Κόρη μητέρας με ναρκισσιστική διαταραχή: ένα δράμα δίχως τέλος

“Ήμουν 5 ή 6 χρονών περίπου και έπαιζα με τα παιχνίδια μου, καθισμένη στο πάτωμα.

Τότε, από τα ουρλιαχτά τρόμου της αδελφής μου, που μόλις είχε μπει στο δωμάτιο όπου βρισκόμουν, συνειδητοποίησα πως το φόρεμά μου είχε γίνει μούσκεμα από το αίμα που έτρεχε από το κεφάλι και το πρόσωπό μου.

Αυτό ήταν το αποτέλεσμα ενός ακόμα ξυλοδαρμού μου από τη μητέρα μου, λίγο πριν, για ασήμαντη και πάλι αφορμή.

Κάθε φορά με χτυπούσε αλύπητα, σταματώντας μόνον όταν δεν είχε πια άλλη δύναμη για να συνεχίσει”…

Αυτή ήταν η περιγραφή της μνήμης μιας νέας γυναίκας, που ανέκυψε εντός της στη διάρκεια μιας πολύ πρόσφατης ψυχοθεραπευτικής μας συνεδρίας.

Παρόλο που, στα τόσα χρόνια της ψυχοθεραπευτικής μου εμπειρίας, είναι πολλές οι φορές που έγινα μάρτυρας παρόμοιων αφηγήσεων, κάθε φορά νιώθω τον ίδιο κόμπο στο λαιμό.

Νιώθω μέρος της οδύνης, της ανημπόριας, της απόγνωσης και του ψυχικού πόνου που βίωσαν τα άτομα αυτά ως παιδιά, εξαιτίας του μένους της εφιαλτικής μητέρας που έτυχε να έχουν…

Δεν είναι, όμως, πάντα τόσο ωμή και στυγνή η συμπεριφορά μιας ναρκισσιστικής μητέρας απέναντι στο παιδί της.

Συχνά, το παιδί γίνεται αποδέκτης προσβολών, κριτικής και «επιθέσεων», οι οποίες πολύ δύσκολα γίνονται διακριτές ως τέτοιες. Αυτό συμβαίνει γιατί επικαλύπτονται κάτω από ένα περιτύλιγμα δήθεν έγνοιας «για το καλό» του παιδιού, καθώς και από αναφορές σε άλλους που τα κατάφεραν καλύτερα κ.τ.λ.

Όλα αυτά τού προκαλούν μόνο βαθιά τραύματα, σύγχυση και αυτοαμφισβήτηση.

Από τη μεριά της, μία ναρκισσιστική μητέρα —εξαιτίας της μεγαλειώδους εικόνας εαυτού που έχει κτίσει εντός της— θεωρεί πως η ίδια είναι αλάνθαστη και πως της αξίζει η αναγνώριση και ο θαυμασμός όλων για τις «θυσίες» που κάνει για τα παιδιά της.

Με άλλα λόγια, εδώ μιλάμε συχνά για μια ψυχική κακοποίηση, χωρίς εμφανή και ευδιάκριτα στοιχεία, στην οποία συχνά ούτε ο θύτης αλλά ούτε και το θύμα έχουν σαφή συνείδηση του δράματος στο οποίο συμμετέχουν.

Πολλές από τις κόρες αυτές θεωρούν πως έζησαν όμορφα παιδικά χρόνια.

Όσες, όμως, αντιλαμβάνονται το τι πραγματικά συμβαίνει στη σχέση τους με τη μητέρα και γενικά στην οικογένειά τους, κουβαλούν μόνες τους αυτήν τη συνειδητοποίηση. Αυτό συμβαίνει από τη στιγμή που δεν είναι σε θέση να τα βγάλουν πέρα με την ακαμψία μιας τέτοιας μητέρας, η οποία έχει ταυτόχρονα —ανοιχτά ή σιωπηρά— τη στήριξη και την επιδοκιμασία των υπόλοιπων μελών της οικογένειας, αλλά και του άμεσου περίγυρου, που και αυτός, συνήθως, έχει αποπλανηθεί…

Η ουσία είναι, πάντως, πως οι κόρες μητέρων με ναρκισσιστική διαταραχή ζουν κάτω από τη μπότα και την απειλητική σκιά μιας τρομακτικής μητέρας-αράχνης.

Πρόκειται για μια μητέρα που τις βλέπει ως προέκτασή της, προβάλλοντας ταυτόχρονα επάνω τους οτιδήποτε μισεί στον εαυτό της και ασκώντας τες —για το λόγο αυτό— ασφυκτικό έλεγχο, χωρίς ίχνος έγνοιας ή ενσυναίσθησης.

Όπως μπορεί να αντιληφθεί κάποιος, οι συνέπειες μιας τέτοιου είδους «διαπαιδαγώγησης» —που ισοπεδώνει κάθε δυνατότητα δημιουργίας προσωπικής ταυτότητας, που συνθλίβει κάθε προσπάθεια της κόρης για αυτονομία, που γιγαντώνει την εξάρτηση και την άρνηση του αληθινού εαυτού της— είναι τραγικές έως ολέθριες…

Αυτού του είδους η μητρική φιγούρα είναι από τις πλέον τραυματικές και καταστροφικές που μπορεί να έχει ένα παιδί, και ιδίως μια κόρη…

Ένα άτομο με ναρκισσιστική διαταραχή έχει, βέβαια, μια εξεζητημένη ανάγκη για θαυμασμό και προσοχή. Η ανάγκη αυτή, όμως, εκφράζεται με πολλούς και διάφορους τρόπους, γεγονός που δυσχεραίνει την ανίχνευση της συγκεκριμένης διαταραχής.

Ορισμένα από τα άτομα αυτά θέλουν να ξεχωρίζουν με την εξωτερική τους εμφάνιση και με αντικείμενα που θεωρούνται ένδειξη κύρους, όπως συγκεκριμένες μάρκες αξεσουάρ, ειδών ένδυσης, υπόδησης, κοσμημάτων, αυτοκινήτων κ.ά., καθώς και μέσω καριέρας, σχέσεων με επώνυμα άτομα, χρημάτων κ.τ.λ.

Άλλα, πάλι, δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για αυτόν τον τρόπο προβολής —τουλάχιστον φαινομενικά— και προτιμούν να ξεχωρίζουν σε ένα ηθικό επίπεδο. Για παράδειγμα, καταλαμβάνουν μια σημαντική θέση σε κάποιο φιλανθρωπικό ίδρυμα ή σε κάποια οργάνωση βοήθειας ευάλωτων ομάδων κ.ά., και, μέσα από αυτό, νιώθουν πως υπερέχουν —ως δήθεν καλύτερα και πιο γενναιόδωρα άτομα— έναντι των άλλων.

---

Η ναρκισσιστική μητέρα

Θα πρέπει να επισημάνουμε πως, όταν μιλάμε για μητέρες με ναρκισσιστική διαταραχή, αυτό δεν σημαίνει πως οι μητέρες αυτές έχουν απαραίτητα μια συγκροτημένη Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας.

Μπορεί να έχουν μόνο κάποια ναρκισσιστικά στοιχεία προσωπικότητας ή χαρακτήρα και να λειτουργούν, λιγότερο ή περισσότερο, ικανοποιητικά σε ένα κοινωνικό ή προσωπικό επίπεδο.

Ένα πράγμα, όμως, είναι βέβαιο: οι μητέρες αυτές είναι ανίκανες να διαπαιδαγωγήσουν παιδιά δίχως να τα τραυματίσουν, με κάποιον τρόπο, εφόρου ζωής.

Όταν μιλάμε για μητέρες με ναρκισσιστικές διαταραχές, αυτό συνεπάγεται ταυτόχρονα και μια κατεστραμμένη σχέση μητέρας-κόρης, από τη στιγμή που είναι αδύνατον για την κόρη να εξελιχθεί σε μία ασφαλή και αυτόνομη γυναίκα.

Πάντα, βαθιά μέσα της, θα επιζητά την αποδοχή και την επιβεβαίωση της μητέρας της, που ποτέ δεν εισέπραξε και ούτε πρόκειται να εισπράξει.

Η εξάρτησή της από αυτήν είναι τόσο ισχυρή που, σε συνδυασμό με τις συνεχείς ματαιώσεις που δέχεται, δημιουργούνται εντός της, σταδιακά, ολοένα και πιο έντονα αισθήματα ντροπής και αναξιότητας. Καθώς διαπιστώνει επανειλημμένα πως, ό,τι και να κάνει, δεν πρόκειται ποτέ να αγαπηθεί…

Πέραν του ότι μια μητέρα με ναρκισσιστική διαταραχή βλέπει την κόρη της ως ένα άγραφο χαρτί, επάνω στο οποίο θεωρεί πως έχει κάθε δικαίωμα να γράψει οτιδήποτε η ίδια επιθυμεί, νιώθει ταυτόχρονα και μια απειλή.

Ιδίως στο ενδεχόμενο η κόρη της να εξελιχθεί σε ένα ομορφότερο, εξυπνότερο, ικανότερο, πιο αυτόνομο κ.τ.λ. από την ίδια άτομο ή θηλυκό.

Συχνά γίνεται αναφορά σε δύο εκδοχές ναρκισσιστικών μητέρων.

Η «μητέρα που αγνοεί»

Η πρώτη είναι η αποκαλούμενη ως «μητέρα που αγνοεί», η οποία συχνότατα αδιαφορεί για τα παιδιά της, παραβλέποντας ακόμη και τις πλέον βασικές τους ανάγκες.

Σε περίπτωση που εμφανιστεί —π.χ. σε κάποια συνάντηση γονέων στο σχολείο— θα το κάνει μόνο και μόνο για να μη φανεί πως αδιαφορεί για το παιδί της.

Αμέσως μετά, στο σπίτι, μπορεί να αρχίσει να μιλά για το πόσο έξυπνο ή καλό είναι κάποιο άλλο παιδί, πόσο καλά λόγια είπαν για αυτό οι δάσκαλοί του κ.τ.λ.

Η οποιαδήποτε αναφορά στο δικό της παιδί θα είναι σύντομη και αδιάφορη, υπονοώντας πως δεν αξίζει να σταθεί κάποιος περισσότερο σε αυτό.

Η «καταβροχθιστική μητέρα»

Η δεύτερη εκδοχή είναι η αποκαλούμενη ως «καταβροχθιστική μητέρα».

Αυτού του είδους οι μητέρες βιώνουν τις κόρες τους ως προέκταση του εαυτού τους, με τον ίδιο τρόπο που βιώνουν ένα μέλος του σώματός τους. Θέλουν να τις έχουν όσο κοντύτερά τους γίνεται, ώστε να διατηρούν την ψευδαίσθηση πως οι ίδιες και οι κόρες τους είναι ένα.

Όσον αφορά στα ίδια τα παιδιά, αυτά δεν επιτρέπεται να έχουν άλλες ανάγκες εκτός από τη μητέρα και το τι αυτή επιθυμεί.

Μια τέτοιου είδους μητέρα φαίνεται στα μάτια των άλλων ως πολύ δοτική, προστατευτική και αφοσιωμένη στα παιδιά της.

Η αλήθεια είναι, όμως, πως μία μητέρα που δεν βλέπει τα παιδιά της ως αυτόνομες υπάρξεις δεν είναι σε θέση να τα συναισθανθεί, από τη στιγμή που, για αυτήν, είναι σαν να μην έχουν τα ίδια προσωπικές ανάγκες, αλλά υπάρχουν κυρίως για να καλύπτουν αποκλειστικά και μόνο τις δικές της.

Οι ρόλοι που αποδίδει η ναρκισσιστική μητέρα στα παιδιά

Στην ουσία, μία τέτοια μητέρα δεν ενδιαφέρεται καθόλου για το τι είδους άτομα είναι οι κόρες της.

Από μόνη της αποδίδει και προβάλει σε αυτές ιδιότητες και χαρακτηριστικά, ανάλογα με τον ρόλο που η ίδια έχει ανάγκη να παίζει το παιδί της, και τον οποίο πολλές φορές του αποδίδει πριν καν αυτό γεννηθεί.

Έτσι, σε κάποιο παιδί μπορεί να αποδοθεί ο ρόλος του αποδιοπομπαίου τράγου, σε ένα άλλο αυτός του ιδανικού ή ευνοούμενου παιδιού κ.τ.λ. —κάτι για το οποίο είναι αδύνατον να κάνει οτιδήποτε το παιδί ώστε να το αλλάξει— μπαίνοντας έτσι στο κρεβάτι του μητρικού του Προκρούστη…

Κοινός παρονομαστής όλων των παιδιών ναρκισσιστικών μητέρων —ασχέτως του ρόλου που τους έχει αποδοθεί, όπως αποδιοπομπαίος τράγος, ευνοούμενο παιδί κ.τ.λ.— είναι η αίσθηση πως η μητέρα τους, στην ουσία, δεν τα βλέπει ως τα άτομα που πραγματικά είναι.

Αυτό έχει ως συνέπεια το παιδί να εξελιχθεί σε άτομο που δεν νιώθει πως είναι σημαντικό και που δεν έχει μια αυτόνομη και αυτονόητη αξία, από τη στιγμή που ο ίδιος του ο γονιός αδιαφορεί σκανδαλωδώς για τις πραγματικές του ανάγκες, τα όνειρα και τις επιθυμίες.

Η προβολή της ντροπής στα παιδιά

Ένα ακόμη σημαντικό χαρακτηριστικό μιας ναρκισσιστικής μητέρας είναι τα έντονα αισθήματα ντροπής που τη διακατέχουν και τα οποία —επειδή δεν είναι σε θέση η ίδια να αντέξει και να διαχειριστεί— τα προβάλλει συνεχώς στα οικογενειακά μέλη που ελέγχει.

Αυτό, όμως, δεν είναι παρά μια παροδική «λύση». Κανείς δεν απαλλάσσεται από τα αισθήματα ντροπής που τον διακατέχουν προβάλλοντάς τα σε άλλους.

Για τον λόγο αυτό, η ναρκισσιστική μητέρα θα πρέπει να το κάνει συνεχώς, αμαυρώνοντας συστηματικά και για πάντα τους επιλεγμένους αποδέκτες των προσωπικών αισθημάτων ντροπής της.

Ο πατέρας στη ναρκισσιστική οικογένεια

Η αποτυχία του πατέρα να προστατεύσει το παιδί

Από τη στιγμή που η «φροντίδα» της ναρκισσιστικής μητέρας είναι άκρως τοξική για το παιδί, είναι φυσικό αυτό να αναζητά την προστασία του —ίσως ακόμη και τρυφερού, κάποιες φορές— πατέρα του, ο οποίος, συνηθέστατα, δεν είναι σε θέση να του την παράσχει.

Η αποτυχία ενός πατέρα να προστατέψει το παιδί του, το οποίο κινδυνεύει άμεσα και ζητά απεγνωσμένα τη συνδρομή του, σημαίνει, στην ουσία, πως οι δικές του ανάγκες προηγούνται αυτών του παιδιού.

Η όποια τυχόν προστασία παράσχει κάποια φορά στο παιδί του αποτελεί απλώς ένα τυχαίο γεγονός και όχι μια σταθερή και αδιαπραγμάτευτη στάση που να δημιουργεί ένα βασικό αίσθημα ασφάλειας στο παιδί.

Οι όποιες παροχές του προς το παιδί (καλό σχολείο, ξένες γλώσσες, ρούχα κ.τ.λ.) και οι όποιες εκδηλώσεις αγάπης του προς αυτό, κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας, όχι μόνο δεν αντισταθμίζουν την εκκωφαντική απουσία του στις εφιαλτικές στιγμές που αυτό έχει βιώσει, αλλά του δημιουργούν —κυρίως όταν πια έχει ενηλικιωθεί— αμφιθυμικά συναισθήματα και σύγχυση σχετικά με το τι είδους άτομο ήταν ή είναι, τελικά, αυτός ο πατέρας και αν πραγματικά αγαπούσε ή αγαπά το παιδί του.

Όλα αυτά περιπλέκουν τη σχέση του παιδιού μαζί του, παρά την απεγνωσμένη ανάγκη του να τον αγαπά, καθώς το γεγονός ότι δεν κατέρρευσε ολοκληρωτικά ίσως να οφείλεται στην έστω και λίγη αγάπη που ο πατέρας του έδειξε —η οποία, ωστόσο, δεν ήταν αρκετή για να αποτρέψει τα βαθιά τραύματα από τη βία της ναρκισσιστικής του μητέρας.

Η συναισθηματική συνενοχή του πατέρα

Τα όποια επιχειρήματα ενός τέτοιου πατέρα, όπως «Για να μη γίνουν τα πράγματα χειρότερα», «Κάνε αυτό που σου λέει η μητέρα σου», «Κάνε πως δεν καταλαβαίνεις», ή η δικαιολόγηση και ο εξωραϊσμός των κινήτρων της μητέρας-αράχνης κ.ά., ισοδυναμούν με το μήνυμα προς το παιδί ότι οφείλει να αρνηθεί τις δικές του αδιαπραγμάτευτες συναισθηματικές ανάγκες.

Του ζητείται, ουσιαστικά, να προσπαθεί με κάθε τρόπο να επιβεβαιώνει το μεγαλείο και το αλάνθαστο της ανελέητης μητέρας του και να τροφοδοτεί αγόγγυστα τον ακόρεστο Μινώταυρο του ναρκισσισμού της, ώστε, εν τέλει, ο ίδιος ο πατέρας να έχει ήσυχο το κεφάλι του —σε βάρος της ψυχικής ισορροπίας του ίδιου του παιδιού.

Αυτό δεν είναι παρά μια βαθιά συναισθηματική προδοσία και έλλειψη συμπόνιας προς το παιδί. Αν, επιπλέον, αυτό είναι κόρη, μπορεί κανείς να αντιληφθεί ποιες θα είναι οι επιπτώσεις στη μελλοντική στάση της απέναντι στο αντίθετο φύλο.

Το ψυχολογικό προφίλ του πατέρα στη ναρκισσιστική οικογένεια

Ένας τέτοιος πατέρας —που συχνά είναι άτομο χαμηλών τόνων, ήρεμο, που δεν αρνείται την επικοινωνία και μοιάζει να διαθέτει ενσυναίσθηση— αποτελεί το ιδανικό θύμα μιας ναρκισσιστικά διαταραγμένης μητέρας.

Αυτό που είναι βέβαιο πως δεν διαθέτει είναι αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθηση. Για τους λόγους αυτούς, η ανοχή και η σύμπλευσή του με τη μητέρα —όσον αφορά την κακοποίηση της κόρης τους και όχι μόνο— αποτελούν το ευκολότερο μονοπάτι, από τη στιγμή που δεν μπορεί ή δεν θέλει να αναλάβει τον έλεγχο και την ευθύνη της ζωής που επέλεξε να ζήσει.

Έτσι, αναθέτει εξολοκλήρου αυτή την ευθύνη στη ναρκισσιστικά διαταραγμένη σύζυγο και μητέρα της οικογένειάς του.

Η ναρκισσιστική οικογένεια

Η ναρκισσιστική οικογένεια ως μη ασφαλές περιβάλλον για το παιδί

Αυτού του είδους η οικογένεια δεν μπορεί, σε καμία περίπτωση, να αποτελέσει το ασφαλές καταφύγιο που χρειάζεται κάθε παιδί για να μεγαλώσει ομαλά.

Το μόνο μέλος που νιώθει «ασφάλεια» σε αυτήν είναι η ναρκισσιστική μητέρα (ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, ο πατέρας), όπως ακριβώς η αράχνη στον θανατηφόρο —για οποιονδήποτε άλλον— ιστό της, ο οποίος χτίζεται με μεθοδικότητα και ακρίβεια ώστε να εγκλωβίζονται σε αυτόν οι άλλοι, να ελέγχονται και να εξυπηρετούν στο μέγιστο βαθμό τις ανάγκες της.

Η τριγωνοποίηση και ο ανταγωνισμός μεταξύ των παιδιών

Συχνά, δημιουργείται μια ανταγωνιστική σχέση μεταξύ των παιδιών της οικογένειας, την οποία ενισχύει ακόμη περισσότερο η ναρκισσιστική μητέρα μέσω της αποκαλούμενης «τριγωνοποίησης».

Αυτό σημαίνει ότι η μητέρα φέρνει τα παιδιά της σε αντιπαράθεση μεταξύ τους, άλλοτε λέγοντας ψέματα, άλλοτε συκοφαντώντας ή υποσκάπτοντας κάποιο από αυτά, ανάλογα με τις ανάγκες της κάθε φορά.

Σε κάθε περίπτωση, βασική της αρχή είναι το «διαίρει και βασίλευε».

Η ψευδαίσθηση λειτουργικότητας της ναρκισσιστικής οικογένειας

Οι οικογένειες των οποίων ο τρόπος λειτουργίας καθορίζεται από μια ναρκισσιστική μητέρα μπορεί να φαίνονται λειτουργικές και αρμονικές προς τα έξω, από τη στιγμή που κάθε μέλος έχει έναν προκαθορισμένο ρόλο τον οποίο ακολουθεί αυστηρά και επειδή η συναισθηματική κακοποίηση δεν φέρει εμφανή σημάδια, εύκολα αναγνωρίσιμα από τον περίγυρο.

Πίσω, όμως, από αυτό το περιτύλιγμα φαινομενικής αρμονίας και ευτυχίας, καραδοκούν η θλίψη, η ματαίωση, ο φόβος, η αίσθηση μοναξιάς και ανημπόριας, καθώς και ένας δυσλειτουργικός ή ανύπαρκτος πατέρας.

Είτε πρόκειται για πατέρα που είναι και ο ίδιος νάρκισσος, είτε για πατέρα απώντα —κυριολεκτικά ή μεταφορικά, λόγω αλκοόλ, ουσιών, παθητικότητας κ.ά.— είτε για πατέρα που λειτουργεί ισοπεδωτικά και μεροληπτικά, υπερασπιζόμενος τη μητέρα και τις επιλογές της, σε κάθε περίπτωση είναι αυτός που επιτρέπει στη μητέρα να συνεχίζει την άκρως τοξική και τραυματική για τα παιδιά λειτουργία της.

Η επιλογή συντρόφου στη ναρκισσιστική οικογένεια

Οι γυναίκες με ναρκισσιστικές διαταραχές δεν δημιουργούν ποτέ σταθερές σχέσεις με ψυχικά ισορροπημένους άνδρες που μπορούν να υπερασπίζονται τα παιδιά τους απέναντι στην ψυχική βία που οι ίδιες ασκούν.

Αν, για κάποιον λόγο, συμβεί αυτό, η σχέση διακόπτεται σύντομα είτε από τις ίδιες είτε από τους άνδρες αυτούς, οι οποίοι αποχωρούν προσπαθώντας να προστατέψουν τα παιδιά τους.

Οι ρόλοι μέσα στη ναρκισσιστική οικογένεια

Όπως προαναφέρθηκε, σε μια ναρκισσιστική οικογένεια κάθε μέλος έχει έναν συγκεκριμένο ρόλο, ο οποίος του έχει επιβληθεί από τη ναρκισσιστική μητέρα.

Οι βασικοί αυτοί ρόλοι είναι τρεις:

1. Ο ρόλος του υποστηρικτή

Μια ναρκισσιστική μητέρα χρειάζεται πάντα τη βοήθεια άλλων για να μπορεί να ελέγχει την οικογένειά της με τον τρόπο που επιθυμεί. Για τον ρόλο αυτό επιλέγονται συνήθως τα πιο αδύναμα μέλη, τα οποία συναινούν εύκολα και ανταποκρίνονται πρόθυμα σε κάθε της αίτημα, ακόμη και όταν αυτό γίνεται εις βάρος κάποιου άλλου μέλους της οικογένειας.

Ο πατέρας στον ρόλο του υποστηρικτή

Υπάρχουν περιπτώσεις όπου και οι δύο γονείς έχουν ναρκισσιστική διαταραχή. Όταν, όμως, ο πατέρας αναλαμβάνει τον ρόλο του υποστηρικτή, ενθαρρύνει —άμεσα ή έμμεσα— τη σύζυγό του να επιτίθεται στα παιδιά με όποιον τρόπο εκείνη επιθυμεί.

Την κολακεύει, τη δικαιολογεί διαρκώς και την παρουσιάζει ως μια μητέρα που θυσιάζεται και κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί για τα παιδιά της, προσπαθώντας να πείσει και τα ίδια για το ίδιο αφήγημα.

Πάνω απ’ όλα, τον ενδιαφέρει η δική του ησυχία και η επιφανειακή «ηρεμία» στο σπίτι, ακόμη κι αν αυτό προϋποθέτει τον ψυχικό στραγγαλισμό των ίδιων του των παιδιών.

Η συνεξαρτητική σχέση μητέρας και υποστηρικτή

Η σχέση μεταξύ μιας ναρκισσιστικής μητέρας και του υποστηρικτή συζύγου της είναι βαθιά συνεξαρτητική.

Ορισμένοι υποστηρικτές εξιδανικεύουν ή ωραιοποιούν τη σύζυγό τους, μόνο και μόνο για να διατηρήσουν την ψευδαίσθηση ότι έκαναν τη σωστή επιλογή συντρόφου ζωής. Άλλοι συναινούν επειδή δεν αντέχουν την επιθετικότητα και την ψυχική βία που ασκεί.

Τέλος, υπάρχουν και εκείνοι που έχουν πλήρως συνθλιβεί, με αποτέλεσμα το παιδί ή τα παιδιά να μην έχουν πλέον κανέναν που να μπορεί να τα προστατέψει από την καταβροχθιστική διάθεση της μητέρας.

2. Ο αποδιοπομπαίος τράγος

Ο ρόλος αυτός αποδίδεται, συνηθέστατα, στο ψυχικά δυνατότερο παιδί της οικογένειας, το οποίο επιδεικνύει ισχυρή θέληση και επιμονή — στοιχεία απειλητικά για τη ναρκισσιστική μητέρα, η οποία έχει διακαώς ανάγκη από την υπακοή όλων, ώστε να ικανοποιούνται οι επιθυμίες της.

Για την επίτευξη αυτού του σκοπού, το δυνατό παιδί πρέπει, με κάθε τρόπο, να αποδυναμωθεί στο μέγιστο δυνατό βαθμό. Έτσι, του αποδίδεται αδιακρίτως η ευθύνη για οτιδήποτε δεν είναι «όπως θα έπρεπε», κατά τη ναρκισσιστική μητέρα, μετατρεπόμενο σε μόνιμο αποδέκτη επικρίσεων και απορρίψεων, τόσο από την ίδια όσο και από τους συνακόλουθούς της.

Η δυναμική μεταξύ αποδιοπομπαίου τράγου και ευνοούμενου παιδιού

Η συστηματική στοχοποίηση του αποδιοπομπαίου τράγου και η προκλητική εύνοια προς το ευνοούμενο παιδί δημιουργούν συχνά ρήγμα στη σχέση μεταξύ των αδελφών.

Τα αισθήματα ζήλιας που πυροδοτούνται στον αποδιοπομπαίο τράγο, σε συνδυασμό με τα αισθήματα υπεροχής που επιδεικνύει το ευνοούμενο παιδί, εξυπηρετούν απόλυτα τη ναρκισσιστική μητέρα. Αυτό ακριβώς είναι που επιδιώκει: να διαιρεί και να βασιλεύει.

Ο ευνοούμενος ενθαρρύνεται να ασκεί συναισθηματική βία στον αποδιοπομπαίο τράγο και, με αυτόν τον τρόπο, γίνεται ο εντολοδόχος και το μακρύ χέρι της ναρκισσιστικής μητέρας, διευκολύνοντας ακόμη περισσότερο τον έλεγχο και την επιβολή των επιθυμιών της.

Οι αποδιοπομπαίοι τράγοι μπορεί να είναι ένας ή περισσότεροι.

3.Ο ευνοούμενος

Το παιδί αυτό —που μπορεί να είναι είτε μέλος της οικογένειας είτε συγγενικό παιδί— απολαμβάνει απεριόριστα προνόμια και γίνεται αποδέκτης, σε υπερθετικό βαθμό, θετικών σχολίων, επιβραβεύσεων και εύνοιας από τη ναρκισσιστική μητέρα, από τη στιγμή που αποτελεί προέκταση του ιδανικού της εαυτού.

Το τίμημα της εύνοιας

Εκ πρώτης όψεως, φαίνεται πως το ευνοούμενο μέλος της ναρκισσιστικής οικογένειας είναι ο μεγάλος κερδισμένος. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν ισχύει κάτι τέτοιο.

Το ευνοούμενο παιδί δεν είναι παρά ένας όμηρος εφ’ όρου ζωής στο «χρυσό κλουβί» που του έχει διασφαλίσει η ναρκισσιστική του μητέρα, με αντάλλαγμα την παραίτησή του από κάθε μορφή προσωπικής ελευθερίας.

Η συνεχής κάλυψη κάθε επιθυμίας του το μετατρέπει, σταδιακά, σε άτομο χωρίς πρωτοβουλία, αλαζονικό και βαθιά εξαρτημένο.

Αποδιοπομπαίος τράγος και προοπτική αυτονόμησης

Αντίθετα, ο αποδιοπομπαίος τράγος είναι το παιδί που έχει περισσότερες πιθανότητες να επιδιώξει, κάποια στιγμή, την αυτονομία του, να αναζητήσει την αλήθεια του και να απεγκλωβιστεί από τον ιστό ψυχικής οδύνης και αφαίμαξης στον οποίο το είχε εγκλωβίσει η ναρκισσιστική του μητέρα.

Η εικόνα προς τα έξω και η αθέατη πραγματικότητα

Τα παιδιά μιας ναρκισσιστικά λειτουργούσας οικογένειας —και κυρίως εκείνα στα οποία έχει αποδοθεί ο ρόλος του αποδιοπομπαίου τράγου— αγωνίζονται απεγνωσμένα να επιβιώσουν μέσα στη συναισθηματική παραμέληση και τη βία που βιώνουν καθημερινά.

Στα μάτια του περίγυρου, ωστόσο, συχνά θεωρείται πως μεγαλώνουν σε μια ιδανική οικογένεια.

Οι συνέπειες για την κόρη

Η πρώτη σχέση με τον κόσμο

Η μητέρα αποτελεί για το παιδί της την πρώτη του συνάντηση με τον έξω κόσμο και ένα ζωντανό παράδειγμα του τι έχει να περιμένει από την επαφή του με αυτόν, αργότερα στη ζωή.

Μια παιδική ηλικία, όμως, με μια ναρκισσιστική μητέρα μοιάζει με περίπατο σε ναρκοπέδιο. Ποτέ δεν γνωρίζεις πότε θα γίνει η επόμενη έκρηξη οργής και, όταν αυτή συμβεί, ξέρεις —ως κόρη— πως θα γίνεις αποδέκτης ψυχικής ή σωματικής κακοποίησης, απειλών και ισοπεδωτικών επικρίσεων.

Ο φόβος της αγάπης στην ενήλικη ζωή

Όταν, λοιπόν, η ίδια σου η μητέρα δεν σου έχει δώσει αγάπη —όχι μόνο χωρίς προαπαιτούμενα, αλλά και με βαρύ αντίτιμο, εάν δεν ήσουν όπως εκείνη σε ήθελε— ως ενήλικας θα τρέμεις ακόμη και στην ιδέα να αγαπήσεις έναν άνθρωπο στη ζωή σου.

Ακόμη και μια φιλική σχέση ή μια ανθρώπινη εγγύτητα μπορεί να βιώνεται ως απειλή, ακόμη κι όταν το άλλο πρόσωπο το αξίζει.

1. Δεν νιώθει πως ανήκει κάπου

Ένα παιδί που ζει συνεχώς μέσα στην αμφισβήτηση, την κριτική και την απόρριψη νιώθει πως δεν ανήκει πουθενά.

Όταν βιώνεις, με τον πλέον σκληρό και οδυνηρό τρόπο, πως δεν έχεις θέση και δεν έχεις αγαπηθεί για αυτό που είσαι μέσα στην ίδια σου την οικογένεια, αναρωτιέσαι αν πράγματι υπάρχει κάπου ένα ασφαλές καταφύγιο για σένα.

Όταν η αναζήτηση αγάπης εμπεριέχει τόσο μεγάλο πόνο και βαρύ αντίτιμο, χωρίς ποτέ να εισπράττεται, παύεις να πιστεύεις πως μπορείς να τη βρεις — κάτι που προκαλεί ακόμη μεγαλύτερη απόγνωση και αίσθημα μοναξιάς.

2. Απόκρυψη συναισθημάτων

Μία ναρκισσιστική μητέρα μαθαίνει, συνήθως, στα παιδιά της να μην εκφράζουν συναισθήματα, γιατί κάτι τέτοιο αποτελεί, κατά την ίδια, ένδειξη αδυναμίας και ευαλωτότητας.

Η κόρη μιας τόσο ελεγκτικής μητέρας δεν μαθαίνει να αξιοποιεί τη συναισθηματική της νοημοσύνη, ώστε να μπορεί να συναισθάνεται επαρκώς τους άλλους και να μοιράζεται συναισθήματα — κάτι απαραίτητο για τη δημιουργία και τη λειτουργία στενών και ουσιαστικών διαπροσωπικών σχέσεων.

3. Μη αναγνώριση προσωπικών αναγκών και επιθυμιών

Η ανάγκη μιας ναρκισσιστικής μητέρας να είναι με κάθε τρόπο το επίκεντρο της προσοχής την οδηγεί στο να ελέγχει και να χειρίζεται τους άλλους, ώστε κάθε της ανάγκη να έχει απόλυτη προτεραιότητα, σε βάρος των προσωπικών αναγκών των υπολοίπων — ακόμη κι αν πρόκειται για τα ίδια της τα παιδιά.

Ένα τέτοιο παιδί μαθαίνει από πολύ νωρίς πως οφείλει να υπηρετεί τη μητέρα του και να ικανοποιεί κάθε της θέλω.

Έτσι, δεν νιώθει ως άτομο με δικές του επιθυμίες και ανάγκες, αλλά ως προέκταση του εαυτού της μητέρας του, εισπράττοντας επιβράβευση μόνο όταν λειτουργεί ως τέτοιο.

Με άλλα λόγια, μαθαίνει πως ο μόνος τρόπος για να εισπράξει αποδοχή και «αγάπη» είναι να δίνει πάντα προτεραιότητα στις ανάγκες των άλλων και όχι στις δικές του.

4. Μαθαίνει πως η αγάπη έχει πάντα κάποιο αντίτιμο

Η κόρη μιας ναρκισσιστικής μητέρας μαθαίνει από νωρίς πως η αγάπη είναι εξαγοράσιμη.

Δεν αγαπιέται για αυτό που είναι, αλλά για όλα όσα κάνει. Κάθε φορά που απογοητεύει τη μητέρα της, εκείνη αποσύρει την αγάπη της.

Ως ενήλικη, δεν γνωρίζει τι σημαίνει υγιής σχέση αγάπης με ισοτιμία και αμοιβαιότητα ή πώς αυτή δημιουργείται.

Ένα πιθανό ζοφερό σενάριο είναι να θεωρεί πως η βία αποτελεί το αναγκαίο αντίτιμο που πρέπει να πληρώνει για να εισπράττει αγάπη.

5. Μαθαίνει πως η αγάπη σε καθιστά ευάλωτο και έρμαιο άλλων

Επειδή από μικρό παιδί βιώνει συναισθηματική μοναξιά και μαθαίνει πως η αγάπη σε καθιστά ευάλωτο και έρμαιο των διαθέσεων των άλλων, η κόρη —ως ενήλικας— θα προτιμά τη μοναξιά.

Μια μοναξιά που, αν και επώδυνη, είναι οικεία και δεν επιφυλάσσει δυσάρεστες εκπλήξεις και επιπλέον πόνο.

6. Διαστρεβλωμένη αντίληψη περί αγάπης

Οι κόρες μητέρων με ναρκισσιστική διαταραχή γνωρίζουν πως η εικόνα που έχουν για την αγάπη είναι παραμορφωμένη εξαιτίας όσων έχουν βιώσει από την παιδική τους ηλικία.

Δεν γνωρίζουν, όμως, τη μορφή που έχει η αληθινή και ανυστερόβουλη αγάπη.

Παρά τον ψυχικό πόνο και την απόρριψη που έχουν βιώσει, η στάση του να υπηρετούν τους άλλους χωρίς να ζητούν κάτι για τον εαυτό τους συνεχίζεται και στις μελλοντικές τους σχέσεις.

Το συναισθηματικό τους κενό καλύπτεται συχνά με ακατάλληλες, ανούσιες ή τοξικές σχέσεις, καθώς όλοι έχουμε την τάση να επιλέγουμε συντρόφους με παρόμοιο συναισθηματικό επίπεδο και οικεία μοτίβα σχέσης.

Ένας επιπλέον τραγικός λόγος επανάληψης αυτού του σεναρίου είναι ότι πολλές κόρες δεν έχουν συνειδητοποιήσει —ή αρνούνται να αποδεχτούν— πως η μητέρα τους δεν μπόρεσε να τις αγαπήσει για αυτό που είναι.

Έτσι, συνεχίζουν να ελπίζουν πως η επόμενη ευκαιρία ίσως έχει διαφορετική έκβαση, δημιουργώντας μη ρεαλιστικές προσδοκίες και επαναλαμβανόμενες ματαιώσεις.

7. Χαμηλή αυτοεκτίμηση

Η αγνόηση βασικών αναγκών του παιδιού, σε συνδυασμό με τις υπερβολικές απαιτήσεις της μητέρας και τη μόνιμη δυσαρέσκειά της, δημιουργούν στην κόρη μια βαθιά αίσθηση προσωπικής ανεπάρκειας.

Στην ενήλικη ζωή, αυτό μεταφράζεται σε απεγνωσμένη αναζήτηση αποδοχής και επιβεβαίωσης, συνήθως από άτομα που δεν πρόκειται ποτέ να της τη δώσουν.

8. Απόκρυψη και υπονόμευση του αληθινού εαυτού

Στην προσπάθειά της να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της μητέρας της, η κόρη αναγκάζεται να αρνηθεί σημαντικές πλευρές του αληθινού της εαυτού.

Μαθαίνει από νωρίς πως δεν είναι αρκετή και πως πρέπει να κρύβει τον εαυτό της, για τον οποίο νιώθει ντροπή.

Σταδιακά, αποκτά μια θολή εικόνα για το ποια είναι, τι χρειάζεται και τι ζωή θα ήθελε να ζήσει.

Η συστηματική απόρριψη και οι συνεχείς ματαιώσεις την οδηγούν να προσδοκά πάντα το χειρότερο και να υπονομεύει οτιδήποτε καλό, λειτουργώντας μέσα από μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία.

9. Τελειομανία

Συχνά, οι κόρες μητέρων με ναρκισσιστική διαταραχή διακατέχονται από έντονη τελειομανία.

Από τον τρόπο που γράφουν έως την εξωτερική τους εμφάνιση και το σώμα τους —όπου παρατηρούνται συχνά διαταραχές πρόσληψης τροφής— επιδιώκουν την τελειότητα, σε μια υποσυνείδητη προσπάθεια αποφυγής της κριτικής.

Επίλογος

Η ζωή ως κόρη μιας ναρκισσιστικής μητέρας σημαίνει την ύπαρξη ανεξίτηλων  ψυχικών τραυμάτων που δημιουργούν μια ασαφή αίσθηση προσωπικής ταυτότητας και έναν τεράστιο όγκο θαμμένων, έντονων και πολύ επώδυνων συναισθημάτων που το ενδεχόμενο, ανά πάσα στιγμή, να χαθεί ο έλεγχός τους και να αναδυθούν στην επιφάνεια τρομοκρατεί. Ο φόβος και ο συνεχής αγώνας αποφυγής ενός τέτοιου καταστροφικού  ψυχικού σεναρίου, σε συνδυασμό με τα παραλυτικά αισθήματα ντροπής και το φόβο της συνεξάρτησης που πάντα καραδοκεί, καθιστά την προσπάθεια αποκατάστασης αυτής της εσωτερικής πραγματικότητας δύσκολη και επώδυνη υπόθεση που απαιτεί πολύ θάρρος και κουράγιο.

Η απαλλαγή, όμως, από τον εφιάλτη αυτόν είναι εφικτή, αρκεί να βρει κάποιος τη σωστή βοήθεια από έναν θεραπευτή που να έχει την απαραίτητη εκπαίδευση και εμπειρία ώστε να συμπορευθεί μαζί του στους σκοτεινούς δαιδάλους του εσωτερικού του τοπίου και να αντικαταστήσει σταδιακά την εσωτερική, επικριτική και απορριπτική μητρική φωνή με την αληθινά προσωπική που οδηγεί στην αγάπη προς τον αληθινό εαυτό, στον αυτοσεβασμό, στην επιθυμία δημιουργικής εξέλιξης και διάθεσης συνύπαρξης και μοιράσματος με άλλους χωρίς φόβο και προαπαιτούμενα.

​”Η αναγνώριση του δράματος είναι το πρώτο βήμα για την απελευθέρωση. Αν αισθάνεστε ότι η δική σας ιστορία καθρεφτίζεται σε αυτές τις γραμμές, να ξέρετε ότι η επούλωση των τραυμάτων αυτών είναι εφικτή. Μπορούμε να δουλέψουμε μαζί, είτε στο γραφείο μου στη Θεσσαλονίκη είτε μέσω online συνεδριών, για να διεκδικήσετε ξανά τον αληθινό σας εαυτό.

Dr. Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc., Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής

 Online συνεδρίες ψυχοθεραπείας
Ραντεβού στο γραφείο