Στις οικογενειακές φωτογραφίες, η μητέρα χαμογελά. Αυτό που δεν αποτυπώνεται είναι το βλέμμα λίγο πριν ή λίγο μετά, όταν το σπίτι ηρεμεί, μα όχι η ίδια, και μια σκέψη σχηματίζεται χωρίς να εκφρασθεί: δεν ξέρω ποια είμαι πια.
Η κρίση της μητρότητας είναι η περίοδος εσωτερικής αναδιοργάνωσης που ακολουθεί τον ερχομό ενός παιδιού, όταν η γυναίκα καλείται να βρει θέση για τον παλιό της εαυτό μέσα στον νέο ρόλο. Δεν αποτελεί διάγνωση. Συνοδεύεται συχνά από αισθήματα απώλειας και αμφιθυμίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αγαπά λιγότερο το παιδί της.
Τι αλλάζει όταν μια γυναίκα γίνεται μητέρα
Κάποια στιγμή, πολλές γυναίκες διαπιστώνουν κάτι ασήμαντο: ότι δεν θυμούνται τι μουσική άκουγαν, τι τις έκανε να γελούν, τι ήθελαν να κάνουν ένα Σάββατο. Πριν γίνει ερώτημα για την ταυτότητα, η απορία εμφανίζεται πιο σιωπηλά: “τι μου άρεσε;”
Μια μητέρα το διατύπωσε έτσι: «Κοιτάζομαι στον καθρέφτη και ξέρω ότι είμαι εγώ, αλλά κάποιες φορές δεν αναγνωρίζω τη γυναίκα που βλέπω. Το σώμα μου έχει αλλάξει, ο χρόνος μου δεν μου ανήκει πια, ακόμη και οι σκέψεις μου μοιάζουν να ξεκινούν από το “τι χρειάζεται το μωρό;”. Και κάπου ανάμεσα σε όλα αυτά αναρωτιέμαι: εγώ πού είμαι;»
Η μητρότητα περιγράφεται συνήθως ως προσθήκη, ένας επιπλέον ρόλος δίπλα σε αυτόν της κόρης, της συντρόφου, της εργαζόμενης. Οι θεωρητικές περιγραφές μιλούν για κάτι πιο ριζικό. Ο Daniel Stern, ψυχίατρος και ψυχαναλυτής, έκανε λόγο για έναν «αστερισμό της μητρότητας», μια νέα ψυχική οργάνωση γύρω από το μωρό, που μετακινεί τα παλιά κέντρα βάρους της γυναίκας. Η ανθρωπολόγος Dana Raphael είχε δώσει όνομα στη διαδικασία, matrescence, για να δείξει ότι η μητρότητα είναι μετάβαση με αρχή και πορεία, όπως η εφηβεία. Πρόκειται για θεωρητικά πλαίσια και όχι για μετρήσιμα ευρήματα: τρόπους να δοθεί όνομα σε μια εμπειρία.
Την εφηβεία, όμως, την ονομάζουμε εφηβεία. Τη μετάβαση της μητρότητας τη λέμε ευτυχία, και ό,τι δεν χωρά στη λέξη μένει έξω από τη συζήτηση.
Κάθε μετάβαση έχει κόστος. Μαζί με το παιδί, κάτι αποσύρεται αθόρυβα: τα πρωινά χωρίς βιασύνη, η σιωπή που κάποτε ήταν επιλογή και τώρα είναι σπάνια πολυτέλεια. Αυτό που χάνεται δεν έχει ούτε κηδεία ούτε συλλυπητήρια. Η γυναίκα, συχνά, δεν θρηνεί τον παλιό της εαυτό ακριβώς, επειδή δεν ξέρει αν αυτό επιτρέπεται, και επειδή ο θρήνος μοιάζει με αχαριστία προς το παιδί που έχει φέρει στον κόσμο.

Πολλές γυναίκες περιγράφουν, επίσης, ότι δεν ξέρουν πού τελειώνουν οι ίδιες και πού αρχίζει το παιδί. Ο ύπνος ακολουθεί το μωρό, ακόμη και ο εσωτερικός διάλογος αλλάζει θέμα. Ο Winnicott περιέγραψε αυτή τη φάση ως «πρωταρχική μητρική απορρόφηση»: μια ευαισθησία που ανεβαίνει προς το τέλος της εγκυμοσύνης και κρατά τις πρώτες εβδομάδες, επιτρέποντας στη μητέρα να διαβάζει το μωρό της σχεδόν χωρίς λόγια. Το τίμημα είναι ότι η ίδια μένει για λίγο στο περιθώριο της δικής της ζωής, και ότι κάποια στιγμή χρειάζεται να επιστρέψει.
Η γέννηση ενός παιδιού ανοίγει και έναν άλλο διάλογο, με τη δική της μητέρα. Ο Stern περιέγραψε ότι η νέα μητέρα επανεξετάζει, συχνά χωρίς να το θέλει, τη σχέση της με εκείνη: ποια πλευρά της θέλει να συνεχίσει, ποια φοβάται ότι επαναλαμβάνει. Η εσωτερική φωνή που ψιθυρίζει «δεν είσαι αρκετά καλή» έχει συχνά μια παλιά διεύθυνση.
Αμφιθυμία: όταν η αγάπη και η κούραση χωρούν στο ίδιο σώμα
Η αμφιθυμία είναι δομικό στοιχείο της μητρότητας. Η Rozsika Parker, ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεύτρια και συγγραφέας του βιβλίου Torn in Two, υποστήριξε ότι κάθε μητέρα αγαπά και θυμώνει, χαίρεται και αποσύρεται, και ότι το βάρος της αμφιθυμίας μεγαλώνει όταν η κοινωνία δεν επιτρέπει να ειπωθεί.
Ο Winnicott είχε τολμήσει κάτι ανάλογο ήδη από το 1949, στο άρθρο «Hate in the Countertransference»: κατέγραψε λόγους για τους οποίους μια μητέρα μπορεί να μισεί το μωρό της, μεταξύ αυτών και ότι το μωρό, στην αρχή, τη χρησιμοποιεί χωρίς καμία φειδώ. Το ζητούμενο, κατά τον ίδιο, ήταν να αντέχει το μίσος χωρίς να το περνά στην πράξη. Η σκέψη του έχει μια ανακουφιστική συνέπεια: ο κίνδυνος βρίσκεται λιγότερο στο συναίσθημα και περισσότερο στην απουσία κάποιου αποδέκτη.

Εκεί όπου η αμφιθυμία δεν επιτρέπεται να ειπωθεί, μπαίνει η εικόνα της «τέλειας μητέρας», όπως τη δημιουργούν τα περιοδικά, τα social media και οι συγγενείς: πάντα διαθέσιμη και πάντα ήρεμη. Η εικόνα αυτή δεν αντέχει τη συνάντηση με την καθημερινότητα, επειδή δεν περιγράφει κάποια πραγματική μητέρα. Στην ψυχοδυναμική ανάγνωση, θυμίζει μάλλον τη φαντασίωση της παντοδύναμης μητέρας που όλοι κουβαλάμε εντός μας από την παιδική μας ηλικία.
Στην καθημερινότητα, πολλές μητέρες περιγράφουν ότι φοράνε μια μάσκα χαράς μπροστά σε όλους και ότι ντρέπονται όταν το άγγιγμα του παιδιού γίνεται βάρος, όταν η εγγύτητα πνίγει και το μόνο που θέλουν είναι πέντε λεπτά χωρίς κανέναν πάνω τους. Εκείνη τη στιγμή, βιώνουν κόπωση. Η ντροπή τη μεταφράζει σε ετυμηγορία: τι μητέρα είμαι τελικά; Και τροφοδοτεί μια ασυνείδητη ενοχή: την αίσθηση ότι έχει κάνει κάτι λάθος, χωρίς να μπορεί να πει ακριβώς τι.
Εδώ βρίσκει νόημα η «αρκετά καλή μητέρα», η έννοια με την οποία ο Winnicott έγινε ευρύτερα γνωστός. Δεν περιγράφει μια μέτρια μητέρα. Περιγράφει μια μητέρα που προσαρμόζεται σχεδόν πλήρως στην αρχή και αργότερα αποτυγχάνει σταδιακά, ανάλογα με το πόσο αντέχει το παιδί, και μέσα από αυτές τις μικρές αποτυχίες το παιδί μαθαίνει να αντέχει την απογοήτευση. Η μητέρα, που παραδέχεται τα όριά της, διδάσκει κάτι που η αψεγάδιαστη δεν μπορεί να διδάξει: ότι μια σχέση επιβιώνει και μετά τη ρωγμή.
Η μοναξιά εκείνης που φροντίζει
«Έχεις ένα υγιές παιδί, έναν σύντροφο, ένα σπίτι. Τι άλλο θέλεις;» Η ερώτηση ακούγεται σαν παρηγοριά και λειτουργεί σαν πόρτα που κλείνει: η γυναίκα που τη δέχεται καταλαβαίνει ότι η συζήτηση τελείωσε πριν καν αρχίσει.

Υπάρχει μοναξιά που δεν οφείλεται σε έλλειψη ανθρώπων. Μια μητέρα μπορεί να έχει σύντροφο που βοηθά και γονείς που τηλεφωνούν καθημερινά και να νιώθει ότι κανείς δεν ξέρει τι είδους μητέρα είναι, με αυτό το παιδί, σε αυτό το σώμα. Οι άλλοι τη γνωρίζουν ως ρόλο: τη σταθερή, την υπομονετική, εκείνη που θα ξέρει τι να κάνει. Είναι το γνωστό τίμημα του να χωράς παντού, να είσαι παρούσα για όλους και ορατή σε κανέναν.
Μια μητέρα δύο μικρών παιδιών έλεγε στη θεραπεία ότι κάθε βράδυ, μετά το μπάνιο, το φαγητό και το παραμύθι, καθόταν στο πάτωμα της κουζίνας και έκλαιγε. Δεν αμφέβαλλε ότι τα αγαπούσε. Έκλαιγε επειδή ένιωθε ότι κανείς δεν έβλεπε το βάρος που κουβαλούσε, ούτε τη ζωή που είχε αφήσει πίσω.
Αυτή η σιωπή έχει τη λογική της: όποια δεν έχει ακούσει ποτέ ότι επιτρέπεται να νιώθει κουρασμένη δεν έχει λόγο να περιμένει ότι θα την ακούσουν. Και όσο η κούραση δεν ακούγεται, παύει να μοιάζει με κούραση και αρχίζει να μοιάζει με ελάττωμα χαρακτήρα.
Η ψυχαναλυτική ματιά προσθέτει κάτι που σπάνια επισημαίνεται. Καθώς φροντίζει ένα πλάσμα απόλυτα εξαρτημένο, η νέα μητέρα ξυπνά και τη δική της εξάρτηση: την ανάγκη να τη φροντίσουν, να της επιτραπεί για λίγο να μην είναι εκείνη που ξέρει. Αν στην παιδική της ηλικία η εξάρτηση συνδεόταν με απογοήτευση ή ντροπή, της είναι δύσκολο να παραδεχθεί αυτές τις ανάγκες, και τότε η μοναξιά την προστατεύει από τον κίνδυνο να ζητήσει και να μην πάρει.
Ο Winnicott υποστήριξε ότι η μητέρα χρειάζεται κι εκείνη ένα περιβάλλον που τη στηρίζει, ώστε να μπορεί να στηρίξει το μωρό. Ένα τρίτο πρόσωπο, συνήθως ο σύντροφος, κρατά το σπίτι, ώστε εκείνη να κρατήσει το μωρό. Όταν αυτή η στήριξη λείπει ή όταν η μητέρα νιώθει ότι πρέπει να παριστάνει πως δεν τη χρειάζεται, η μοναξιά γίνεται η κύρια εμπειρία αυτής της μετάβασης.

Κρίση της μητρότητας, baby blues ή επιλόχεια κατάθλιψη;
Ως εμπειρία, η κρίση της μητρότητας μπορεί να συνυπάρχει με κάτι που χρειάζεται θεραπεία. Γι’ αυτό αξίζει να τη διαχωρίζουμε από καταστάσεις που της μοιάζουν.
Η μελαγχολία της λοχείας (baby blues) είναι συχνή τις πρώτες ημέρες μετά τον τοκετό, με κλάμα, ευερεθιστότητα και μεγάλη ευαλωτότητα, και συνήθως υποχωρεί μέσα σε δύο περίπου εβδομάδες. Συνδέεται, κυρίως, με τις σωματικές αλλαγές του τοκετού.
Η επιλόχεια κατάθλιψη είναι μορφή της κατάθλιψης που μπορεί να εμφανιστεί στην εγκυμοσύνη ή μέσα στον πρώτο χρόνο μετά τη γέννα, και δεν περνά με ξεκούραση. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) εκτιμά ότι σχεδόν μία στις πέντε γυναίκες θα αντιμετωπίσει κάποια ψυχική διαταραχή σε αυτή την περίοδο. Ο αριθμός αφορά κλινικές καταστάσεις και όχι κάθε δυσκολία προσαρμογής.
Σε μια συνεδρία, μια γυναίκα σταμάτησε για λίγο πριν πει την τελευταία φράση. Η φωνή της χαμήλωσε: «Ντρεπόμουν που το έλεγα.»
«Στην αρχή έλεγα πως είναι η αϋπνία. Μετά άρχισα να φοβάμαι τη στιγμή που θα ξημέρωνε. Δεν ήθελα να σηκωθώ από το κρεβάτι, ούτε να δω το μωρό. Και το πιο δύσκολο ήταν ότι, ενώ όλοι μου έλεγαν “θα περάσει”, εγώ ένιωθα πως δεν θα περνούσε ποτέ.»
Για τη διάκριση μετρούν η διάρκεια, η βαρύτητα και η λειτουργικότητα: όταν η θλίψη ή η ενοχή κρατούν εβδομάδες, όταν η γυναίκα δυσκολεύεται να φροντίσει τον εαυτό της ή/και το μωρό, ή όταν δεν αισθάνεται καμία σύνδεση μαζί του, χρειάζεται εκτίμηση από ειδικό. Κανένα κείμενο, ούτε και το παρόν, δεν μπορεί να υποκαταστήσει αυτή την εκτίμηση.
Πιο σπάνια, και ως επείγουσα κατάσταση, εμφανίζεται η επιλόχεια ψύχωση: σύγχυση, παραισθήσεις ή ιδέες που δεν στηρίζονται στην πραγματικότητα, συχνά γύρω από το μωρό, μαζί με έντονη ανησυχία και αϋπνία. Σκέψεις ότι μπορεί να βλάψει τον εαυτό της ή το παιδί, ακόμη κι όταν την τρομάζουν και δεν τις επιθυμεί, αξίζουν άμεση συζήτηση με ειδικό. Για επείγουσα ανάγκη υπάρχει το 112. Για στήριξη υπάρχουν η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 και η Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306.
Τι μπορεί να βοηθήσει
Αυτό που χρειάζεται μια κρίση είναι συχνά όνομα και όχι διόρθωση. Στη θεραπεία, η ανακούφιση έρχεται όταν μια μητέρα ακούσει ότι αυτά που νιώθει υπάρχουν και σε άλλες μητέρες, και ότι δεν την κάνουν λιγότερο άξια μητέρα.

Για μια μητέρα, η πρώτη αλλαγή μπορεί να είναι πολύ μικρή. Ένα απόγευμα, κάποιος άλλος κρατά το μωρό για μία ώρα και εκείνη κάθεται μόνη στην κουζίνα, χωρίς να χρειάζεται να κάνει το παραμικρό. Αργότερα θα πει: «Ήταν η πρώτη φορά που κατάλαβα ότι μπορώ να ανασάνω χωρίς να απολογούμαι». Αυτό δεν σημαίνει πως λύθηκε η δυσκολία της. Για πρώτη φορά όμως, δεν αισθανόταν ότι έπρεπε να την αντέξει ολομόναχη.
Η πρακτική βοήθεια είναι σημαντική, αλλά δεν αρκεί. Ο σύντροφος, που αναλαμβάνει τη νύχτα, ξεκουράζει το σώμα. Εκείνος που ρωτά «εσύ πώς είσαι;» και αντέχει την όποια απάντηση ξεκουράζει κάτι άλλο. Όταν η κρίση επιμένει ή βαραίνει, η ατομική ψυχοθεραπεία προσφέρει χώρο όπου ο θυμός και η νοσταλγία για την παλιά ζωή μπορούν να ειπωθούν χωρίς να κριθούν.
Η ψυχοδυναμική σκέψη βλέπει τον θρήνο ως διεργασία και όχι ως αδυναμία. Ο παλιός εαυτός ενσωματώνεται πιο εύκολα όταν έχει θρηνηθεί, δηλαδή όταν η γυναίκα έχει επιτρέψει στον εαυτό της να νοσταλγήσει, να θυμώσει, να αναρωτηθεί πώς θα ήταν η ζωή της αλλιώς. Όταν ο θρήνος αποφεύγεται, η απώλεια συχνά επιστρέφει με άλλη μορφή, ως κόπωση ή ευερεθιστότητα που δεν εξηγείται, ως ενοχή χωρίς αιτία. Όταν επιτρέπεται, κάποια κομμάτια της, όπως το χιούμορ και η περιέργεια, μπορεί να επανεμφανιστούν μεταμορφωμένα, χωρίς η γυναίκα να νιώθει ότι το οφείλει σε κανέναν.
Στην οικογενειακή φωτογραφία, το χαμόγελο θα μείνει, και δεν χρειάζεται να φύγει. Το ερώτημα είναι αν υπάρχει κάπου χώρος και για την άλλη εικόνα, εκείνη όπου η μητέρα φαίνεται κουρασμένη και τρυφερή μαζί, και κανείς δεν γυρίζει το πρόσωπο αλλού. Για κάποιες μητέρες, αυτός ο χώρος ανοίγει σχεδόν από μόνος του. Για άλλες χρειάζεται καιρός, και κάποιος που να τη νοιάζεται και να την αποδέχεται, χωρίς να βιάζεται να διορθώσει.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι φυσιολογικό να μην αισθάνομαι ευτυχισμένη μετά τη γέννηση του παιδιού μου;
Είναι συχνό και δεν σημαίνει ότι η μητέρα αγαπά λιγότερο το παιδί της. Χαρά, εξάντληση, φόβος και νοσταλγία για τη ζωή πριν το παιδί συνυπάρχουν στις περισσότερες μητέρες. Αν η θλίψη κυριαρχεί και διαρκεί εβδομάδες, αξίζει να εκτιμηθεί από ειδικό.
Πώς ξεχωρίζει η κρίση της μητρότητας από την επιλόχεια κατάθλιψη;
Η κρίση της μητρότητας είναι εμπειρία προσαρμογής που συνήθως απαλύνεται καθώς διαμορφώνεται μια νέα ισορροπία. Η επιλόχεια κατάθλιψη είναι κλινική κατάσταση με επίμονη θλίψη, απελπισία ή αδυναμία λειτουργίας. Τη διάκριση κάνει ειδικός, επειδή οι δύο μπορεί να συνυπάρχουν.
Πόσο διαρκεί η κρίση της μητρότητας;
Δεν υπάρχει ενιαίο χρονικό όριο. Για κάποιες γυναίκες είναι πιο έντονη τους πρώτους μήνες και εξομαλύνεται σταδιακά, για άλλες εμφανίζεται αργότερα. Τα ερωτήματα ταυτότητας μπορεί να επανέλθουν σε νέες μεταβάσεις, όπως όταν το παιδί ξεκινά σχολείο ή φεύγει από το σπίτι.
Γιατί νιώθω ενοχή όταν χρειάζομαι χρόνο για τον εαυτό μου;
Η ενοχή προέρχεται συχνά από την εικόνα της μητέρας που θεωρεί πως οφείλει να είναι διαρκώς διαθέσιμη. Ο χρόνος για τον εαυτό δεν αφαιρεί κάτι από το παιδί. Βοηθά τη μητέρα να παραμένει ζωντανή και παρούσα απέναντί του.
Πώς μπορεί να βοηθήσει ο σύντροφος ή το οικογενειακό περιβάλλον;
Η πρακτική βοήθεια έχει αξία. Εξίσου σημαντικό είναι να νιώθει η μητέρα πως είναι αποδεκτή χωρίς διορθώσεις και χωρίς το «όλες τα περνάνε». Να αναγνωρίζεται ότι η κούρασή της είναι πραγματική και ότι η φροντίδα του παιδιού μοιράζεται.
Πότε χρειάζεται να ζητήσω βοήθεια από ειδικό;
Όταν η θλίψη, το άγχος ή η απομόνωση κρατούν εβδομάδες, όταν η καθημερινότητα γίνεται ανέφικτη ή όταν εμφανίζονται σκέψεις βλάβης προς τον εαυτό ή το μωρό. Πρώτο βήμα μπορεί να είναι ο μαιευτήρας, ο οικογενειακός γιατρός ή ένας ψυχολόγος. Σε επείγουσα ανάγκη καλείται το 112, ενώ για στήριξη υπάρχουν οι γραμμές 1018 και 10306.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.

