Ναρκισσιστική μητέρα: Πώς επηρεάζει την ψυχολογία της κόρης

«Ήμουν 5 ή 6 χρονών και έπαιζα με τα παιχνίδια μου, καθισμένη στο πάτωμα. Τότε, από τα ουρλιαχτά τρόμου της αδελφής μου που μόλις είχε μπει στο δωμάτιο, συνειδητοποίησα πως το φόρεμά μου είχε γίνει μούσκεμα από το αίμα που έτρεχε από το κεφάλι και το πρόσωπό μου. Αυτό ήταν το αποτέλεσμα ενός ακόμα ξυλοδαρμού από τη μητέρα μου, λίγο πριν, για ασήμαντη και πάλι αφορμή. Κάθε φορά με χτυπούσε αλύπητα, σταματώντας μόνον όταν δεν είχε πια άλλη δύναμη για να συνεχίσει.»

Η μνήμη αυτή αναδύθηκε σε θεραπευτική συνεδρία, πολλά χρόνια μετά.

Κάτι στην αφήγηση ήταν ιδιαίτερα οδυνηρό, και δεν ήταν η βία. Ήταν η απόσταση: η ενήλικη γυναίκα μπορούσε επιτέλους να ονομάσει με λόγια αυτό που το παιδί δεν είχε τρόπο να καταλάβει. Ότι μέσα σε εκείνη τη σχέση υπήρχε φόβος, και ότι η αίσθηση της ασφάλειας είχε χαθεί από πολύ νωρίς.

Οι περισσότερες ιστορίες δεν μοιάζουν με αυτή. Και ακριβώς επειδή δεν της μοιάζουν, είναι πιο δύσκολο να ειπωθούν.

Αφήνουν πάντως ένα ίχνος, μικρό και σχεδόν αόρατο. Υπάρχει μια κίνηση που κάνουν πολλές από αυτές τις γυναίκες/μητέρες χωρίς να την αντιλαμβάνονται. Πριν πουν αν τους άρεσε κάτι, για παράδειγμα, ένα φαγητό, μια ταινία ή μια ιδέα που μόλις ακούστηκε, ρίχνουν μια ματιά στο πρόσωπο του ανθρώπου που έχουν μπροστά τους. Όχι για να μαντέψουν τι σκέφτεται εκείνος, αλλά για να καταλάβουν τι είναι εντάξει να έχουν νιώσει οι ίδιες.

Όταν μια μητέρα έχει έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά, η δυσκολία σπάνια φαίνεται σε σημάδια. Περνά μέσα από τον έλεγχο, την κριτική, την ενοχή που αποδίδεται χωρίς να ειπωθεί, την απαίτηση για θαυμασμό, τη δυσκολία της μητέρας να δεχτεί ότι η κόρη θέλει άλλα πράγματα από εκείνη. Τίποτα από αυτά δεν αφήνει ίχνος που να μπορείς να το καταδείξεις.

Ο όρος χρειάζεται προσοχή, πάντως. Δεν σημαίνει ότι κάθε μητέρα ελεγκτική, εγωκεντρική ή απαιτητική έχει Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας, ούτε ότι τα χαρακτηριστικά του γονέα οδηγούν αναπόφευκτα σε συγκεκριμένη ψυχοπαθολογία του παιδιού. Η λέξη βοηθά όσο βάζει σε τάξη αυτό που έγινε. Παύει να βοηθά μόλις μετατραπεί σε τελική απάντηση, γιατί από εκεί και πέρα δεν υπάρχει τίποτα άλλο να σκεφτεί κανείς.

Το ζητούμενο δεν είναι η ταμπέλα. Είναι το τι μαθαίνει η κόρη για τον εαυτό της μέσα σε αυτή τη σχέση.

Η ναρκισσιστική μητέρα μπορεί να επηρεάσει την ψυχολογία της κόρης όταν η σχέση χαρακτηρίζεται από έντονο έλεγχο, κριτική, ενοχοποίηση ή δυσκολία αποδοχής της αυτονομίας της. Η κόρη μπορεί να μεγαλώσει μαθαίνοντας να συνδέει την αποδοχή με την προσαρμογή, γεγονός που ενδέχεται να επηρεάσει την αυτοεκτίμηση, τα όρια και τις ενήλικες σχέσεις της.

Το παιδί που δεν είναι ξεχωριστό πρόσωπο

Οι μορφές αλλάζουν από σπίτι σε σπίτι. Αυτό που μένει σταθερό βρίσκεται στο παρασκήνιο, στην αναγνώριση.

Μια μητέρα με έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά δυσκολεύεται να δει την κόρη ως άτομο με δικές του ανάγκες και όρια. Η κόρη βιώνεται περισσότερο ως προέκταση παρά ως κάποια που θα φύγει από κοντά της κάποτε και θα συνεχίσει τη ζωή της μακριά από εκείνην.

Το παιδί όμως γίνεται σιγά σιγά χωριστό άτομο, γιατί αυτό ακριβώς σημαίνει να μεγαλώνεις. Αποκτά χαρακτήρα που δεν είχε προβλεφθεί, διαλέγει πράγματα που ο γονιός δεν θα διάλεγε, φτιάχνει σχέσεις που δεν περνούν πια από έγκριση. Μια ώριμη γονεϊκή σχέση το αντέχει αυτό, ακόμη κι όταν πονάει.

Όταν όμως η αυτονομία διαβάζεται ως απόρριψη, τότε μια σχολή, ένας σύντροφος, ένα απλό «όχι» γίνονται αχαριστία.

Η σκηνή είναι σχεδόν πάντα η ίδια. Η κόρη ανακοινώνει κάτι που το έχει σκεφτεί μήνες και το έχει προβάρει μέσα της. Ακολουθεί μια σιωπή λίγο μεγαλύτερη από το κανονικό. Και μετά, με φωνή που δεν είναι θυμωμένη αλλά πληγωμένη: «Μετά από όλα όσα έκανα για σένα, αυτό διάλεξες;» Η κουβέντα έχει ήδη αλλάξει θέμα. Δεν συζητιέται πια η επιλογή, αλλά τι της χρωστάει η κόρη.

Η διαφωνία δεν είναι το πρόβλημα. Οι γονείς έχουν κάθε δικαίωμα να διαφωνούν με τα παιδιά τους, και τα παιδιά επιβιώνουν μια χαρά από τη διαφωνία. Το πρόβλημα αρχίζει όταν το αντίτιμο της αγάπης αρχίζει να γίνεται συμμόρφωση.

Η ίδια δυσκολία εμφανίζεται με δύο μορφές που μοιάζουν αντίθετες. Στη μία, η μητέρα δεν ενδιαφέρεται πραγματικά για τον εσωτερικό κόσμο της κόρης. Στην άλλη, θέλει να ξέρει τα πάντα, έχει άποψη για όλα, δεν αντέχει τα όρια του παιδιού της. Παραμέληση και υπερβολική εμπλοκή, όμως, φτάνουν στο ίδιο σημείο: και στις δύο περιπτώσεις, η κόρη δεν υπάρχει ως ξεχωριστό πρόσωπο.

Από εκεί μένει ένα ερώτημα που δεν απαντιέται με την ενηλικίωση. Μπορώ να είμαι ο εαυτός μου, χωρίς να χάσω την αγάπη του άλλου;

Ο καθρέφτης

Υπάρχει και μια δεύτερη χρήση της κόρης, πιο δύσκολη να ονομαστεί επειδή μοιάζει με υπερηφάνεια.

Η επιτυχία της, η εμφάνισή της, οι σπουδές, η δουλειά, η εικόνα της προς τα έξω αποκτούν βάρος δυσανάλογο, επειδή μέσα από αυτά εμφανίζεται και η μητέρα. Η κόρη γίνεται ο τρόπος με τον οποίο η μητέρα παρουσιάζεται στον κόσμο.

Ο Kohut περιέγραψε πόσο χρειάζεται το μικρό παιδί μια μητέρα που το κοιτάζει και ευχαριστιέται με αυτό που βλέπει, όχι επειδή πέτυχε κάτι, αλλά επειδή είναι αυτό που είναι. Εδώ η κατεύθυνση αντιστρέφεται: το βλέμμα υπάρχει, αλλά ψάχνει την ίδια του την αντανάκλαση.

Έτσι δεν αρκεί πια να είναι η κόρη ο εαυτός της. Χρειάζεται να είναι μια συγκεκριμένη εκδοχή του: επιτυχημένη ή ευγενική ή υπεύθυνη, ανάλογα με το τι μετράει σε εκείνο το σπίτι. Και επειδή η αναγνώριση έρχεται μόνο μετά από τη σωστή εκδοχή, γίνεται σιγά σιγά ο τρόπος με τον οποίο η ίδια μετράει την αξία της.

Το χειρότερο είναι ότι αυτό αλλάζει. Η ίδια πράξη προκαλεί άλλοτε υπερηφάνεια και άλλοτε απογοήτευση, χωρίς σαφή κανόνα. Οπότε το παιδί σταματά να ψάχνει κανόνες και αρχίζει να διαβάζει διαθέσεις, όπως διαβάζει κανείς τον καιρό, χωρίς να μπορεί να τον αλλάξει. γιατί κανόνες δεν υπάρχουν.

Η συνήθεια που προκύπτει φαίνεται σε μια παύση.

Μια γυναίκα ξέρει τι θέλει, και πριν το πει σκέφτεται πώς θα αντιδράσει η μητέρα της. Ακούγεται σαν συνηθισμένος δισταγμός, μέχρι να προσέξει κανείς τη σειρά. Η εσωτερική διαβούλευση δεν έρχεται μετά την επιθυμία για να την ελέγξει πριν εξωτερικευθεί. Έχει προλάβει να προηγηθεί. Ο υπολογισμός του τι θα γίνει δεκτό έχει μπει πιο μπροστά από την ίδια την προτίμηση, οπότε αυτό που, τελικά, φτάνει στη συνείδηση έχει ήδη περάσει από επιμέλεια/λογοκρισία.

Γι’ αυτό ερωτήσεις που φαίνονται απλές μένουν αναπάντητες περισσότερο απ’ όσο θα περίμενε κανείς. «Εσύ τι θες;» Ακολουθεί μια παύση που ο άλλος τη διαβάζει ως αναποφασιστικότητα, ενώ είναι αναζήτηση.

Η αγάπη που δίνεται με όρους

Η πίεση σπάνια παίρνει τη μορφή απειλής. Δουλεύει με πιο φίνα εργαλεία.

Ενοχοποίηση. Απόσυρση της εγγύτητας για μερικές μέρες, χωρίς εξήγηση. Ένα σχόλιο που απαξιώνει και μπορεί να αποδοθεί σε αστείο αν διαμαρτυρηθείς. «Δεν περίμενα ποτέ κάτι τέτοιο από εσένα.» Καθεμιά χωριστά είναι ασήμαντη, και ακριβώς εκεί στηρίζεται η αποτελεσματικότητά τους.

Ο Brian Barber ονόμασε αυτό ακριβώς το πράγμα ψυχολογικό έλεγχο και το ξεχώρισε από τον έλεγχο της συμπεριφοράς: εδώ δεν ρυθμίζεται το τι κάνει το παιδί, αλλά το τι του επιτρέπεται να νιώθει και να εκφράζει (Child Development, 1996). Στις μελέτες του, ο ψυχολογικός έλεγχος προέβλεπε σταθερά εσωτερικευμένα προβλήματα, κυρίως καταθλιπτικά συμπτώματα.

Τα δείγματα ήταν προέφηβοι και έφηβοι, και καμία από αυτές τις μελέτες δεν αφορούσε ναρκισσιστικές μητέρες. Δεν αποδεικνύουν λοιπόν τίποτα για τη δική σου μητέρα. Δείχνουν κάτι πιο περιορισμένο και πιο χρήσιμο: ότι το τίμημα δεν το πληρώνει η πειθαρχία, το πληρώνει η ακύρωση.

Το ίχνος αυτής της μάθησης φαίνεται σε μια συνήθεια του λόγου. Μια γυναίκα ζητά συγγνώμη πριν προλάβει να διατυπώσει τη διαφωνία της. Το «συγγνώμη» βγαίνει πρώτο, αυτόματα, πριν καν ακουστεί για ποιο πράγμα διαφωνεί, και δεν αφορά τη διαφωνία, αφορά την ένταση που θα ακολουθήσει, την οποία έχει μάθει να θεωρεί πως είναι δική της ευθύνη. Το ίδιο κάνει και όταν κάποιος δίπλα της σκοτεινιάσει: κινείται αμέσως να το διορθώσει, σαν να έχει κάτι το οποίο πρέπει να επανορθώσει.

Πίσω από αυτό, δεν υπάρχει ευγένεια ούτε ακριβώς φόβος, αλλά μια κατανομή ευθυνών που έγινε πολύ νωρίς και δεν ξανασυζητήθηκε ποτέ: ο ενήλικας έχει τα συναισθήματα, το παιδί έχει τη διαχείρισή τους.

Όταν τα παιδιά είναι περισσότερα, η προσοχή αυτού του τύπου, συνήθως, δεν μοιράζεται. Κατανέμεται. Ένα παιδί γίνεται η απόδειξη ότι η μητέρα τα πήγε καλά, ένα άλλο η εξήγηση για ό,τι δεν πήγε. Οι θέσεις δεν εμφανίζονται σε κάθε οικογένεια και δεν μένουν πάντα ίδιες, και ακριβώς επειδή μπορούν να αλλάξουν, κρατούν όλους σε εγρήγορση.

Μετράει και η στάση του άλλου γονέα. Όταν ο πατέρας αποφεύγει συστηματικά τη σύγκρουση, υποβαθμίζει όσα συμβαίνουν ή ζητά από την κόρη να κάνει πίσω «για να μη γίνουν χειρότερα τα πράγματα», το παιδί μένει χωρίς κανένα στήριγμα, χωρίς κανένα στον οποίο να μπορεί να απευθυνθεί. Δεν υπάρχει ένας λόγος που εξηγεί μια τέτοια στάση, και δεν λειτουργούν όλοι οι πατέρες έτσι. Σημασία έχει αν υπήρξε έστω ένας ενήλικας που αναγνώρισε τη δυσκολία και στάθηκε ανάμεσα.

Τι μένει στην ενήλικη κόρη

Τίποτα από όλα αυτά δεν μεταφέρεται μηχανικά στην ενήλικη ζωή. Αλλάζει, όμως, τι θεωρεί κανείς αυτονόητο.

Μια κόρη που μεγάλωσε με κριτική ή με απρόβλεπτες αντιδράσεις έχει, συνήθως, αναπτύξει μια ευαισθησία που μοιάζει με χάρισμα. Διαβάζει τη διάθεση ενός δωματίου πριν προλάβει να καθίσει, πιάνει τη μικρή αλλαγή στον τόνο, καταλαβαίνει πριν της πουν. Είναι όντως χάρισμα. Απλώς είχε πολύ μεγάλο τίμημα, δουλεύει ασταμάτητα, και δεν σβήνει με κουμπί.

Αλλού εμφανίζεται μια τελειομανία, ή μια επίμονη αίσθηση ότι δεν είναι αρκετή, ακόμη κι όταν η ζωή της λέει το αντίθετο. Η επικριτική φωνή έχει γίνει τόσο οικεία που εκλαμβάνεται πλέον για αλήθεια.

Υπάρχει και μια εκδοχή που δεν μοιάζει καθόλου με πρόβλημα: η γυναίκα που τα καταφέρνει. Συνεπής, ευγενική, με μια ζωή που από έξω δουλεύει. Σπάνια ζητά κάτι για τον εαυτό της, και όταν ζητά το τυλίγει σε τόσες δικαιολογίες που ο άλλος δεν καταλαβαίνει ότι του ζητήθηκε κάτι. Στο περιβάλλον της, θεωρείται από τους σταθερούς ανθρώπους.

Μέσα στη θεραπεία, όμως, εμφανίζεται μια δυσκολία που δεν ταιριάζει με την εικόνα: δεν αναγνωρίζει τον θυμό της, ούτε την ανάγκη, ούτε την απογοήτευσή της. Δεν τα κρύβει από ντροπή, δεν τα αγγίζει ή δεν τα συνειδητοποιεί καν.

Ο Fonagy και η Target περιέγραψαν πώς χτίζεται αυτή η πρόσβαση, και ονόμασαν την ικανότητα αυτή ανακλαστική λειτουργία. Το παιδί μαθαίνει τι νιώθει επειδή κάποιος του το επιστρέφει σε επεξεργασμένη μορφή: κλαίει και ακούει «φοβήθηκες», και έτσι η ένταση στο στομάχι αποκτά όνομα και όρια. Όταν η επιστροφή είναι σταθερά προσαρμοσμένη στις ανάγκες του ενήλικα, το παιδί δεν μαθαίνει να κρύβει. Μαθαίνει ότι το τα συναισθήματά του είναι υλικό προς διαπραγμάτευση, και σε αυτό δεν αξίζει να επενδύσει. Το να είναι «καλά» για τους γύρω της έχει πάψει να περιγράφει μια κατάσταση και έχει γίνει υποχρέωση. Και μια υποχρέωση δεν την εξετάζει κανείς, την τηρεί.

Η προσαρμογή, δηλαδή, δεν είναι πάντα ένδειξη ότι κάτι πήγε καλά. Μερικές φορές, είναι το ακριβότερο πράγμα που έμαθε ένα παιδί να κάνει.

Το ίδιο μοτίβο μεταφέρεται και στις ερωτικές σχέσεις. Μια σταθερή σχέση μπορεί να είναι δυσκολότερη από μια απαιτητική, γιατί η εγγύτητα έχει συνδεθεί με την προσαρμογή. Δίπλα σε κάποιον που ζητά διαρκώς φροντίδα, ξέρει τι να κάνει. Δίπλα σε κάποιον που σέβεται τα όριά της και δεν της ζητά τίποτα να αποδείξει, δεν ξέρει πού να σταθεί.

Και υπάρχει η ενοχή, που έρχεται στις πιο παράξενες στιγμές: όταν χαίρεται με κάτι που η μητέρα της δεν θα ενέκρινε, όταν βάζει ένα όριο. Η ενοχή αυτή σπάνια είναι πληροφορία για το παρόν. Πολύ συχνότερα είναι κατάλοιπο μιας σχέσης όπου το να ξεχωρίζεις κόστιζε με απώλεια αποδοχής.

Πίσω από όλα αυτά υπάρχει, καμιά φορά, και μια ιστορία παλαιότερη από τη μητέρα. Ο τρόπος που ένας γονιός σχετίζεται με το παιδί του φέρει συχνά ίχνη από τα δικά του πρώτα χρόνια, από όσα έμαθε για την εγγύτητα και την εξάρτηση. Αυτό δεν ισοπεδώνει τις διαφορές, ούτε κάνει την επανάληψη μοιραία. Και δεν αναιρεί την ευθύνη: η κατανόηση της προέλευσης φωτίζει, δεν εξαγοράζει κι ούτε δικαιολογεί.

Η αυτονόμηση δεν σημαίνει ρήξη

Η έξοδος από μια τέτοια σχέση δεν έχει μία μορφή.

Για κάποιες σημαίνει απόσταση, πρακτική και συναισθηματική. Για άλλες σημαίνει καθαρά όρια μέσα σε μια σχέση που συνεχίζεται. Όταν υπάρχει κακοποίηση που δεν έχει σταματήσει, εκφοβισμός ή σοβαρή παραβίαση ορίων, η απόσταση μπορεί να είναι απαραίτητη για την ασφάλεια, και δεν χρειάζεται να δικαιολογηθεί σε κανέναν. Κανόνας που να ταιριάζει σε όλες δεν υπάρχει.

Αυτό που αλλάζει ουσιαστικά είναι η θέση της κόρης μέσα στη σχέση, και όχι το αν η σχέση συνεχίζεται. Να μπορεί να διαφωνεί, να λέει όχι, να αποφασίζει, χωρίς να ενεργοποιείται αυτόματα η κατηγορία ότι είναι κακή και αχάριστη κόρη.

Δεν χρειάζεται να πάψει να αγαπά. Μπορεί να αγαπά τη μητέρα της και ταυτόχρονα να ξέρει ότι πληγώθηκε από εκείνη. Μπορεί να πενθεί τη μητέρα που θα ήθελε να έχει και να συνυπάρχει με τη μητέρα που έχει/είχε. Αυτά τα δύο δεν συμβιβάζονται ποτέ εντελώς, και δεν είναι απαραίτητο.

Η ίδια αμφιθυμία επιστρέφει αν αποκτήσει παιδιά. Η επιθυμία να μην επαναλάβει τα ίδια λάθη είναι ισχυρό κίνητρο, αλλά μια μητρότητα οργανωμένη ως αντίθετο της δικής της μητέρας παραμένει οργανωμένη γύρω από εκείνη. Η πραγματική διαφορά φαίνεται όταν οι επιλογές της αρχίζουν να πηγάζουν από τις δικές της αξίες και όχι από τη μνήμη.

Η ψυχοθεραπεία δεν αλλάζει τη μητέρα και δεν ξαναγράφει την παιδική ηλικία. Βοηθά την κόρη να δει πώς οργανώθηκε μέσα της αυτή η σχέση και ποια κομμάτια της δουλεύουν ακόμη στο παρόν, συνήθως χωρίς να το ξέρει.

Η γυναίκα, στο αρχικό παράδειγμα, με τη μνήμη από το πάτωμα, πάντως, μπορεί σήμερα να διηγηθεί τι έγινε. Έχει τις λέξεις που δεν είχε στα πέντε της χρόνια.

Αυτό που ακόμη κοιτάζει, κάθε φορά που την αφηγείται, είναι το πρόσωπο του ανθρώπου απέναντι, για να δει αν επιτρέπεται να την εκφράσει έτσι.

Συχνές ερωτήσεις

1. Πώς επηρεάζει η ναρκισσιστική μητέρα την κόρη της;
Η σχέση μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο η κόρη αντιλαμβάνεται τον εαυτό της, τις ανάγκες και τα όριά της. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να συνδέεται με ενοχή, τελειομανία, αυξημένη ευαισθησία στις αντιδράσεις των άλλων και δυσκολίες στις ενήλικες σχέσεις.

2. Ποια είναι τα σημάδια μιας ναρκισσιστικής μητέρας;
Μπορεί να εμφανίζονται έντονη ανάγκη για αναγνώριση, έλεγχος, κριτική, ενοχοποίηση και δυσκολία αποδοχής της αυτονομίας της κόρης. Ωστόσο, τα χαρακτηριστικά αυτά δεν σημαίνουν από μόνα τους ότι η μητέρα έχει Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας.

3. Μπορεί μια κόρη να βάλει όρια σε μια ναρκισσιστική μητέρα;
Ναι. Τα όρια μπορούν να πάρουν διαφορετικές μορφές, ανάλογα με τη σχέση και τις πραγματικές συνθήκες. Μπορεί να αφορούν τον τρόπο επικοινωνίας, τις προσωπικές επιλογές, τον χρόνο επαφής ή την απόσταση που χρειάζεται η κόρη για να προστατεύσει τον εαυτό της.

4. Είναι δυνατόν να ξεπεραστούν οι επιπτώσεις μιας δύσκολης σχέσης με τη μητέρα;
Η παιδική εμπειρία μπορεί να αφήσει βαθιά ίχνη, αλλά δεν καθορίζει αναπόφευκτα την ενήλικη ζωή. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει την ενήλικη κόρη να κατανοήσει τα παλιά μοτίβα, να αναγνωρίσει τις δικές της ανάγκες και να δημιουργήσει πιο ελεύθερες σχέσεις.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προγραμματίστε τη συνάντησή μας στο γραφείο Ξεκινήστε την Online θεραπεία σας (από όπου κι αν βρίσκεστε)