Γενικά: η παιδική σεξουαλικότητα και τα συναισθήματα των ενηλίκων
Ελάχιστα θέματα προκαλούν τόσο έντονα συναισθήματα και περιβάλλονται από τόσα ταμπού και προκαταλήψεις όσο η παιδική σεξουαλικότητα. Πολύ συχνά, γονείς, προσωπικό παιδικών σταθμών αλλά και δάσκαλοι στο σχολείο νιώθουν αμηχανία, αβεβαιότητα, εκνευρισμό, θυμό, ντροπή και άλλου είδους συναισθήματα – ποτέ όμως αδιαφορία – όταν γίνονται αποδέκτες, ιδιαίτερα απρόσμενα, ερωτήσεων ή διαφόρων εκδηλώσεων μικρών παιδιών που αφορούν στη σεξουαλικότητά τους.
Ωστόσο, πέρα από αυτά τα συναισθήματα, καθοριστικό ρόλο παίζει και η έλλειψη γνώσεων και εκπαίδευσης γύρω από την παιδική σεξουαλικότητα, ένα θέμα ιδιαίτερα σημαντικό για ολόκληρη τη μετέπειτα ζωή του ατόμου. Αυτή η άγνοια συχνά ενισχύει το αίσθημα αμηχανίας και δυσκολίας των ενηλίκων μπροστά σε κάθε σχετική εκδήλωση.
Όταν κάποιος, από οποιαδήποτε θέση, δεν γνωρίζει ποιες είναι οι φυσιολογικές εκδηλώσεις της παιδικής σεξουαλικότητας, πώς είναι δυνατόν να τις ερμηνεύσει σωστά και, αν χρειαστεί, να παρέμβει; Να καθησυχάσει, να συμβουλεύσει, να καθοδηγήσει, να θέσει όρια ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, να απαγορεύσει;
Η άγνοια αφήνει συνήθως χώρο στα εσωτερικά μας «φαντάσματα», στα ταμπού και στις προκαταλήψεις. Η λογική επισκιάζεται από τα έντονα συναισθήματα που κινητοποιούνται, ανοίγοντας έτσι τον δρόμο στην παρόρμηση, στον αυτοσχεδιασμό, στην απαγόρευση, στην τιμωρία, στον εκφοβισμό και στην απόρριψη — αντιδράσεις που τελικά δημιουργούν σύγχυση, φόβο και ενοχές στο παιδί.
Η παιδική σεξουαλικότητα
Η σεξουαλικότητα αποτελεί σημαντικό μέρος της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Το σώμα έχει ενδιαφέρον και αποτελεί πηγή ευχαρίστησης και για τα παιδιά. Ας μην ξεχνάμε πως, ακόμα και μέχρι πριν από κάποιες δεκαετίες, θεωρούνταν ότι ούτε καν η γυναίκα είχε δικαίωμα στη σεξουαλικότητα και στον έρωτα, παρά μόνο προς χάριν της διαιώνισης του είδους.
Κάθε παιδί γεννιέται με την ικανότητα να βιώνει σεξουαλικά αισθήματα και να αντλεί ευχαρίστηση από το σώμα του. Όλοι έτσι γεννιόμαστε, γιατί έτσι είναι η ανθρώπινη φύση, και αυτό είναι απόλυτα φυσιολογικό.
Υπάρχει μια συχνή «παρεξήγηση» ή και έλλειψη πληροφόρησης σε πολλούς από εμάς. Και μόνο στο άκουσμα της λέξης «σεξουαλικότητα», ο νους μας πηγαίνει στην ενήλικη σεξουαλικότητα και στην ερωτική πράξη, η οποία όμως αποτελεί μόνο ένα μικρό μέρος της συνολικής σεξουαλικότητας. Άλλο πράγμα το σεξ και άλλο η σεξουαλικότητα.
Πιο συγκεκριμένα, η παιδική σεξουαλικότητα είναι πολύ διαφορετική από εκείνη των ενηλίκων και αφορά, κατά κύριο λόγο, την αλληλεπίδραση γύρω από κάτι καινούργιο και ενδιαφέρον, τα όρια, την εγγύτητα, τα συναισθήματα, τη σωματική επαφή, την ενίσχυση της αίσθησης του φύλου και τη σωματική ευφορία.
Με άλλα λόγια, η παιδική σεξουαλικότητα αφορά, σε μεγάλο βαθμό, στη συσσώρευση γνώσης και απαραίτητης εμπειρίας μέσα από τη διερεύνηση του σώματος, το παιχνίδι και τη σύγκριση με τους άλλους. Η διεργασία αυτή είναι όχι μόνο φυσιολογική αλλά και απαραίτητη για την εξέλιξη του παιδιού και τη διαμόρφωση μιας ισορροπημένης σεξουαλικότητας, η οποία μπορεί να του προσφέρει χαρά και ευχαρίστηση, κυρίως μέσα από το μοίρασμα με κάποιον άλλον.
Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, πως το γνωστό παιχνίδι του γιατρού των μικρών παιδιών συναντάται σε όλες τις χώρες του κόσμου. Πρόκειται για τη φυσική τους προσπάθεια να βρουν απαντήσεις σε σημαντικά εξελικτικά ερωτήματα που αφορούν το σώμα, το φύλο και τη σεξουαλικότητά τους γενικότερα.
Όταν τα παιδιά παίζουν το παιχνίδι του γιατρού ή άλλα παρόμοια παιχνίδια που σχετίζονται με τη σεξουαλική διερεύνηση, αυτό γίνεται συνήθως με άλλα παιδιά παρόμοιας ηλικίας, με διαφορά που στις περισσότερες περιπτώσεις δεν ξεπερνά τα τρία χρόνια και που βρίσκονται στην ίδια εξελικτική φάση.
Περίοδοι σεξουαλικής διερεύνησης υπάρχουν σε όλη τη διάρκεια της ζωής μέχρι την ενηλικίωση, λαμβάνοντας διαφορετική μορφή ανάλογα με την ηλικία και το αναπτυξιακό στάδιο στο οποίο βρίσκεται το παιδί.
Οι συζητήσεις για το σώμα δημιουργούν αίσθηση ασφάλειας στο παιδί
Το παιδί που έχει αναπτύξει μια αίσθηση εσωτερικής ασφάλειας και αυτοεκτίμησης σε σχέση με το σώμα του διαθέτει και τις απαραίτητες προϋποθέσεις ώστε, αργότερα, να αποκτήσει μια υγιή σεξουαλικότητα και συντροφικότητα. Μέσα από αυτές μπορεί να αντλεί ευχαρίστηση, θετική διάθεση για τη ζωή και ποιότητα στη σχέση με τον/τη σύντροφό του.
Το παιδί που αποκτά κατανόηση και γνώση για τις λειτουργίες του σώματος και της σεξουαλικότητάς του έχει πολύ περισσότερες πιθανότητες να αγαπήσει το σώμα και τον εαυτό του, να σέβεται τους άλλους και, ως ενήλικας, να είναι σε θέση να κάνει μια ώριμη επιλογή του ανθρώπου με τον οποίο θα θελήσει να μοιραστεί σώμα και ψυχή.
Μια καλή σχέση με τη σεξουαλικότητά μας, εκτός από τη δημιουργία υγιούς αυτοεκτίμησης, ενδυναμώνει σημαντικά και την αίσθηση της ταυτότητάς μας· δηλαδή το ποιοι είμαστε και τι θέλουμε, καθώς και την αίσθηση του ευ ζην.
Οι συζητήσεις του γονέα ή του παιδαγωγού με το παιδί για τη σεξουαλικότητά του, όταν γίνονται μέσα σε ένα πνεύμα αποδοχής, κατανόησης, πληροφόρησης και χαλαρότητας, δημιουργούν στο παιδί την αίσθηση ότι μπορεί να απευθύνεται με ασφάλεια στους ενήλικες του περιβάλλοντός του. Έτσι, νιώθει ότι μπορεί να πάρει τις απαντήσεις που χρειάζεται ή να μοιραστεί κάτι που του συνέβη, που το φόβισε ή που το έκανε να μη νιώσει καλά.
Τι είναι φυσιολογικό και τι όχι;
Κάθε κοινωνία διαμορφώνει το δικό της περιεχόμενο για το τι θεωρεί ως «φυσιολογική», δηλαδή αποδεκτή, σεξουαλικότητα. Ως εκ τούτου, η φυσιολογικότητα δεν είναι κάτι απόλυτο ή αντικειμενικό, αλλά σχετίζεται με τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τους άλλους. Κάτι που θεωρείται «φυσιολογικό» σε μία γενιά μπορεί να εκλαμβάνεται ως προβληματικό στην επόμενη.
Αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως φυσιολογική σεξουαλικότητα εξαρτάται από τις προσδοκίες, τις αξίες και τις παραστάσεις της κοινωνίας μέσα στην οποία ζούμε, αλλά και από το φύλο στο οποίο ανήκουμε. Πολύ απλά, τα παιδιά μαθαίνουν τους κανόνες που διέπουν τη σεξουαλικότητα ακολουθώντας τις υποδείξεις του περιβάλλοντός τους σχετικά με το τι είναι επιτρεπτό και τι όχι.
Η σεξουαλικότητα μπορεί μεν να πηγάζει από λειτουργίες και ερεθίσματα του σώματος, αποκτά όμως το νόημα και το περιεχόμενό της μέσα από την αλληλεπίδραση του παιδιού με τον άμεσο και τον ευρύτερο κοινωνικό του περίγυρο.
Συστηματοποιημένες έρευνες δείχνουν, πάντως, πολλά συγκλίνοντα – έως και ταυτόσημα – ευρήματα σε σχέση με τη σεξουαλική συμπεριφορά των παιδιών, όπως τα εξής:
Τι θεωρείται φυσιολογικό στη σεξουαλική συμπεριφορά των παιδιών
Όλα τα παιδιά δείχνουν μια φυσική περιέργεια τόσο για το δικό τους σώμα όσο και για το σώμα των άλλων. Μπορεί να συμμετέχουν σε σεξουαλικού τύπου διερεύνηση του σώματός τους ή σε ανάλογης μορφής παιχνίδια με άλλα παιδιά.
Συμπεριφορές που παραπέμπουν στην ενήλικη σεξουαλικότητα, όπως η μίμηση ή η προσπάθεια ερωτικής πράξης ή η προσπάθεια εισχώρησης αντικειμένων στα γεννητικά όργανα, είναι εξαιρετικά σπάνιες σε παιδιά με φυσιολογική ανάπτυξη. Όταν εμφανίζονται, συνήθως αποτελούν ενδείξεις πιθανής σεξουαλικής κακοποίησης.
Ως προβληματική σεξουαλική συμπεριφορά στα παιδιά θεωρείται εκείνη που χαρακτηρίζεται από εξαναγκασμό, απειλή, κυριαρχία, βία, επιθετικότητα ή καταναγκασμό. Αυτά τα χαρακτηριστικά διαφοροποιούνται ξεκάθαρα από το φυσιολογικό σεξουαλικό παιχνίδι, το οποίο διακρίνεται από αυθορμητισμό, χαλαρότητα και αμοιβαιότητα.
Εναλλακτικές αιτίες μιας σεξουαλικοποιημένης συμπεριφοράς στα παιδιά
Όταν ένα παιδί επιδεικνύει μια σεξουαλική συμπεριφορά που ανησυχεί έντονα τους ενήλικες του άμεσου περιβάλλοντός του, η αιτία δεν είναι απαραίτητα το ενδεχόμενο μιας πιθανής σεξουαλικής κακοποίησης. Ορισμένες φορές, οι αιτίες είναι πιο ασαφείς και δυσδιάκριτες, ακόμα και για έναν ειδικό. Για τον λόγο αυτό, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να συλλέγονται όσο το δυνατόν περισσότερες πληροφορίες για τη συνολική συμπεριφορά του παιδιού και τις συνθήκες της ζωής του.
Μια σεξουαλικοποιημένη συμπεριφορά, δηλαδή μια σεξουαλική συμπεριφορά εξεζητημένη για την ηλικία του παιδιού, μπορεί να αποτελεί αποτέλεσμα λανθασμένης ή ακατάλληλης πληροφόρησης, η οποία δημιουργεί αισθήματα απειλής και σύγχυση. Μπορεί, επίσης, να λειτουργεί ως έκφραση συναισθημάτων που συνδέονται με κάποια σοβαρή ή τραυματική προσωπική εμπειρία.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, όσα βίωσε το παιδί ενδέχεται να εκφράζονται μέσα από σεξουαλικού τύπου εμμονές με το ίδιο του το σώμα ή μέσα από παιχνίδια με άλλα παιδιά. Το παιδί μπορεί, επίσης, να πλησιάζει ενήλικες με έναν τρόπο σεξουαλικής χροιάς, ασύμβατο με την ηλικία και το αναπτυξιακό του στάδιο.
Στις μέρες μας, τα παιδιά εκτίθενται συχνά και χωρίς φίλτρα σε ερεθίσματα και σκηνές ερωτικού περιεχομένου, ακόμη και σε πορνογραφικό υλικό, μέσω των μέσων μαζικής ενημέρωσης και του διαδικτύου. Μη μπορώντας να τα κατανοήσουν και, κατ’ επέκταση, να τα επεξεργαστούν, είναι πιθανό να τα αναπαράγουν με επίμονο και επαναλαμβανόμενο τρόπο.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, το παιδί μπορεί να χρησιμοποιηθεί, συνειδητά ή ασυνείδητα, από έναν γονέα του για την κάλυψη προσωπικών συναισθηματικών ή και σεξουαλικών αναγκών του τελευταίου. Για παράδειγμα, μια μητέρα που διατηρεί μια προβληματική σχέση με τον σύζυγό της μπορεί να κοιμάται με τον 5χρονο ή 6χρονο γιο της, να αγκαλιάζονται και να φιλιούνται, καλύπτοντας με αυτόν τον τρόπο προσωπικές της ανάγκες μέσω του παιδιού.
Μια τέτοια δυναμική μπορεί να είναι ιδιαίτερα αποπλανητική για ένα παιδί αυτής της ηλικίας και να προκαλεί σύγχυση και έντονα αντιφατικά συναισθήματα, επηρεάζοντας αρνητικά την ψυχοσυναισθηματική του ανάπτυξη.
Επίλογος
Η παιδική σεξουαλικότητα συχνά περνά απαρατήρητη στην κοινωνία μας. Αυτό μπορεί να προκαλέσει σύγχυση στο παιδί και να το στρέψει σε αμφιλεγόμενες ή και επικίνδυνες πηγές πληροφόρησης, στην προσπάθειά του να κατανοήσει τη σεξουαλικότητά του και να συμφιλιωθεί με αυτήν.
Η απόκτηση γνώσεων γύρω από την παιδική σεξουαλικότητα είναι απολύτως απαραίτητη, ώστε οι ενήλικες που ασχολούνται με το παιδί να μπορούν να λειτουργήσουν ως πηγή γνώσης, κατανόησης, ανακούφισης και ασφάλειας. Η έγκαιρη πληροφόρηση του παιδιού, όταν δείχνει με διάφορους τρόπους ότι το θέμα το απασχολεί, σχετικά με συναισθήματα και ερωτήματα που αφορούν τη σεξουαλικότητά του, αποτελεί την καλύτερη πρόληψη ανεπιθύμητων ενδεχόμενων και συμβάλλει ουσιαστικά στην προάσπιση της ψυχικής ζωής και ισορροπίας του, τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα.
Συχνές ερωτήσεις για την παιδική σεξουαλικότητα
Τι είναι η παιδική σεξουαλικότητα;
Η παιδική σεξουαλικότητα αφορά τη φυσική διερεύνηση του σώματος, τα συναισθήματα, τα όρια, τη σωματική επαφή και τη διαμόρφωση της αίσθησης του φύλου. Διαφέρει ουσιαστικά από την ενήλικη σεξουαλικότητα και αποτελεί ένα φυσιολογικό και αναπόσπαστο μέρος της ψυχοσυναισθηματικής ανάπτυξης του παιδιού.
Ποιες σεξουαλικές συμπεριφορές θεωρούνται φυσιολογικές στα παιδιά;
Ως φυσιολογικές θεωρούνται οι συμπεριφορές που χαρακτηρίζονται από φυσική περιέργεια για το σώμα, διερεύνηση μέσα από το παιχνίδι και χαλαρή, αυθόρμητη αλληλεπίδραση με συνομήλικα παιδιά. Αυτές οι συμπεριφορές δεν περιλαμβάνουν εξαναγκασμό, βία ή κυριαρχία.
Πότε μια σεξουαλική συμπεριφορά σε παιδιά θεωρείται προβληματική;
Μια σεξουαλική συμπεριφορά θεωρείται προβληματική όταν περιλαμβάνει στοιχεία εξαναγκασμού, απειλής, επιθετικότητας ή όταν παραπέμπει σε ενήλικη σεξουαλικότητα. Σε τέτοιες περιπτώσεις, μπορεί να αποτελεί ένδειξη ψυχοσυναισθηματικής δυσκολίας ή πιθανής κακοποίησης και χρειάζεται προσεκτική αξιολόγηση.
Γιατί είναι σημαντικό να μιλάμε στα παιδιά για το σώμα και τη σεξουαλικότητα;
Οι ανοιχτές, ειλικρινείς και υποστηρικτικές συζητήσεις για το σώμα και τη σεξουαλικότητα ενισχύουν την αίσθηση ασφάλειας, την αυτοεκτίμηση και την εμπιστοσύνη του παιδιού. Παράλληλα, λειτουργούν προληπτικά, προστατεύοντας την ψυχική του ισορροπία και βοηθώντας το να απευθύνεται στους ενήλικες όταν το χρειάζεται.
Αν, διαβάζοντας το άρθρο, ένιωσες ότι κάποια από τα θέματα που αναφέρονται σε αφορούν ή σου δημιούργησαν ερωτήματα, να θυμάσαι ότι δεν χρειάζεται να τα διαχειριστείς μόνος/η σου. Κάθε παιδί και κάθε οικογένεια είναι μοναδικά, και συχνά μια συζήτηση με έναν ειδικό μπορεί να βοηθήσει να ξεκαθαρίσουν σκέψεις, συναισθήματα και ανησυχίες.
Αν το επιθυμείς, μπορείς να επικοινωνήσεις μαζί μου για να συζητήσουμε ό,τι σε απασχολεί, με σεβασμό, κατανόηση και ασφάλεια.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
