σχέσεις να έχουν πραγματική σημασία για εμάς.
Όταν η μοναξιά γίνεται εσωτερικό κενό
Κάποια στιγμή, η μοναξιά μπορεί να πάψει να βιώνεται ως «μου λείπει ένας άνθρωπος» και να μετατραπεί σε κάτι πιο διάχυτο: «μου λείπει κάτι, αλλά δεν ξέρω τι».
Τότε μπορεί να εμφανιστεί ένα εσωτερικό κενό. Ο άνθρωπος συνεχίζει τη ζωή του, εργάζεται, συναντά ανθρώπους, κάνει σχέσεις, αλλά τίποτα δεν φαίνεται να φτάνει αρκετά βαθιά. Άλλοτε αναζητά συντροφικότητα, άλλοτε καταλήγει σε μια εξάρτηση που μοιάζει με σύνδεση χωρίς, όμως, να είναι.
Κάποιες φορές, ο άνθρωπος προσπαθεί να γεμίσει αυτό το κενό με διαρκή δραστηριότητα, κοινωνική επιβεβαίωση ή νέες σχέσεις. Άλλες φορές αποσύρεται ακόμη περισσότερο. Κι έτσι μπορεί να μπερδευτεί η ανάγκη για ουσιαστική σύνδεση με την ανάγκη να μην αισθανθεί ποτέ ξανά μόνος.
Δεν είναι όμως το ίδιο.
Το να έχουμε συνεχώς κάποιον δίπλα μας δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αισθανόμαστε συνδεδεμένοι. Και το να αντέχουμε τη μοναχικότητα δεν σημαίνει ότι πρέπει να μάθουμε να ζούμε χωρίς τους άλλους.
Τι μπορεί να αλλάξει;
Η έξοδος από αυτόν τον φαύλο κύκλο δεν αρχίζει πάντα με την αναζήτηση περισσότερων ανθρώπων. Μπορεί να αρχίσει με μια πιο δύσκολη ερώτηση: Τι κάνω όταν κάποιος έρχεται πραγματικά κοντά μου;
Απομακρύνομαι; Περιμένω συνεχώς επιβεβαίωση; Κρύβω τις ανάγκες μου; Θεωρώ ότι ο άλλος θα με απογοητεύσει πριν ακόμη μου δώσει αφορμή; Νιώθω ότι πρέπει να είμαι αυτάρκης ακόμη κι όταν χρειάζομαι βοήθεια;
Οι απαντήσεις σε αυτές τις ερωτήσεις δεν αποτελούν διάγνωση. Μπορούν, όμως, να ανοίξουν έναν δρόμο κατανόησης.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ακριβώς σε αυτό το σημείο. Όχι προσφέροντας μια συνταγή για να αποκτήσουμε περισσότερες σχέσεις, αλλά δημιουργώντας έναν χώρο όπου μπορεί κανείς να παρατηρήσει τι περιμένει από τον άλλον, τι φοβάται, πότε αισθάνεται ασφαλής και πότε χρειάζεται να απομακρυνθεί. Η σύγχρονη βιβλιογραφία και ο ΠΟΥ αναγνωρίζουν, ευρύτερα, τις ψυχολογικές και σχεσιακές παρεμβάσεις ως μέρος των προσεγγίσεων για την ενίσχυση της κοινωνικής σύνδεσης.
Μέσα σε μια σταθερή θεραπευτική σχέση, αυτές οι κινήσεις μπορούν να γίνουν αντικείμενο παρατήρησης και επεξεργασίας. Ο άνθρωπος μπορεί σταδιακά να αρχίσει να αναγνωρίζει ότι το να χρειάζεται κάποιον δεν σημαίνει ότι χάνει τον εαυτό του και ότι η εγγύτητα δεν συνεπάγεται αναγκαστικά εγκατάλειψη ή απώλεια ελευθερίας.
Όταν το «είμαι μόνος» σημαίνει κάτι περισσότερο
Ίσως γι’ αυτό η φράση «νιώθω μόνος» αξίζει να την ακούμε λίγο πιο προσεκτικά.
Μπορεί να σημαίνει ότι, πράγματι, λείπουν άνθρωποι από τη ζωή μας. Μπορεί να σημαίνει ότι μια σημαντική σχέση έχει τελειώσει. Μπορεί να σημαίνει ότι βρισκόμαστε σε μια περίοδο αλλαγής.
Μπορεί, όμως, να σημαίνει και κάτι διαφορετικό: «Δεν ξέρω πώς να αφήσω κάποιον να έρθει κοντά μου χωρίς να φοβάμαι ότι θα πληγωθώ».
Σε αυτή την περίπτωση, η μοναξιά δεν είναι μόνο ένα κενό που χρειάζεται να γεμίσει. Είναι μια εμπειρία που χρειάζεται να κατανοηθεί.
Ίσως, λοιπόν, το ερώτημα να μην είναι μόνο ποιος λείπει από τη ζωή μας. Είναι και τι συμβαίνει μέσα μας όταν κάποιος γίνεται σημαντικός. Τι περιμένουμε από εκείνον, τι φοβόμαστε, τι δυσκολευόμαστε να ζητήσουμε και πόσο χώρο μπορούμε να του επιτρέψουμε να καταλάβει μέσα μας.
Εκεί, στη λεπτή περιοχή ανάμεσα στην ανάγκη για τον άλλον και στην ανάγκη να προστατευτούμε από αυτόν —στην ίδια εκείνη πόρτα που κλείνουμε πίσω από κάποιον αγαπημένο μας πρόσωπο και ας μη θέλαμε— μπορεί να βρίσκεται ένα μέρος της μοναξιάς που δυσκολευόμαστε περισσότερο να καταλάβουμε.
Συχνές ερωτήσεις
1. Γιατί νιώθουμε μόνοι ενώ έχουμε ανθρώπους γύρω μας;
Μπορούμε να νιώθουμε μόνοι όταν οι σχέσεις μας δεν μας προσφέρουν την αίσθηση ουσιαστικής συναισθηματικής σύνδεσης. Δεν αρκεί πάντα η φυσική παρουσία των άλλων· σημαντικό ρόλο παίζει το αν αισθανόμαστε ότι μας καταλαβαίνουν, μας αποδέχονται και ότι μπορούμε να μοιραστούμε μαζί τους όσα πραγματικά ζούμε.
2. Γιατί μπορεί να νιώθω μόνος μέσα σε μια σχέση;
Η μοναξιά μπορεί να εμφανιστεί και μέσα σε μια ερωτική σχέση, ιδιαίτερα όταν υπάρχει συναισθηματική απόσταση, δυσκολία στην επικοινωνία ή η αίσθηση ότι σημαντικές πλευρές του εαυτού μας δεν μπορούν να μοιραστούν με τον σύντροφό μας. Η συνύπαρξη από μόνη της δεν εγγυάται την εγγύτητα.
3. Γιατί δυσκολεύομαι να έρθω πραγματικά κοντά με τους άλλους;
Μερικές φορές η ανάγκη για εγγύτητα συνυπάρχει με τον φόβο της απόρριψης, της έκθεσης ή της απογοήτευσης. Έτσι, μπορεί να επιθυμούμε βαθιά μια σχέση και ταυτόχρονα, όταν αυτή γίνεται πιο σημαντική, να αισθανόμαστε την ανάγκη να προστατευτούμε και να απομακρυνθούμε.
4. Μπορεί ο φόβος της απόρριψης να μας κάνει να νιώθουμε πιο μόνοι;
Ναι. Όταν περιμένουμε ότι οι άλλοι θα μας απορρίψουν ή θα μας πληγώσουν, μπορεί να γινόμαστε ιδιαίτερα ευαίσθητοι σε μικρές αλλαγές στη συμπεριφορά τους και να ερμηνεύουμε ορισμένες αμφίσημες καταστάσεις ως σημάδια απόρριψης. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε απομάκρυνση και να ενισχύσει τελικά το αίσθημα μοναξιάς.
5. Είναι η μοναξιά πάντα αποτέλεσμα της έλλειψης ανθρώπων στη ζωή μας;
Όχι. Μπορεί να έχουμε φίλους, οικογένεια ή σύντροφο και παρ’ όλα αυτά να αισθανόμαστε μόνοι. Η μοναξιά αφορά σε μεγάλο βαθμό την υποκειμενική εμπειρία της σύνδεσης και όχι μόνο τον αριθμό των ανθρώπων που υπάρχουν γύρω μας. Η διάκριση αυτή είναι συμβατή και με τον σύγχρονο ορισμό του ΠΟΥ, που ξεχωρίζει τη μοναξιά από την κοινωνική απομόνωση.
6. Πότε η επίμονη μοναξιά χρειάζεται ψυχοθεραπευτική βοήθεια;
Όταν η μοναξιά επιμένει, επηρεάζει σημαντικά τις σχέσεις και την καθημερινότητα ή συνοδεύεται από έντονο άγχος, θλίψη, απομόνωση ή την αίσθηση ότι δεν μπορούμε να συνδεθούμε με κανέναν, η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν χώρο για να διερευνηθεί τι δυσκολεύει τη σύνδεση και πώς έχει διαμορφωθεί αυτό το βίωμα.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
