Ο νόμος μιλά για «εκδιδόμενα με αμοιβή πρόσωπα». Οι οργανώσεις των ίδιων των εργαζομένων μιλούν για «εργασία στο σεξ». Όσοι τη θεωρούν μορφή βίας κρατούν τη λέξη «πορνεία». Τρεις ονομασίες για το ίδιο γεγονός, και η καθεμία δείχνει ήδη ποια άποψη έχει όποιος τη χρησιμοποιεί.
Στο άρθρο χρησιμοποιώ τη λέξη «πορνεία», γιατί αυτή πληκτρολογούν οι περισσότεροι που φτάνουν εδώ. Η επιλογή του όρου δεν προδικάζει την απάντηση στο ερώτημα του τίτλου. Το ερώτημα που χωρίζει τις απόψεις αφορά την είσοδο: πόσο ελεύθερα φτάνει κάποιος εκεί; Διαφωνούν οι ερευνητές, οι νομοθέτες, ακόμη και όσοι έχουν ζήσει οι ίδιοι την πορνεία.
Πορνεία είναι η ανταλλαγή σεξουαλικών πράξεων με χρήματα ή με κάτι ισοδύναμο, όπως στέγη ή προστασία. Για ορισμένους ανθρώπους είναι επιλογή, για άλλους αποτέλεσμα ανάγκης, εξαναγκασμού ή παλιών τραυμάτων, και τα ευρήματα διαφέρουν πολύ από πλαίσιο σε πλαίσιο. Γι’ αυτό καμία γενική απάντηση δεν ισχύει για όλους.
Τι εννοούμε όταν μιλάμε για πορνεία
Η εικόνα που έρχεται πρώτη στον νου είναι συνήθως μια γυναίκα στον δρόμο. Η πραγματικότητα είναι πιο πλατιά: οίκοι ανοχής, διαμερίσματα, ιστοσελίδες και εφαρμογές, αλλά και συναλλαγές χωρίς χρήματα, όπως η διαμονή σε ένα σπίτι με αντάλλαγμα σεξ. Η έρευνα ασχολήθηκε κυρίως με την πορνεία του δρόμου και με γυναίκες. Για τους άνδρες, τους διεμφυλικούς ανθρώπους και όσους εργάζονται σε κλειστούς χώρους ξέρουμε πολύ λιγότερα.
Τρεις διακρίσεις βοηθούν να μην μπερδεύονται τα πράγματα. Η πρώτη αφορά την ηλικία: όταν εμπλέκεται ανήλικος, δεν τίθεται ζήτημα επιλογής, γιατί πρόκειται για σεξουαλική εκμετάλλευση. Η δεύτερη αφορά την εμπορία ανθρώπων, όπου κάποιος εξαπατάται, απειλείται ή ελέγχεται από άλλους. Ακόμη και οι οργανώσεις που υπερασπίζονται την εργασία στο σεξ, όπως η Amnesty International, ξεχωρίζουν την εμπορία ανθρώπων: τον όρο «εργασία στο σεξ» τον χρησιμοποιούν μόνο για τη συναινετική δραστηριότητα ενηλίκων. Η τρίτη αφορά όσους μπαίνουν από ανάγκη επιβίωσης: δεν τους εξαναγκάζει κάποιο συγκεκριμένο πρόσωπο, αλλά οι εναλλακτικές τους είναι ελάχιστες.

Στην Ελλάδα η πορνεία δεν απαγορεύεται, αλλά ρυθμίζεται με αυστηρούς όρους. Ο νόμος 2734/1999 τη δέχεται σε οικήματα με ειδική άδεια, σε ορισμένη απόσταση από σχολεία και ναούς, και ζητά από όσους εργάζονται άδεια άσκησης του επαγγέλματος και τακτικούς υγειονομικούς ελέγχους. Οι ίδιοι οι εργαζόμενοι στην πορνεία, μέσα από τις οργανώσεις τους, λένε ότι τα περισσότερα μέρη λειτουργούν χωρίς άδεια. Οι νομικές λεπτομέρειες αλλάζουν με τον καιρό, γι’ αυτό για κάθε συγκεκριμένο ζήτημα χρειάζεται έλεγχος σε επίσημη πηγή ή ερώτηση σε δικηγόρο.
Δύο τρόποι να διαβάσουμε το ίδιο φαινόμενο
Οι απόψεις για την πορνεία χωρίζονται, σε γενικές γραμμές, σε δύο αντιλήψεις. Η πρώτη βλέπει μια μορφή εργασίας, που γίνεται πιο επικίνδυνη όταν ποινικοποιείται. Η Amnesty International υιοθέτησε το 2016 θέση υπέρ της αποποινικοποίησης κάθε συναινετικής εργασίας στο σεξ μεταξύ ενηλίκων, με το επιχείρημα ότι η ποινικοποίηση εμποδίζει όσους εργάζονται να προστατευτούν και να βρουν δικαιοσύνη. Μια συστηματική ανασκόπηση ερευνών από πολλές χώρες βρήκε ότι όσοι είχαν υποστεί αστυνομική καταστολή, όπως σύλληψη ή εκβιασμό, κινδύνευαν περισσότερο από σεξουαλική ή σωματική βία. Οι μελέτες όμως καταγράφουν συσχετίσεις και από μόνες τους δεν αποδεικνύουν ότι το ένα προκαλεί το άλλο.
Η δεύτερη αντίληψη βλέπει μια μορφή βίας και ανισότητας, που μένει τέτοια ακόμη κι όταν υπάρχει συναίνεση. Σε αυτήν στηρίχθηκε το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου του 2014, που δεν είναι δεσμευτικό. Προτείνει το «σουηδικό μοντέλο»: ποινικοποιείται ο αγοραστής και όχι όποιος πουλά, και υπάρχουν προγράμματα στήριξης για όσους θέλουν να φύγουν. Στην ίδια οπτική εντάσσεται η έρευνα της Melissa Farley και των συνεργατών της σε εννέα χώρες: οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που αξιολογήθηκαν πληρούσαν τα κριτήρια για διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD) και οι περισσότεροι ήθελαν να φύγουν, χωρίς να έχουν άλλον τρόπο να επιβιώσουν.
Αμφισβητείται όμως και η δεύτερη προσέγγιση. Ο κοινωνιολόγος Ronald Weitzer υποστηρίζει ότι οι εμπειρίες όσων εργάζονται στο σεξ κυμαίνονται από αρνητικές έως θετικές, ανάλογα με το πλαίσιο, και ότι τα ευρήματα από την πορνεία του δρόμου δεν ισχύουν παντού. Οι υποστηρικτές του σουηδικού μοντέλου απαντούν ότι η ζήτηση τροφοδοτεί την εμπορία ανθρώπων και ότι η πλήρης νομιμοποίηση, όπως στην Ολλανδία και στη Γερμανία, δεν προστάτευσε όσους εργάζονται.

Από τη διαμάχη αυτή, ως ψυχολόγος, κρατώ το εξής: το ερώτημα «εργασία ή βία;» δεν απαντιέται με μία ετικέτα. Η ίδια πράξη σημαίνει πολύ διαφορετικά πράγματα για τον άνθρωπο που τη ζει, και το νόημά της δεν φαίνεται απ’ έξω.
Πώς φτάνει κάποιος στην πορνεία
Αναφέρονται πολλές διαδρομές: οικονομική ανάγκη, έλλειψη στέγης, εξάρτηση από ναρκωτικά, μετανάστευση χωρίς χαρτιά, ένας σύντροφος ή ένας τρίτος που πιέζει. Υπάρχουν και άνθρωποι που λένε ότι το διάλεξαν, και δεν έχουμε λόγο να αμφισβητούμε από την αρχή όσα λένε.
Στο γραφείο ακούω συχνά πώς περιγράφεται η είσοδος, με απόσταση και σαν έκτακτη ανάγκη:
«Ήμουν με την πλάτη στον τοίχο.»
«Δεν υπήρχε αύριο.»
«Έσβησα τον διακόπτη και μπήκα μέσα.»
Η πρώτη φορά μοιάζει με πράξη έξω από το σώμα, σαν να παρακολουθεί κανείς τον εαυτό του από ψηλά. Εκείνη τη στιγμή ο άνθρωπος ζητά στοιχειώδη ασφάλεια: έχουν μαζευτεί χρέη, απειλείται έξωση ή η φτώχεια είναι απόλυτη, και το σώμα φαίνεται το μόνο αντάλλαγμα που έχει απομείνει.
Στις έρευνες επανέρχεται ένα εύρημα: τα παιδιά που κακοποιήθηκαν ή παραμελήθηκαν κινδυνεύουν περισσότερο. Σε μια αμερικανική μελέτη, παιδιά με δικαστικά καταγεγραμμένη κακοποίηση ή παραμέληση παρακολουθήθηκαν ως την ενήλικη ζωή και συγκρίθηκαν με παιδιά του ίδιου φύλου, ηλικίας και κοινωνικής τάξης χωρίς τέτοιο ιστορικό. Όσα κορίτσια είχαν ζήσει κακοποίηση ή παραμέληση στην παιδική τους ηλικία βρέθηκαν αργότερα στην πορνεία πιο συχνά από τα υπόλοιπα.
Ο κίνδυνος αυξάνεται, χωρίς όμως να γίνεται βεβαιότητα. Η μελέτη δείχνει μια σχέση σε επίπεδο ομάδας και δεν προβλέπει τι θα συμβεί σε κάθε άνθρωπο. Κανένα στοιχείο δεν μας επιτρέπει να υποθέσουμε ότι όποιος βρίσκεται στην πορνεία έχει κακοποιηθεί. Ισχύει και το αντίστροφο: οι περισσότεροι άνθρωποι με τέτοιο παρελθόν δεν καταλήγουν ποτέ εκεί.

Πόσο ελεύθερη είναι η επιλογή
Στη νομική συζήτηση, επιλογή σημαίνει συνήθως ότι κανείς δεν άσκησε βία ή απειλή. Η ψυχολογία ρωτά κάτι ευρύτερο: πόσες δυνατότητες είχε ο άνθρωπος και ποιες από αυτές ήταν πραγματικά εφικτές. Όταν υπάρχουν χρέη, ανέχεια ή ναρκωτικά, οι δυνατότητες στενεύουν, και η ίδια απόφαση βαραίνει αλλιώς.
Εδώ μπαίνει ο εσωτερικός καταναγκασμός. Η ψυχανάλυση παρατήρησε νωρίς ότι οι άνθρωποι επαναλαμβάνουν ό,τι δεν κατάφεραν να επεξεργαστούν. Ο Freud το ονόμασε «καταναγκασμό επανάληψης». Κάτι που κάποτε βιώθηκε χωρίς έλεγχο ξαναγίνεται, αυτή τη φορά με τον έλεγχο, φαινομενικά, στα χέρια εκείνου που το επαναλαμβάνει. Η επανάληψη δεν γίνεται συνειδητά, γι’ αυτό ο άνθρωπος δεν τη νιώθει σαν καταναγκασμό αλλά σαν απόφαση.
Η ερμηνεία αυτή προέρχεται από την κλινική θεωρία και όχι από μέτρηση. Η Estela Welldon, ψυχαναλύτρια με πολυετή κλινική εμπειρία, είδε σε ορισμένες γυναίκες με ιστορικό κακοποίησης την πορνεία ως επανάληψη τέτοιου είδους, που εκφράζεται μέσα από το σώμα. Μπορεί να ταιριάζει στην ιστορία του ενός ανθρώπου και καθόλου στου διπλανού του. Αν ισχύει, ισχύει επειδή προκύπτει από τη ζωή του ίδιου του ανθρώπου και όχι επειδή κάποιος βρίσκεται στην πορνεία.
Ο καταναγκασμός επανάληψης δεν είναι ο μοναδικός τρόπος που το παρελθόν συνεχίζεται στο παρόν. Υπάρχει η ντροπή που πείθει τον άνθρωπο ότι δεν αξίζει κάτι καλύτερο, η ενοχή που ζητά τιμωρία, η ανάγκη να νιώσει κανείς ότι έχει αξία έστω και ως αντικείμενο επιθυμίας. Όποιος μεγάλωσε με στοργή που εξαρτιόταν από το αν ικανοποιεί τον άλλον μπορεί να οργανώσει αργότερα τη σχέση του με το σώμα και την επιθυμία γύρω από την ίδια λογική.
Αξίζει επίσης να ακούμε προσεκτικά όποιον λέει «το διάλεξα». Στο γραφείο η φράση σπάνια έρχεται σαν ανάλαφρη δήλωση ελεύθερης απόφασης. Λέγεται με επίπεδη βεβαιότητα ή με αμυντικό τόνο, και ακολουθεί μια γρήγορη εξήγηση («Ήταν η μόνη δουλειά που πλήρωνε τα νοίκια», «Καλύτερα αυτό παρά να ζητιανεύω»), μια σιωπή και ένα βλέμμα που φεύγει ή μια απότομη στροφή στους λογαριασμούς και στα ωράρια.
Ο τόνος και οι σιωπές δεν δείχνουν αν η φράση είναι αληθινή. Δείχνουν ότι γύρω της υπάρχει κάτι δύσκολο να ειπωθεί. Όποιος τη λέει μιλά πάντως για μια πραγματική εμπειρία, και εγώ δεν ξεκινώ ποτέ από την αμφισβήτησή της. Ξεκινώ από ερωτήσεις: τι δίνει στον άνθρωπο αυτό που κάνει, τι του κοστίζει και τι θα του έλειπε αν σταματούσε;

Ελευθερία μέσα σε μια κατάσταση
Η υπαρξιακή σκέψη προσθέτει κάτι που αφορά και τις δύο πλευρές της διαμάχης. Η Simone de Beauvoir έγραψε ότι η ελευθερία δεν ασκείται ποτέ από το μηδέν: ο καθένας ζει μέσα σε συγκεκριμένες συνθήκες, και αυτές μπορούν να ανοίξουν ή να κλείσουν τις δυνατότητές του. Άρα ισχύουν δύο πράγματα μαζί. Οι συνθήκες περιορίζουν τις επιλογές, και μέσα σε αυτούς τους περιορισμούς ο άνθρωπος εξακολουθεί να αποφασίζει και να δίνει το δικό του νόημα σε όσα κάνει.
Ο κοινωνιολόγος Erving Goffman περιέγραψε το στίγμα ως εκείνο που συμβαίνει όταν οι άλλοι παύουν να βλέπουν έναν ολόκληρο άνθρωπο και βλέπουν μόνο μια ετικέτα. Όποιος εμπλέκεται στην πορνεία μπορεί να κουβαλά αυτό το βλέμμα, ακόμη και όταν κανείς δεν τον κοιτάζει. Ο μεγαλύτερος φόβος δεν αφορά μόνο το να αποκαλυφθεί η πράξη. Αφορά την εικόνα του στα μάτια των άλλων: να μη βλέπουν πια ολόκληρο τον άνθρωπο, με τις αξίες, την ευαισθησία και τη νοημοσύνη του, αλλά μια ντροπιαστική κατηγορία.
Οι αντιδράσεις των κοντινών ανθρώπων, όταν το μαθαίνουν, δείχνουν γιατί υπάρχει αυτός ο φόβος. Ο σύντροφος αντιδρά με σοκ, ζήλια και πληγωμένη περηφάνια («Πώς μπόρεσες και το έκανες αυτό σε μένα;») και στην αρχή δυσκολεύεται να δει τον πόνο πίσω από την πράξη. Ο γονιός περνά από την άρνηση («Αυτό δεν είναι δυνατόν να το έκανες εσύ») στην ηθική καταδίκη, και το παιδί του νιώθει ότι η σχέση τους έχει διακοπεί για πάντα.
Αυτή η ματιά αλλάζει τις ερωτήσεις. Αντί για «επέλεξε ή τον ανάγκασαν;», ρωτάμε ποιες δυνατότητες είχε ο άνθρωπος, ποιες βλέπει σήμερα και τι θα χρειαζόταν για να υπάρξει μια πραγματική εναλλακτική. Έτσι η ευθύνη δεν πέφτει μόνο στον άνθρωπο ούτε μόνο στις συνθήκες. Το ερώτημα του νοήματος μένει ανοιχτό και ανήκει στον ίδιο: τι σημαίνει γι’ αυτόν αυτό που κάνει και τι νόημα θα ήθελε να έχει η ζωή του.
Τι κοστίζει στον άνθρωπο
Οι έρευνες δείχνουν μεγάλες διαφορές, από άνθρωπο σε άνθρωπο και από πλαίσιο σε πλαίσιο. Στη μελέτη της Farley, οι περισσότεροι είχαν υποστεί σωματική βία κατά τη διάρκεια της πορνείας και πολλοί βιασμό. Σε ορισμένες χώρες όμως οι συμμετέχοντες βρέθηκαν μέσω υπηρεσιών που στηρίζουν γυναίκες στην πορνεία, γι’ αυτό τα ευρήματα δεν γενικεύονται αυτόματα σε κάθε πλαίσιο. Οι δύο αντιλήψεις διαφωνούν και για το πόσο από αυτό το κόστος οφείλεται στην ίδια την πράξη και πόσο στις συνθήκες γύρω της, όπως το νομικό καθεστώς και η αστυνόμευση.

Όσοι έχουν ζήσει βία ή εκμετάλλευση περιγράφουν αντιδράσεις γνωστές από τη μελέτη του τραύματος: συναισθηματική αποσύνδεση, φόβο για οικειότητα, ντροπή, διαταραχές ύπνου, σωματικούς πόνους και χρήση ναρκωτικών ή αλκοόλ για να αντέξουν τη μέρα τους. Η αποσύνδεση βοηθά τον άνθρωπο να λειτουργεί, γιατί τον απομακρύνει από όσα νιώθει την ώρα που τα ζει.
Στο γραφείο η αποσύνδεση φαίνεται σε μικρές σκηνές: το βλέμμα που καρφώνεται στο ταβάνι, η προσήλωση σε ένα ασήμαντο αντικείμενο, όπως ένα φωτιστικό ή ένα σημάδι στον τοίχο, ώστε το μυαλό να ταξιδέψει αλλού, ή τα δόντια που σφίγγονται μέχρι να πονέσουν. Το σώμα γίνεται το εργαλείο της δουλειάς, και για να το αντέξουν, παύουν να νιώθουν ό,τι του συμβαίνει.
Το τίμημα φαίνεται και στις σχέσεις εκτός δουλειάς. Άνθρωποι με αυτή την εμπειρία περιγράφουν φόβο ή αδυναμία να αφεθούν στην τρυφερότητα. Όταν ένας σύντροφος πλησιάζει με αγάπη ή σεβασμό, κάποιοι νιώθουν ξαφνική απώθηση, σφίξιμο ή πανικό: «Το χέρι του συντρόφου μου ήταν καθαρό, αλλά το δικό μου δέρμα το ένιωθα βρώμικο, φοβόμουν ότι αν με αγγίξει αληθινά, θα γκρεμιστώ».
Ο ψυχαναλυτής Philip Bromberg περιέγραψε την αποσύνδεση ως τρόπο να επιβιώσει κανείς όταν κάτι είναι αβάσταχτο: χωρίζει τον εαυτό του σε κομμάτια, ώστε το ένα να μη νιώθει όσα ζει το άλλο. Σε όσους ζουν την πορνεία ως ανάγκη, αυτός ο χωρισμός μπορεί να γίνει ο μοναδικός τρόπος να αντέξουν, και τότε η επαφή με τα δικά τους συναισθήματα και με τις δικές τους επιθυμίες φθείρεται.
Η ντροπή και το κοινωνικό στίγμα προσθέτουν ένα ακόμη βάρος. Όποιος κρύβει από την οικογένεια και τους φίλους πώς βιοπορίζεται μπορεί να απομονωθεί, και η απομόνωση τον δυσκολεύει να ζητήσει βοήθεια, είτε θέλει να φύγει είτε όχι. Στην εμπειρία μου, το μυστικό βαραίνει περισσότερο από την ίδια την πράξη.
Πότε αξίζει να ζητήσει κανείς βοήθεια
Όταν κάποιος εξαναγκάζεται, απειλείται ή δεν μπορεί να φύγει επειδή τον ελέγχουν άλλοι, μπορεί να πρόκειται για εμπορία ανθρώπων και η πρώτη ανάγκη είναι η προστασία: το 112 για άμεσο κίνδυνο, η γραμμή 1109 για την εμπορία ανθρώπων (λειτουργεί όλο το 24ωρο και δέχεται και ανώνυμες κλήσεις) και, για γυναίκες που υφίστανται βία, η Γραμμή SOS 15900.
Όποιος δεν εξαναγκάζεται, αλλά νιώθει ότι δεν μπορεί να σταματήσει ή ότι έχει αποκοπεί από τα συναισθήματά του, έχει λόγο να μιλήσει με έναν ειδικό. Δεν χρειάζεται να έχει αποφασίσει πρώτα αν θέλει να φύγει ή αν το διάλεξε. Η ψυχοθεραπεία ξεκινά από όσα λέει ο ίδιος ο άνθρωπος για τη ζωή του και δεν ζητά να έχει απαντήσει πρώτα στο ερώτημα του τίτλου.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι νόμιμη η πορνεία στην Ελλάδα;
Η πορνεία δεν απαγορεύεται, αλλά ρυθμίζεται από τον νόμο 2734/1999, που τη δέχεται σε οικήματα με ειδική άδεια και ζητά από όσους εργάζονται άδεια άσκησης του επαγγέλματος και τακτικούς υγειονομικούς ελέγχους. Στην πράξη, σύμφωνα με οργανώσεις των ίδιων των εργαζομένων, πολλοί χώροι λειτουργούν χωρίς άδεια. Για συγκεκριμένο νομικό ζήτημα αξίζει να ρωτήσει κανείς δικηγόρο.
Επιλέγει κανείς την πορνεία ή τον οδηγούν οι συνθήκες;
Και τα δύο ισχύουν, σε διαφορετικό βαθμό για τον καθένα. Κάποιοι περιγράφουν την είσοδο ως δική τους απόφαση, άλλοι ως συνέπεια ανάγκης, εξαναγκασμού ή παλιών τραυμάτων. Η ψυχολογία ρωτά ποιες δυνατότητες ήταν πραγματικά εφικτές και τι προσφέρει και τι κοστίζει η δραστηριότητα στον ίδιο τον άνθρωπο, και δεν αρκείται σε μία γενική απάντηση.
Έχουν όλοι όσοι βρίσκονται στην πορνεία ιστορικό κακοποίησης;
Όχι, και δεν μπορεί να υποτεθεί. Οι έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά που κακοποιήθηκαν ή παραμελήθηκαν κινδυνεύουν περισσότερο, αλλά οι περισσότεροι άνθρωποι με τέτοιο παρελθόν δεν καταλήγουν εκεί. Η ιστορία του καθενός είναι διαφορετική.
Τι ψυχολογικές συνέπειες έχει η πορνεία;
Διαφέρουν πολύ. Σε μελέτη με ανθρώπους σε εννέα χώρες, οι περισσότεροι πληρούσαν τα κριτήρια για διαταραχή μετατραυματικού στρες, αλλά το δείγμα δεν αντιπροσωπεύει κάθε πλαίσιο. Το πόσο από αυτό οφείλεται στην ίδια την πράξη και πόσο στις συνθήκες γύρω της είναι ένα από τα σημεία που διχάζουν τους ερευνητές.
Πηγές
- Farley, M., Cotton, A., Lynne, J., Zumbeck, S., Spiwak, F., Reyes, M. E., Alvarez, D., & Sezgin, U. (2003). Prostitution and trafficking in nine countries: An update on violence and posttraumatic stress disorder. Journal of Trauma Practice, 2(3–4), 33–74. https://doi.org/10.1300/J189v02n03_03
- Widom, C. S., & Kuhns, J. B. (1996). Childhood victimization and subsequent risk for promiscuity, prostitution, and teenage pregnancy: a prospective study. American Journal of Public Health, 86(11), 1607–1612. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1380697
- Platt, L., Grenfell, P., Meiksin, R., et al. (2018). Associations between sex work laws and sex workers’ health: a systematic review and meta-analysis of quantitative and qualitative studies. PLOS Medicine, 15(12), e1002680. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1002680
- Weitzer, R. (2009). Sociology of sex work. Annual Review of Sociology, 35, 213–234. https://doi.org/10.1146/annurev-soc-070308-120025
- Νόμος 2734/1999 «Εκδιδόμενα με αμοιβή πρόσωπα και άλλες διατάξεις» (ΦΕΚ Α΄ 161/5-8-1999), άρθρο 3. https://www.lawspot.gr/nomothesia/n-2734-1999/arthro-3-nomos-2734-1999-egkatastasi-prosopon-ekdidomenon/
- Υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης στην Ελλάδα (112, 1109, 15900), UNHCR Ελλάδα. https://help.unhcr.org/greece/el/where-to-seek-help/emergency-services/

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.

