«Όταν κανείς δεν σχολιάζει αυτό που κάνω, νιώθω ότι δεν αξίζει», μου είχε πει κάποτε ένας θεραπευόμενος, σχεδόν σαν να ζητούσε συγγνώμη για κάτι που θεωρούσε παιδιάστικο. Δεν ήταν. Ήταν μια φράση που κουβαλούσε μέσα του μια ολόκληρη οικονομία της αξίας: αν δεν με δει κανείς, δεν υπάρχω αρκετά.
Ο ναρκισσισμός έχει γίνει λέξη που καταλογίζουμε εύκολα σε κάποιον που μιλά πολύ για τον εαυτό του ή δείχνει να χρειάζεται συνεχώς επιβεβαίωση. Όμως η ανάγκη να μας βλέπουν, να νιώθουμε ότι η παρουσία μας μετράει, δεν είναι σημάδι παθολογίας. Τα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά δεν είναι κάτι που είτε υπάρχει είτε όχι. Εμφανίζονται σε διαφορετικό βαθμό, από μια φυσιολογική ανάγκη για αναγνώριση μέχρι δυσκολίες που αλλάζουν ριζικά τον τρόπο που κάποιος σχετίζεται με τον εαυτό του και τους άλλους. Η Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας βρίσκεται πολύ πιο πέρα, σε ένα εντελώς διαφορετικό σημείο αυτού του φάσματος.
Ίσως το πιο ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν ζούμε σε μια ναρκισσιστική εποχή, αλλά τι συμβαίνει όταν το βλέμμα του άλλου γίνεται η μόνη απόδειξη ότι αξίζουμε.
Ο ναρκισσισμός, στη σύγχρονη κοινωνία, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι άνθρωποι έχουν γίνει περισσότερο ναρκισσιστές. Ένα περιβάλλον που ενθαρρύνει τη διαρκή αυτοπαρουσίαση, τη σύγκριση και την αναζήτηση επιβεβαίωσης μπορεί, όμως, να ενισχύσει ναρκισσιστικές συμπεριφορές και την ανάγκη να αντλούμε την προσωπική μας αξία από το βλέμμα των άλλων.
Η ανάγκη να μας βλέπουν
Από πολύ νωρίς, ο άνθρωπος ψάχνει στο βλέμμα των σημαντικών άλλων μια επιβεβαίωση ότι έχει μια αξία. Η χαρά όταν κάποιος αναγνωρίζει την προσπάθειά μας, η περηφάνια για κάτι που καταφέραμε δεν είναι αδυναμία. Είναι κομμάτι μιας φυσιολογικής ψυχικής λειτουργίας.
Η διαφορά βρίσκεται αλλού. Μια σχετικά σταθερή αίσθηση αξίας μάς επιτρέπει να χαιρόμαστε με έναν έπαινο χωρίς να τον χρειαζόμαστε για να νιώσουμε ότι υπάρχουμε, και να αντέχουμε μια αποτυχία χωρίς αυτή να ακυρώνει το σύνολο. Όταν όμως η αναγνώριση παύει να προσθέτει και γίνεται αυτό από το οποίο κρέμεται η αξία μας, κάθε απουσία της αρχίζει να μοιάζει με απειλή.
Γι’ αυτό και η αυτοεκτίμηση δεν ταυτίζεται με τον ναρκισσισμό, όσο κι αν στην καθημερινή γλώσσα τα μπερδεύουμε συχνά. Κάποιος με πιο σταθερή αυτοεκτίμηση μπορεί να αναγνωρίζει τα δυνατά του σημεία χωρίς να χρειάζεται να είναι διαρκώς ανώτερος από τους γύρω του. Μπορεί να χαρεί όταν ξεχωρίζει, χωρίς να απειλείται όταν ξεχωρίζει κάποιος άλλος. Η διαφορά δεν φαίνεται τόσο στο τι κάνει κανείς, όσο στο τι συμβαίνει μέσα του όταν αυτό δεν έρχεται.
Δεν ξέρω αν αυτό ισχύει για όλους με τον ίδιο τρόπο, αλλά υπάρχει μια στιγμή, συχνά ασήμαντη στα μάτια των άλλων, όπου η ανάγκη αποκαλύπτει πόσο βαθιά μπορεί να φτάσει.
Θα μπορούσαμε να το σκεφτούμε σαν ρύθμιση θερμοκρασίας παρά σαν διακόπτη που ανάβει ή σβήνει. Κάποιοι άνθρωποι χρειάζονται λίγη εξωτερική ζέστη για να νιώσουν καλά. Άλλοι χρειάζονται πολύ περισσότερη, και όταν λείπει, κρυώνουν γρήγορα. Το ζήτημα δεν είναι αν κάποιος έχει αυτή τη ρύθμιση, γιατί την έχουμε όλοι, αλλά με ποιον τρόπο είναι ρυθμισμένη και πόσο εύκολα επηρεάζεται από την απουσία θερμότητας των άλλων.
Όταν η εικόνα γίνεται κεντρική
Σε κάθε κοινωνική στιγμή, παρουσιάζουμε κάποια πλευρά του εαυτού μας — τι θα πούμε, πώς θα φανούμε, τι θα κρατήσουμε για τον εαυτό μας. Αυτό δεν κρύβει κάτι το προβληματικό. Υπάρχει όμως διαφορά ανάμεσα στο «θέλω να δείξω τον καλύτερό μου εαυτό» και στο «χρειάζομαι να δείξω ότι είμαι αρκετά καλός». Η δεύτερη διατύπωση κουβαλάει ένα βάρος που η πρώτη δεν έχει.
Εκεί ακριβώς αλλάζει το πράγμα: από επιθυμία να δείξουμε τον καλύτερό μας εαυτό, γίνεται υποχρέωση να αποδείξουμε ότι είμαστε αρκετά καλοί. Η εμφάνιση, η επαγγελματική επιτυχία, η κοινωνική θέση αρχίζουν τότε να λειτουργούν σαν στηρίγματα μιας αξίας που δεν στέκεται αρκετά μόνη της.
Μερικές φορές, αυτή η μετατόπιση δεν εμφανίζεται πρώτα ως σκέψη. Εμφανίζεται στο σώμα: ένα σφίξιμο, μια ξαφνική ανησυχία, ένας θυμός δυσανάλογος με το τι πραγματικά συνέβη. «Δεν κατάλαβα γιατί με πείραξε τόσο», είχε πει κάποιος, «μέχρι που συνειδητοποίησα ότι περίμενα να με προσέξουν». Το σώμα συχνά καταλαβαίνει πριν το μυαλό δεχτεί τι ακριβώς διακυβεύεται. Η αντίδραση προηγείται της εξήγησης, όχι το αντίστροφο.
Όταν η εικόνα κουβαλά αυτό το βάρος, ο άνθρωπος γίνεται ιδιαίτερα ευάλωτος σε ό,τι την απειλεί. Ένας έπαινος ανακουφίζει· μια αμφισβήτηση προκαλεί ντροπή ή θυμό, και η ανάγκη να αποκατασταθεί γρήγορα η αίσθηση αξίας γίνεται σχεδόν αυτόματη, σαν αντανακλαστικό.
Αυτό δεν σημαίνει πως κάθε τέτοια αντίδραση είναι ένδειξη Ναρκισσιστικής Διαταραχής Προσωπικότητας. Σημαίνει ότι ένα μοτίβο έχει αρχίσει να παίρνει σταθερή θέση: δυσκολία να χαρεί κανείς ειλικρινά με την επιτυχία κάποιου άλλου, έντονη ευαισθησία στην κριτική, μια σύγκριση που δεν σταματά ποτέ πραγματικά, και, κάποιες φορές, μια δυσανάλογη αντίδραση όταν κάποιος αισθάνεται ότι δεν του δίνεται η σημασία που θεωρεί δεδομένη ή που του αξίζει. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι αν εμφανίζεται η αντίδραση, αλλά πόσο συχνά αποφασίζει εκείνη για λογαριασμό μας, και πόσο δύσκολο γίνεται να τη διαχειριστεί κανείς χωρίς να πληγώσει τον εαυτό του ή τους γύρω του.
Κι εδώ είναι κάτι που σπάνια επισημαίνεται: το ενδιαφέρον για την εικόνα δεν κρύβει πάντα ανασφάλεια. Η φροντίδα της εμφάνισης, η επιθυμία για επιτυχία, ακόμα και η χαρά να σε προσέχουν, δεν αποδεικνύουν τίποτα με βεβαιότητα. Αυτό που έχει σημασία είναι η λειτουργία που επιτελεί η εικόνα για τον συγκεκριμένο άνθρωπο, δηλαδή αν προσθέτει σε κάτι που ήδη υπάρχει, ή αν είναι το μόνο πράγμα που κρατά όρθιο το σύνολο.
Η σκηνή της διαρκούς προβολής
Ό,τι παλαιότερα περιοριζόταν σε λίγους ανθρώπους γύρω μας, σήμερα μπορεί να απλωθεί μέσα σε δευτερόλεπτα σε πολύ ευρύτερο κοινό. Μια φωτογραφία, μια επιτυχία, μια συνηθισμένη στιγμή μπορούν να γίνουν κομμάτι της δημόσιας εικόνας μας σχεδόν άμεσα. Μπορούμε να επιλέγουμε τι θα δείξουμε και τι θα μείνει εκτός κάδρου, και, σχεδόν αμέσως μετά, να δούμε πώς αντέδρασαν οι άλλοι.
Αυτό καθαυτό δεν αποτελεί πρόβλημα. Για κάποιον επαγγελματία, η προβολή της δουλειάς του μπορεί να είναι απαραίτητη. Για κάποιον άλλο, η μοιρασιά μιας στιγμής μπορεί να είναι απλώς τρόπος να μείνει κοντά με ανθρώπους που βρίσκονται μακριά. Η διαφορά βρίσκεται στο πόσο κεντρική θέση αποκτά τελικά η εξωτερική εικόνα μέσα στην αίσθηση που έχουμε για τον εαυτό μας, δηλαδή αν παραμένει μια όψη ανάμεσα σε άλλες, ή αν γίνεται η μόνη.
Κάποιος ανέβασε κάτι, περίμενε αντίδραση, κοίταζε ξανά και ξανά την οθόνη. «Γιατί δεν άρεσε;» άρχισε να σκέφτεται. Δεν είναι η φωτογραφία το πρόβλημα, ούτε η πλατφόρμα από μόνη της, είναι η στιγμή που η αναμονή για ανταπόκριση μετατρέπεται σε κάτι που μοιάζει με εξέταση, μια εξέταση που, αντίθετα με τις περισσότερες, δεν τελειώνει ποτέ οριστικά, γιατί υπάρχει πάντα η επόμενη ανάρτηση.
Τα social media δεν φτιάχνουν τον ναρκισσισμό. Προσφέρουν όμως ένα βλέμμα που δεν κλείνει ποτέ, μια οθόνη που περιμένει διαρκώς να ενημερωθεί: πόσοι είδαν, πόσοι σχολίασαν, πόσοι έμειναν αδιάφοροι. Έρευνες έχουν βρει συσχετίσεις ανάμεσα σε ορισμένες διαστάσεις του ναρκισσισμού και σε συμπεριφορές αυτοπαρουσίασης στα social media, ιδιαίτερα εκεί όπου κυριαρχεί η επιθυμία για προβολή. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το ίδιο περιβάλλον λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Για κάποιους παραμένει απλώς ευχάριστο, μια αίσθηση σύνδεσης, ενώ για άλλους γίνεται σιγά σιγά ο τρόπος με τον οποίο ρυθμίζουν την αυτοεκτίμησή τους, μέρα με τη μέρα, like με like.
Όταν ο άλλος γίνεται καθρέφτης
Η ίδια ανάγκη περνά και μέσα στις σχέσεις, αλλά εκεί το κόστος είναι διαφορετικό. Δεν αφορά πια μόνο εμάς, αφορά και κάποιον άλλον που περιμένει κάτι δικό του. Σε μια σχέση με χώρο, μπορούμε να χαρούμε όταν ο άλλος μάς θαυμάζει, χωρίς να περιμένουμε από εκείνον να επιβεβαιώνει διαρκώς ότι αξίζουμε. Υπάρχει χώρος και για τη διαφωνία, και για την απογοήτευση, χωρίς αυτές να απειλούν τα θεμέλια.
Όταν όμως η επιβεβαίωση γίνεται απαραίτητη, ο σύντροφος, ο φίλος, ακόμη και ο συνεργάτης κινδυνεύει να πάψει να είναι ξεχωριστό πρόσωπο και να γίνει κάτι σαν καθρέφτης, κάποιος από τον οποίο περιμένουμε να μας κάνει να νιώσουμε σημαντικοί, επιτυχημένοι, ξεχωριστοί. Το βλέπω συχνά σε ζευγάρια: η διαφωνία δεν ακούγεται πια σαν διαφωνία. Ακούγεται σαν απόρριψη. Και η ανάγκη του άλλου μετράει λιγότερο όταν δεν χωράει μέσα στη δική μας.
Κάπου εδώ μπερδεύεται το πράγμα, γιατί κανείς δεν μπαίνει σε μια σχέση με πρόθεση να τη χρησιμοποιήσει σαν καθρέφτη. Συμβαίνει σταδιακά, σχεδόν χωρίς να το καταλάβει κανείς, μέχρι που η εγγύτητα αρχίζει να μοιάζει κάπως ασφυκτική, χωρίς να ξέρει κανείς ακριβώς γιατί. Μια σχέση που θα μπορούσε να προσφέρει ασφάλεια γίνεται τότε, σιγά σιγά, χώρος προστασίας της εικόνας.
Το δύσκολο κομμάτι είναι ότι κανείς από τους δύο δεν το κάνει επίτηδες. Αυτός που χρειάζεται τη διαρκή επιβεβαίωση δεν το βιώνει σαν απαίτηση αλλά σαν κάτι αυτονόητο, σχεδόν σαν αγάπη. Κι αυτός που καλείται να την προσφέρει νιώθει συχνά ότι κάτι δεν πάει καλά, χωρίς να μπορεί εύκολα να το ονομάσει, μια κούραση που δεν εξηγείται εύκολα, μια αίσθηση πως ό,τι κι αν κάνει δεν αρκεί ποτέ εντελώς.
Ένα πιο σταθερό σημείο αναφοράς
Δεν χρειάζεται να απαλλαγούμε από την ανάγκη να θέλουμε να μας βλέπουν οι άλλοι. Ούτε είναι εφικτό, ούτε θα ήταν καλύτερο.
Χρειάζεται μάλλον να μπορούμε να τη δεχόμαστε χωρίς να εξαρτάται απ’ αυτήν ολόκληρη η αίσθηση που έχουμε για τον εαυτό μας. Να ξεχωρίζουμε χωρίς να χρειάζεται να μειώσουμε κάποιον άλλον. Να αποτυγχάνουμε χωρίς να νιώθουμε ότι χάσαμε την αξία μας. Να ακούμε μια αντίρρηση χωρίς αμέσως να τρέξουμε να προστατέψουμε την εικόνα μας.
Η σημερινή κοινωνία δεν δημιουργεί από μόνη της αυτή τη δυσκολία. Έχει, όμως, κάνει την αυτοπαρουσίαση ευκολότερη, τη σύγκριση πιο διαρκή και το βλέμμα του άλλου πιο άμεσα διαθέσιμο απ’ όσο ήταν ποτέ, και αυτό, για ανθρώπους που ήδη ρυθμίζουν την αξία τους μέσα από την ανταπόκριση των άλλων, δεν είναι αμελητέο. Δεν σημαίνει ότι όλοι γινόμαστε πιο ναρκισσιστές. Σημαίνει ότι το περιβάλλον προσφέρει περισσότερο χώρο σε μια ανάγκη που ήταν πάντα εκεί.
Ο θεραπευόμενος που ανέφερα στην αρχή δεν χρειαζόταν να πάψει να θέλει να τον προσέξουν. Χρειαζόταν, ίσως, να μπορεί κάποιες φορές να μείνει με τον εαυτό του χωρίς σχόλιο, χωρίς να ξέρει ακόμα αν αυτό θα του έφτανε.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι η σύγχρονη κοινωνία πιο ναρκισσιστική;
Η σύγχρονη κοινωνία προσφέρει περισσότερες δυνατότητες αυτοπαρουσίασης, κοινωνικής σύγκρισης και άμεσης ανατροφοδότησης. Αυτό μπορεί να ενισχύει ορισμένες ναρκισσιστικές τάσεις, δεν αποδεικνύει όμως ότι όλοι οι άνθρωποι σήμερα είναι περισσότερο ναρκισσιστές.
Τα social media προκαλούν ναρκισσισμό;
Όχι από μόνα τους. Η έρευνα δείχνει συσχετίσεις ανάμεσα σε ορισμένες διαστάσεις του ναρκισσισμού και τη χρήση των social media, ιδιαίτερα σε συμπεριφορές αυτοπαρουσίασης και αναζήτησης κοινωνικής αναγνώρισης. Η σχέση όμως είναι σύνθετη και δεν σημαίνει ότι τα social media δημιουργούν Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας.
Πότε η ανάγκη για αναγνώριση γίνεται προβληματική;
Όταν η προσωπική αξία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την επιβεβαίωση των άλλων και η απουσία αναγνώρισης προκαλεί έντονη δυσφορία, ευαισθησία στην κριτική, διαρκή σύγκριση ή σημαντικές δυσκολίες στις σχέσεις.
Είναι ο ναρκισσισμός το ίδιο με τη Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας;
Όχι. Ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά μπορούν να εμφανίζονται σε διαφορετικό βαθμό χωρίς να αποτελούν ψυχική διαταραχή. Η Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας αφορά ένα σταθερό και δυσλειτουργικό μοτίβο που επηρεάζει σημαντικά τη λειτουργικότητα και τις σχέσεις.
Πώς επηρεάζει η ανάγκη για αναγνώριση τις σχέσεις;
Όταν η επιβεβαίωση γίνεται απαραίτητη, ο άλλος κινδυνεύει να πάψει να είναι ξεχωριστό πρόσωπο και να λειτουργεί σαν καθρέφτης — κάποιος από τον οποίο περιμένουμε να μας κάνει να νιώσουμε σημαντικοί.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
