Μπορεί να γυρίζουμε σε ένα άδειο σπίτι και να νιώθουμε μόνοι. Μπορεί όμως να καθόμαστε απέναντι από τον άνθρωπό μας, να μοιραζόμαστε το ίδιο κρεβάτι, και παρ’ όλα αυτά να αισθανόμαστε ότι κάτι ουσιαστικό ανάμεσά μας έχει χαθεί. Μπορεί να έχουμε φίλους και οικογένεια γύρω μας και, σε μια δύσκολη στιγμή, να μη μας έρχεται στο μυαλό κανείς στον οποίο θα μπορούσαμε πραγματικά να στραφούμε.
Αυτό είναι η μοναξιά: όχι η απουσία ανθρώπων γύρω μας, αλλά η υποκειμενική αίσθηση ότι η σύνδεση που έχουμε δεν φτάνει εκεί όπου πραγματικά τη χρειαζόμαστε.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας διακρίνει, με αυτή ακριβώς τη λογική, τη μοναξιά από την κοινωνική απομόνωση: η κοινωνική απομόνωση αφορά μια αντικειμενικά περιορισμένη ποσότητα κοινωνικών σχέσεων και αλληλεπιδράσεων, ενώ η μοναξιά είναι το υποκειμενικό και επώδυνο αίσθημα ότι υπάρχει απόσταση ανάμεσα στις συνδέσεις που έχουμε και σε εκείνες που επιθυμούμε ή χρειαζόμαστε. Μπορούμε να νιώθουμε μόνοι ακόμη και ανάμεσα σε ανθρώπους, όταν δεν αισθανόμαστε ότι μας καταλαβαίνουν, μας αποδέχονται ή ότι μπορούμε να μοιραστούμε μαζί τους τον εσωτερικό μας κόσμο.
Η μοναξιά είναι η υποκειμενική, οδυνηρή αίσθηση ότι λείπει η ουσιαστική ανθρώπινη σύνδεση, ακόμη κι όταν υπάρχουν άνθρωποι γύρω μας. Διαφέρει από την κοινωνική απομόνωση, που αφορά τον αντικειμενικό αριθμό σχέσεων, και από τη μοναχικότητα, που συχνά την επιλέγουμε και δεν πονά με τον ίδιο τρόπο.
Τι είναι πραγματικά η μοναξιά;
Το να είμαστε μόνοι και το να νιώθουμε μόνοι δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Ένας άνθρωπος μπορεί να ζει μόνος, να απολαμβάνει τον χρόνο του, να διαβάζει, να περπατά, να ταξιδεύει ή απλώς να κάθεται στο σπίτι του και να αισθάνεται καλά με αυτή τη συνθήκη. Κάποιος άλλος μπορεί να βρίσκεται καθημερινά ανάμεσα σε ανθρώπους και να βιώνει μια επίμονη αίσθηση αποσύνδεσης. Η μοναξιά, επομένως, δεν εξαρτάται μόνο από το πόση κοινωνική επαφή υπάρχει, αλλά και από το αν αυτή η επαφή ανταποκρίνεται στην ανάγκη μας για ουσιαστική σχέση.
Αυτό βοηθά να καταλάβουμε και γιατί η μοναξιά πονά. Οι ανθρώπινες σχέσεις δεν μας προσφέρουν μόνο παρέα. Μπορούν να προσφέρουν αίσθηση ασφάλειας, υποστήριξη και την εμπειρία ότι κάποιος μπορεί να γνωρίζει τι μας συμβαίνει και να βρίσκεται εκεί όταν τον χρειαζόμαστε. Ο ΠΟΥ θεωρεί την κοινωνική σύνδεση σημαντική διάσταση της υγείας και περιγράφει όχι μόνο τον αριθμό των σχέσεων, αλλά και τη λειτουργία και την ποιότητά τους.
Γι’ αυτό η μοναξιά δεν αποτελεί απαραίτητα προσωπική αποτυχία. Μπορεί να εμφανιστεί μετά από έναν χωρισμό, μια απώλεια, μια μετακόμιση ή μια αλλαγή εργασίας. Μπορεί να εμφανιστεί στη συνταξιοδότηση, μετά τη γέννηση ενός παιδιού ή σε μια περίοδο κατά την οποία οι παλιές σχέσεις έχουν απομακρυνθεί και οι καινούργιες δεν έχουν ακόμη δημιουργηθεί.
Το ουσιαστικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο «Πόσους ανθρώπους έχω στη ζωή μου;», αλλά και «Μπορώ να αισθανθώ πραγματικά κοντά σε κάποιον;»
Όταν υπάρχουν άνθρωποι αλλά λείπει η σύνδεση
Υπάρχει μια μορφή μοναξιάς που είναι δύσκολο να εξηγηθεί ακόμη και στον ίδιο μας τον εαυτό. Δεν μπορούμε εύκολα να πούμε «μου λείπουν οι άνθρωποι», γιατί άνθρωποι υπάρχουν. Αυτό που λείπει είναι κάτι πιο λεπτό: η αίσθηση ότι μπορούμε να ακουμπήσουμε κάπου ψυχικά.
Μπορεί να έχουμε έναν φίλο με τον οποίο μιλάμε συχνά, αλλά να μη βρίσκουμε ποτέ το θάρρος να του πούμε τι πραγματικά μας φοβίζει. Μπορεί να αγαπάμε την οικογένειά μας, αλλά να αισθανόμαστε ότι πρέπει να είμαστε πάντοτε δυνατοί μπροστά της. Μπορεί να έχουμε σχέση, αλλά οι συζητήσεις μας να έχουν περιοριστεί στα πρακτικά της καθημερινότητας.
Τότε η μοναξιά δεν μοιάζει με άδειο δωμάτιο. Μοιάζει περισσότερο με την αίσθηση ότι δεν υπάρχει χώρος όπου ολόκληρος ο εαυτός μας μπορεί να εμφανιστεί.
Αυτό το εσωτερικό κενό δεν σημαίνει πάντοτε ότι δεν αγαπιόμαστε. Μπορεί να σημαίνει ότι η σχέση δεν μας επιτρέπει, για οποιονδήποτε λόγο, να βιώσουμε την εγγύτητα που χρειαζόμαστε. Και όσο περισσότερο μένει ανείπωτο αυτό που μας λείπει, τόσο πιο δύσκολο μπορεί να γίνεται να ζητήσουμε από τον άλλον αυτό που έχουμε ανάγκη.
Μοναξιά χωρίς σύντροφο — και μοναξιά μέσα στη σχέση
Η απουσία μιας ερωτικής σχέσης μπορεί ασφαλώς να γίνει πηγή μοναξιάς. Η επιθυμία για έναν άνθρωπο με τον οποίο θα μοιραστούμε την καθημερινότητα, τη σωματική εγγύτητα, τις σκέψεις και τις δυσκολίες μας είναι βαθιά ανθρώπινη. Δεν χρειάζεται να πείσουμε τον εαυτό μας ότι «δεν χρειαζόμαστε κανέναν» για να θεωρηθούμε αυτάρκεις.
Η δυσκολία αρχίζει όταν η απουσία συντρόφου μετατρέπεται από μια επώδυνη συνθήκη σε συμπέρασμα για την προσωπική μας αξία: «Αφού κανείς δεν με επιλέγει, ίσως δεν αξίζω να αγαπηθώ». Έτσι η μοναξιά παύει να αφορά μόνο τον άνθρωπο που μας λείπει, αλλά αρχίζει να επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας.
Υπάρχει όμως και η αντίστροφη εμπειρία: να υπάρχει σύντροφος και η μοναξιά να παραμένει.
Ένας άνθρωπος μπορεί να σκέφτεται, χωρίς να τολμά πάντοτε να το πει: «Δεν είμαι μόνος. Απλώς αισθάνομαι μόνος μέσα στη σχέση μου.» Μπορεί να υπάρχει αγάπη, κοινή ζωή και καθημερινή παρουσία, αλλά να έχει χαθεί η δυνατότητα να μοιραστούν οι δύο άνθρωποι κάτι από τον εσωτερικό τους κόσμο. Οι συζητήσεις γίνονται πρακτικές, οι ανάγκες μένουν ανείπωτες και η συναισθηματική απόσταση μεγαλώνει χωρίς κάποιο μεγάλο γεγονός που να εξηγεί πότε ακριβώς άρχισε.
Η μοναξιά μέσα στη σχέση είναι ίσως μια από τις πιο δύσκολες μορφές μοναξιάς, επειδή μπορεί να συνοδεύεται από ενοχή: «Πώς γίνεται να νιώθω μόνος αφού έχω άνθρωπο δίπλα μου;»
Κι όμως, η παρουσία από μόνη της δεν αρκεί. Αυτό που αναζητούμε είναι η ψυχική συνάντηση.
Μοναξιά και μοναχικότητα: όταν το να είμαι μόνος δεν σημαίνει ότι είμαι μόνος μέσα μου
Η μοναχικότητα δεν είναι απαραίτητα κάτι που πρέπει να αποφεύγουμε. Μπορεί να είναι ένας χρόνος κατά τον οποίο επιστρέφουμε στον εαυτό μας, σκεφτόμαστε, δημιουργούμε, ξεκουραζόμαστε ή απλώς απολαμβάνουμε την απουσία απαιτήσεων.
Η μοναξιά έχει διαφορετική ποιότητα. Δεν την επιλέγουμε πραγματικά. Υπάρχει μέσα της μια αίσθηση έλλειψης, μια επιθυμία για σύνδεση που δεν βρίσκει ανταπόκριση.
Αυτό σημαίνει ότι ένας άνθρωπος μπορεί να είναι μόνος χωρίς να αισθάνεται μοναξιά, ενώ ένας άλλος μπορεί να βρίσκεται μέσα σε μια παρέα και να νιώθει βαθιά αποσυνδεδεμένος. Η κοινωνική απομόνωση είναι περισσότερο ζήτημα του πόσες και ποιες κοινωνικές επαφές υπάρχουν. Η μοναξιά αφορά το πώς βιώνεται αυτή η σύνδεση.
Ίσως μια χρήσιμη ερώτηση να είναι: Όταν μένω μόνος, αισθάνομαι ότι επιστρέφω στον εαυτό μου ή ότι αποσύρομαι από τους άλλους επειδή δεν περιμένω πια τίποτα από αυτούς;
Γιατί η μοναχικότητα μπορεί να γίνει ένας ελεύθερος και δημιουργικός χώρος. Μπορεί όμως, σε ορισμένες περιπτώσεις, να γίνει και το καταφύγιο ενός ανθρώπου που έχει αρχίσει να πιστεύει ότι η ουσιαστική επαφή δεν είναι πλέον δυνατή.
Όταν η μοναξιά γίνεται φαύλος κύκλος
Η μοναξιά μπορεί να γίνει ακόμη πιο δύσκολη όταν αρχίσουμε να φοβόμαστε τη σχέση την ίδια στιγμή που την έχουμε ανάγκη.
Όποιος αισθάνεται συχνά μόνος μπορεί να γίνει περισσότερο ευαίσθητος στα σημάδια απόστασης: ένα μήνυμα που αργεί να απαντηθεί, μια ακύρωση, έναν διαφορετικό τόνο στη φωνή. Όταν ήδη περιμένουμε την απόρριψη, ένα ουδέτερο γεγονός μπορεί να αποκτήσει διαφορετικό νόημα. Η σιωπή του άλλου μπορεί να μοιάσει με αδιαφορία, μια αναβολή με εγκατάλειψη.
Σε τέτοιες στιγμές, μπορεί να αποσυρθούμε για να προστατευτούμε ή, αντίθετα, να αναζητήσουμε περισσότερη επιβεβαίωση. Και οι δύο αντιδράσεις μπορούν, σε ορισμένες περιπτώσεις, να δυσκολέψουν την επαφή. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: αισθάνομαι μόνος, φοβάμαι ότι θα απορριφθώ, προστατεύομαι, η απόσταση μεγαλώνει και τελικά η μοναξιά μου μοιάζει να επιβεβαιώνει τον αρχικό μου φόβο.
Δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος «προκαλεί» τη μοναξιά του. Σημαίνει ότι η εμπειρία της μοναξιάς μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται και διαχειρίζεται τις σχέσεις του. Υπάρχει, όμως, κάτι ακόμη σημαντικό εδώ: η μοναξιά δεν είναι πάντοτε μόνο αποτέλεσμα της απουσίας μιας σχέσης. Μπορεί, όταν παρατείνεται, να γίνει μέρος του τρόπου με τον οποίο ο άνθρωπος περιμένει, ερμηνεύει και βιώνει τις σχέσεις του.
Η μοναξιά του σύγχρονου ανθρώπου
Ζούμε σε μια εποχή όπου η επικοινωνία είναι ευκολότερη από ποτέ. Μπορούμε να στείλουμε ένα μήνυμα σε λίγα δευτερόλεπτα, να δούμε κάποιον στην οθόνη μας, να παρακολουθήσουμε τη ζωή ανθρώπων που βρίσκονται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.
Κι όμως, η δυνατότητα επικοινωνίας δεν εγγυάται από μόνη της την εμπειρία της σύνδεσης.
Ο ΠΟΥ περιγράφει την κοινωνική σύνδεση με βάση τρεις διαστάσεις: τη δομή των σχέσεων, τη λειτουργία τους και την ποιότητά τους. Επομένως, δεν έχει σημασία μόνο πόσοι άνθρωποι υπάρχουν στη ζωή μας, αλλά και αν υπάρχει αμοιβαία υποστήριξη, θετική εμπειρία και πραγματική δυνατότητα να σχετιζόμαστε.
Μπορούμε, λοιπόν, να έχουμε περισσότερους τρόπους επικοινωνίας και ταυτόχρονα λιγότερες σχέσεις στις οποίες να αισθανόμαστε πραγματικά παρόντες. Η τεχνολογία δεν αποτελεί από μόνη της αιτία μοναξιάς. Η σχέση της με την κοινωνική σύνδεση είναι πιο σύνθετη. Το ερώτημα παραμένει τι είδους επαφή δημιουργούμε μέσα από τα διαθέσιμα μέσα.
Η παρατεταμένη μοναξιά και η ψυχική και σωματική υγεία
Μια περίοδος μοναξιάς μετά από έναν χωρισμό, μια απώλεια ή μια μεγάλη αλλαγή στη ζωή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει κάποιο σοβαρό πρόβλημα. Η μοναξιά μπορεί να αποτελεί μια φυσιολογική ανθρώπινη αντίδραση σε μια περίοδο κατά την οποία οι σχέσεις μας έχουν αλλάξει. Ο ΠΟΥ σημειώνει ότι τέτοιες εμπειρίες, όπως μετά από χωρισμό, μετακόμιση ή απώλεια, μπορεί να υποχωρήσουν με τον χρόνο.
Όταν όμως η μοναξιά γίνεται έντονη και επίμονη, αποκτά διαφορετική σημασία. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του ΠΟΥ, περίπου ένας στους έξι ανθρώπους παγκοσμίως αναφέρει ότι αισθάνεται μοναξιά. Η κοινωνική αποσύνδεση έχει συνδεθεί με επιβαρύνσεις τόσο στην ψυχική όσο και στη σωματική υγεία και αποτελεί πλέον αναγνωρισμένο ζήτημα δημόσιας υγείας.
Η χρόνια μοναξιά έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο για προβλήματα όπως κατάθλιψη και άγχος, αλλά και με δυσμενείς επιπτώσεις στη σωματική υγεία και τη μακροζωία. Δεν πρόκειται για βεβαιότητα ότι κάθε άνθρωπος που νιώθει μόνος θα εμφανίσει κάποιο από αυτά τα προβλήματα, αλλά για έναν λόγο παραπάνω να αντιμετωπίζουμε την παρατεταμένη κοινωνική αποσύνδεση ως σημαντικό παράγοντα για τη συνολική μας ευεξία.
Η επίμονη μοναξιά δεν χρειάζεται ντροπή. Μπορεί να είναι ένα σημάδι ότι μια σημαντική ανθρώπινη ανάγκη για σύνδεση δεν ικανοποιείται επαρκώς και ότι χρειάζεται να την “ακούσουμε” λίγο πιο προσεκτικά.
Πώς μπορούμε να διαχειριστούμε τη μοναξιά όταν επιμένει;
Η αντιμετώπιση της μοναξιάς δεν αρχίζει πάντοτε με το να βρούμε περισσότερους ανθρώπους. Μπορεί να αρχίζει με το να καταλάβουμε τι ακριβώς μας λείπει. Είναι η συντροφικότητα; Η αίσθηση ότι ανήκουμε; Ένας άνθρωπος στον οποίο μπορούμε να μιλήσουμε χωρίς να προσποιούμαστε ότι είμαστε καλά; Ή μήπως υπάρχει ήδη κάποια σχέση που θα μπορούσε να γίνει πιο ουσιαστική, αν τολμούσαμε να δείξουμε περισσότερο από αυτό που πραγματικά αισθανόμαστε;
Μερικές φορές, χρειάζεται να επιτρέψουμε σε μια υπάρχουσα σχέση να γίνει λίγο πιο κοντινή: να μιλήσουμε για κάτι που συνήθως κρατάμε μέσα μας, να ζητήσουμε μια συνάντηση, να παραδεχτούμε ότι μας έλειψε κάποιος. Η ουσιαστική σύνδεση δεν δημιουργείται απαραίτητα μέσα από πολλές κοινωνικές επαφές, αλλά μέσα από σχέσεις στις οποίες υπάρχει παρουσία, αμοιβαιότητα και χώρος για τον πραγματικό εαυτό μας.
Όταν όμως η μοναξιά επιμένει, περιορίζει την καθημερινότητα ή συνοδεύεται από έντονη θλίψη, άγχος, φόβο απόρριψης ή όλο και μεγαλύτερη απομόνωση, αξίζει να μην αντιμετωπίζεται απλώς ως μια δυσάρεστη φάση που πρέπει να περάσει. Η συζήτηση με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει να κατανοηθεί τι συντηρεί αυτή την εμπειρία και τι δυσκολεύει τη δημιουργία ουσιαστικών σχέσεων.
Η ψυχοθεραπεία, σε αυτές τις περιπτώσεις, δεν χρειάζεται να περιοριστεί στο ερώτημα «πώς θα κάνω περισσότερους φίλους». Μπορεί να εξετάσει κάτι βαθύτερο: τι συμβαίνει μέσα μου όταν ένας άλλος άνθρωπος προσπαθεί να με πλησιάσει και τι φοβάμαι ότι μπορεί να συμβεί αν τον αφήσω να με γνωρίσει πραγματικά.
Συμπέρασμα
Η μοναξιά σπάνια είναι απλώς η απουσία ανθρώπων. Πολύ πιο συχνά είναι η απουσία εκείνης της σχέσης μέσα στην οποία αισθανόμαστε ότι μπορούμε να υπάρξουμε χωρίς να κρύβουμε συνεχώς κάτι από τον εαυτό μας.
Μπορεί να περάσει μια περίοδος όπου χρειάζεται να είμαστε μόνοι. Μπορεί να αλλάξουν οι σχέσεις μας, να χαθούν άνθρωποι, να τελειώσουν δεσμοί και να χρειαστεί χρόνος μέχρι να δημιουργηθούν νέοι. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάτι έχει πάει στραβά μέσα μας.
Ίσως, τελικά, ο στόχος δεν είναι να μάθουμε να μη χρειαζόμαστε κανέναν. Είναι να μπορούμε να είμαστε μόνοι χωρίς να αισθανόμαστε εγκαταλειμμένοι και να μπορούμε να είμαστε μαζί με έναν άλλον άνθρωπο χωρίς να χάνουμε τον εαυτό μας.
Γιατί απέναντι στη μοναξιά δεν αναζητούμε απλώς περισσότερη παρουσία. Αναζητούμε σύνδεση. Και, ακόμη βαθύτερα, την εμπειρία ότι κάπου μπορούμε να συναντήσουμε έναν άλλον άνθρωπο και να νιώσουμε πως, για λίγο, δεν χρειάζεται να είμαστε μόνοι μέσα σε όσα ζούμε.
Συχνές ερωτήσεις
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη μοναξιά και την κοινωνική απομόνωση;
Η κοινωνική απομόνωση είναι μια αντικειμενική κατάσταση — λίγες σχέσεις και επαφές. Η μοναξιά είναι υποκειμενική: η επώδυνη αίσθηση ότι η σύνδεση που έχουμε δεν φτάνει σε αυτή που χρειαζόμαστε, ακόμη κι αν έχουμε πολλούς ανθρώπους γύρω μας.
Γιατί νιώθω μόνος/η ενώ έχω σχέση ή οικογένεια;
Η παρουσία του άλλου δεν εγγυάται σύνδεση. Όταν οι συζητήσεις μένουν στα πρακτικά και δεν υπάρχει χώρος να μοιραστούμε τον εσωτερικό μας κόσμο, η μοναξιά μπορεί να συνυπάρξει με μια σχέση που φαινομενικά λειτουργεί.
Είναι φυσιολογικό να νιώθω μοναξιά μετά από έναν χωρισμό ή μια μετακόμιση;
Ναι. Η μοναξιά συχνά εμφανίζεται μετά από μεγάλες αλλαγές — χωρισμό, μετακόμιση, απώλεια, νέα φάση ζωής — και συνήθως υποχωρεί σταδιακά καθώς δημιουργούνται νέες σχέσεις.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη μοναξιά και τη μοναχικότητα;
Η μοναχικότητα μπορεί να είναι επιλογή και να νιώθεται αναζωογονητική. Η μοναξιά δεν επιλέγεται· κουβαλά μια αίσθηση έλλειψης και επιθυμία για σύνδεση που δεν βρίσκει ανταπόκριση.
Πότε η μοναξιά γίνεται ζήτημα που χρειάζεται επαγγελματική βοήθεια;
Όταν επιμένει, περιορίζει την καθημερινότητα ή συνοδεύεται από έντονη θλίψη, άγχος ή αίσθηση απομόνωσης που βαθαίνει. Τότε αξίζει μια συζήτηση με ειδικό ψυχικής υγείας, όχι επειδή κάτι «δεν πάει καλά» με εμάς, αλλά επειδή μια ανάγκη σύνδεσης δεν ικανοποιείται.
Πώς μπορώ να μειώσω το αίσθημα μοναξιάς στην καθημερινότητά μου;
Συχνά ξεκινά όχι από νέες γνωριμίες, αλλά από το να εμβαθύνουμε μια ήδη υπάρχουσα σχέση: να μοιραστούμε κάτι πραγματικό, να ζητήσουμε μια συνάντηση, να παραδεχτούμε ότι μας έλειψε κάποιος.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
Στο άρθρο σας βρήκα πολλά στοιχεία που με αντιπροσωπευουν ,ειδικά στην τελευταία παράγραφο ότι τελικά εκτός από την μοναξιά που βιώνουμε υπάρχει και η αίσθηση ότι είμαστε εντελώς ξεχασμένοι από συγγενή άτομα η φίλους. Και έρχεται το βασικό ερώτημα, γιατί?
Καλημέρα σας
Οι ουσιαστικές σχέσεις που έχουμε είναι σαν μια αόρατη αγκαλιά που μας δίνει ένα αίσθημα
ασφάλειας και παρουσίας ανθρώπων στη ζωή μας στους οποίους μπορούμε να στραφούμε όταν νιώσουμε την ανάγκη για
κάτι τέτοιο και για τον οποιονδήποτε λόγο, όντας βέβαιοι πως θα βρούμε ανταπόκριση και δεν θα μας γυρίσουν την πλάτη.
Τα άτομα αυτά δεν έχει τόση σχέση το που βρίσκονται γεωγραφικά. Κατοικούν μέσα μας.