Υπάρχουν άνθρωποι που λένε: «Ξέρω ότι αυτή η σχέση δεν μου κάνει καλό, αλλά δεν μπορώ να φύγω». Άλλοι παρατηρούν, κάποια στιγμή στη ζωή τους, ότι επιλέγουν ξανά και ξανά ανθρώπους που κρατούν απόσταση. Κάποιοι δυσκολεύονται να εμπιστευτούν ακόμη κι εκείνον που τους φέρεται καλά. Και υπάρχουν άνθρωποι που έχουν καταλάβει πολλά για το παρελθόν τους, αλλά όταν βρεθούν μέσα σε μια πραγματική σχέση, αντιδρούν σαν να μην έχει αλλάξει τίποτα.
Δεν είναι εύκολο να καταλάβει κανείς αυτή την αντίφαση. Αν ξέρουμε τι μας πληγώνει, γιατί επιστρέφουμε εκεί; Αν θέλουμε μια ήρεμη και ασφαλή σχέση, γιατί μερικές φορές η ηρεμία μάς αφήνει αδιάφορους, ενώ η απόσταση ή η αβεβαιότητα μάς προκαλούν έντονα συναισθήματα;
Ίσως επειδή ένα κομμάτι της ζωής μας γνωρίζει ότι ο κίνδυνος πέρασε και ένα άλλο δεν το έχει μάθει ακόμη.
Το ψυχικό τραύμα δεν αφορά μόνο αυτό που συνέβη κάποτε. Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο μια δύσκολη εμπειρία μπορεί να συνεχίσει να επηρεάζει το πώς αισθανόμαστε, τι περιμένουμε από τους άλλους και πώς σχετιζόμαστε μαζί τους. Μερικές φορές μάλιστα δεν επιστρέφει ως μια ανάμνηση, αλλά ως ένας τρόπος να ζούμε το παρόν χωρίς να καταλαβαίνουμε πλήρως από πού προέρχεται.
Γιατί επαναλαμβάνουμε τον πόνο;
Μπορεί να επαναλαμβάνουμε επώδυνα μοτίβα επειδή το οικείο μάς είναι πιο αναγνωρίσιμο από το άγνωστο, επειδή έχουμε μάθει να προστατευόμαστε με συγκεκριμένους τρόπους ή επειδή παλιές εμπειρίες εξακολουθούν να επηρεάζουν τις προσδοκίες μας από τις σχέσεις. Η επανάληψη δεν σημαίνει ότι επιλέγουμε συνειδητά να υποφέρουμε.
Τι είναι πραγματικά το ψυχικό τραύμα
Η λέξη «τραύμα» χρησιμοποιείται σήμερα πολύ εύκολα. Μια απόρριψη, ένας χωρισμός ή μια δύσκολη παιδική εμπειρία μπορεί να χαρακτηριστούν «τραυματικά». Χρειάζεται όμως μια σημαντική διάκριση.
Δεν είναι κάθε οδυνηρή εμπειρία ψυχικό τραύμα, και δεν οδηγεί κάθε δυνητικά τραυματική εμπειρία σε μετατραυματική διαταραχή στρες. Οι περισσότεροι άνθρωποι που εκτίθενται σε δυνητικά τραυματικά γεγονότα βιώνουν έντονη δυσφορία, αλλά δεν αναπτύσσουν PTSD. Η διαταραχή μετατραυματικού στρες αφορά ένα συγκεκριμένο σύνολο επίμονων συμπτωμάτων, δηλαδή την επανεμφάνιση του γεγονότος, την αποφυγή υπενθυμίσεών του, την επίμονη αίσθηση απειλής, που προκαλούν σημαντική δυσφορία ή δυσκολίες στην καθημερινό τρόπο λειτουργίας.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μόνο ό,τι πληροί τα κριτήρια μιας διάγνωσης αφήνει ψυχικό αποτύπωμα. Μια εμπειρία μπορεί να επηρεάσει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος βλέπει τον εαυτό του, τους άλλους και τις σχέσεις του, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πάσχει από PTSD (Σύνδρομο μετατραυματικού στρες).
Ιδιαίτερα όταν η δυσκολία επαναλαμβάνεται μέσα σε μια σημαντική σχέση, το παιδί βρίσκεται συχνά μπροστά σε ένα αδιέξοδο. Εκείνος από τον οποίο εξαρτάται μπορεί ταυτόχρονα να είναι πηγή φόβου, απόρριψης ή αστάθειας. Το παιδί δεν μπορεί να απομακρυνθεί από τη σχέση ούτε να την αξιολογήσει από την απόσταση ενός ενήλικα. Πρέπει να συνεχίσει να αγαπά, να εξαρτάται, να προσαρμόζεται. Ο τρόπος που δεθήκαμε ως παιδιά με το πρόσωπο αυτό αφήνει ίχνη που συχνά συνεχίζουν να υπάρχουν μέχρι και πολύ αργότερα.
Κάποιες από αυτές τις προσαρμογές μπορεί αργότερα να γίνουν μέρος του τρόπου με τον οποίο σχετίζεται με τους άλλους.
Όταν το οικείο μπερδεύεται με το ασφαλές
Αυτός ο τρόπος δεν παραμένει θεωρία. Παίρνει σάρκα σε συγκεκριμένες στιγμές, συχνά μέσα σε μια σχέση που μοιάζει τυχαία επιλεγμένη, αλλά δεν είναι.
Μια γυναίκα περιέγραφε στη θεραπεία της ότι είχε κουραστεί να επιλέγει άνδρες συναισθηματικά απόμακρους. Κάθε φορά συνέβαινε περίπου το ίδιο: στην αρχή ένιωθε έντονη έλξη και, αργότερα, άρχιζε να προσπαθεί όλο και περισσότερο να κερδίσει την εγγύτητα του άλλου.
Κάποτε γνώρισε έναν άνθρωπο διαφορετικό. Ήταν διαθέσιμος, σταθερός, τρυφερός. Δεν χρειαζόταν να τον κυνηγήσει. Και δεν ένιωσε την ίδια ένταση.
«Δεν μου έκανε τίποτα», είπε.
Καθώς μιλούσε, έγινε φανερό ότι το «δεν μου έκανε τίποτα» σήμαινε περισσότερο: «Δεν χρειάστηκε να παλέψω για να με θέλει». Η φράση αυτή είχε κάτι αποκαλυπτικό. Δεν περιέγραφε έλλειψη συναισθήματος, αλλά την απουσία εκείνης της αγωνίας που είχε μάθει να συνδέει με την επιθυμία.
Δεν σημαίνει ότι όλοι όσοι έχουν ζήσει δύσκολες σχέσεις θα επιλέγουν αργότερα παρόμοιες. Η ανθρώπινη επιλογή είναι πολύ πιο σύνθετη από αυτό. Υπάρχει όμως κάτι που αξίζει να προσέξουμε: το οικείο μπορεί να αποκτήσει μια παράξενη αίσθηση φυσικότητας, ακόμη κι όταν δεν μας κάνει καλό.
Ένα παιδί που έμαθε ότι η αγάπη συνοδεύεται από απόσταση, κριτική ή την ανάγκη να προσπαθεί διαρκώς για την αποδοχή, μπορεί αργότερα να αναγνωρίζει πιο εύκολα αυτό το συναισθηματικό περιβάλλον. Ξέρει πώς να κινηθεί εκεί. Ξέρει τι να περιμένει, ακόμη κι αν αυτό που περιμένει είναι η απόρριψη. Το ήρεμο, αντίθετα, μπορεί να του φαίνεται άγνωστο. Και το άγνωστο δεν είναι πάντοτε εύκολο να το εμπιστευτούμε, ακόμη κι όταν είναι καλύτερο για εμάς.
Η επανάληψη δεν έχει μία μόνο αιτία. Μπορεί να συνδέεται με τον τρόπο που μάθαμε να σχετιζόμαστε, με τους ρόλους που αναλάβαμε μέσα στην οικογένεια, ή με τρόπους προστασίας που κάποτε ήταν χρήσιμοι και που αργότερα έγιναν περιοριστικοί. Ένα παιδί που μεγαλώνει σε ένα απρόβλεπτο συναισθηματικό περιβάλλον μπορεί να μάθει να παρακολουθεί διαρκώς τη διάθεση των άλλων. Να καταλαβαίνει από έναν τόνο φωνής ότι κάτι δεν πάει καλά και να προσπαθεί να προλάβει τον θυμό, να γίνει υπερβολικά υπάκουο, χρήσιμο και προσαρμοστικό, και να μάθει να μη ζητά πολλά, επειδή έχει συνδέσει την έκφραση των όποιων αναγκών του με την πιθανότητα να απομακρύνουν τον άλλον.
Εκείνη την εποχή η προσαρμογή ήταν ίσως ο μόνος τρόπος να διατηρηθεί η σχέση και, μαζί της, κάποια αίσθηση ασφάλειας. Στην ενήλικη ζωή όμως ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να συνεχίζει να φροντίζει τους πάντες, να αποφεύγει τις συγκρούσεις, να δυσκολεύεται να πει «όχι», ακόμη κι όταν κανείς δεν του ζητά πια να ζει έτσι.
Υπάρχει και μια πιο δυναμική ανάγνωση της επανάληψης: ο άνθρωπος επιστρέφει, χωρίς να το γνωρίζει, σε κάτι που μοιάζει με μια παλιά σχέση, σαν να αναζητά αυτή τη φορά ένα διαφορετικό τέλος. Δεν επιστρέφει επειδή θέλει να υποφέρει. Μπορεί να επιστρέφει επειδή ένα μέρος του εξακολουθεί να ελπίζει ότι αυτή τη φορά θα καταφέρει να γίνει αγαπητός από εκείνον που δεν τον αγάπησε όπως χρειαζόταν, ότι δεν θα εγκαταλειφθεί, ή ότι θα πάρει από μια σχέση αυτό που κάποτε δεν πήρε. Δεν είναι καθολικός μηχανισμός, ούτε εξηγεί κάθε επανάληψη. Βοηθά όμως να καταλάβουμε πως ο άνθρωπος δεν επαναλαμβάνει πάντα αυτό που θέλει. Μπορεί να επαναλαμβάνει αυτό που δεν μπόρεσε ακόμη να καταλάβει, να πενθήσει ή να αποχωριστεί ψυχικά.
Έτσι, το τραύμα δεν χρειάζεται να επαναληφθεί ως γεγονός. Μπορεί να επαναληφθεί και ως τρόπος σχέσης.
Κι εδώ βρίσκεται ίσως το πιο παράδοξο σημείο: ο άνθρωπος μπορεί να επιθυμεί βαθιά την ασφάλεια και, όταν αυτή εμφανιστεί, να μην ξέρει πώς να σταθεί μέσα της. Μια ήρεμη σχέση μπορεί να του φαίνεται άτονη. Ένας διαθέσιμος άνθρωπος μπορεί να μην του προκαλεί εκείνη την ένταση που έχει μάθει να συνδέει με τον έρωτα. Η απουσία σύγκρουσης μπορεί να μη βιώνεται ως γαλήνη, αλλά ως αναμονή για κάτι που πρόκειται να συμβεί.
Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι «του αρέσει το δράμα». Μπορεί να σημαίνει ότι έχει μάθει να αναγνωρίζει πολύ καλά την ένταση, και πολύ λιγότερο καλά την ηρεμία.
Γι’ αυτό η αλλαγή δεν είναι απλώς να καταλάβει κάποιος ότι «ο καλός άνθρωπος είναι καλύτερος». Είναι να μπορέσει, σταδιακά, να μείνει μέσα σε μια διαφορετική εμπειρία χωρίς να χρειάζεται να την κάνει ξανά γνώριμη. Να αντέξει ότι κάποιος μπορεί να είναι κοντά χωρίς να τον ελέγχει, να διαφωνεί χωρίς να τον εγκαταλείπει, να ενδιαφέρεται χωρίς να απαιτεί να γίνει κάποιος άλλος. Αυτό είναι δύσκολο ακριβώς επειδή η ασφάλεια δεν αλλάζει μόνο τις σχέσεις. Αλλάζει και την εικόνα που μάθαμε να έχουμε για τον εαυτό μας.
Όταν η κατανόηση δεν αρκεί
Το ίδιο μοτίβο έχει και μια σωματική εκδοχή, εκεί όπου η κατανόηση φτάνει συνήθως αργότερα από την αντίδραση.
Μερικές φορές η υπενθύμιση του τραύματος δεν έρχεται ως σκέψη. Μπορεί να έρθει ως μια μυρωδιά.
Στην κλινική βιβλιογραφία έχουν περιγραφεί άνθρωποι με PTSD στους οποίους μια συγκεκριμένη οσμή μπορούσε ξαφνικά να προκαλέσει έντονη αναβίωση του τραυματικού γεγονότος. Για μια στιγμή, δεν ήταν απλώς μια μυρωδιά που τους θύμιζε κάτι. Το παρελθόν έμοιαζε να πλησιάζει επικίνδυνα το παρόν.
Αυτό βοηθά να καταλάβουμε γιατί η φράση «το σώμα θυμάται» έχει τόση απήχηση, αλλά και γιατί χρειάζεται προσοχή. Δεν σημαίνει ότι το σώμα αποθηκεύει κυριολεκτικά τις αναμνήσεις όπως ένας υπολογιστής. Σημαίνει ότι αισθητηριακά ερεθίσματα μπορούν να συνδεθούν με την εμπειρία του κινδύνου και, σε ορισμένους ανθρώπους με PTSD, να προκαλέσουν πραγματικές συναισθηματικές και σωματικές αντιδράσεις πριν προλάβουν να καταλάβουν συνειδητά τι τις προκάλεσε. Μερικές φορές το σώμα αντιδρά πριν προλάβουμε να καταλάβουμε τι αισθανόμαστε.
Μια αντίδραση που σήμερα μοιάζει υπερβολική μπορεί κάποτε να είχε νόημα. Το δύσκολο είναι ότι μπορεί να συνεχίσει να εμφανίζεται ακόμη κι όταν ο παλιός κίνδυνος έχει πια περάσει.
Υπάρχουν άνθρωποι που μπορούν να εξηγήσουν το παρελθόν τους με εντυπωσιακή ακρίβεια. Ξέρουν τι συνέβη, ποιος τους πλήγωσε, γιατί δυσκολεύονται στις σχέσεις. Μπορούν να συνδέσουν γεγονότα, να αναγνωρίσουν μοτίβα, να δώσουν λογικές εξηγήσεις για τη συμπεριφορά τους. Κι όμως, όταν βρεθούν μέσα σε μια πραγματική συναισθηματική εγγύτητα, όλα αυτά μπορεί να μην αρκούν.
Γιατί η ψυχική αλλαγή δεν είναι μόνο υπόθεση γνώσης. Ο άνθρωπος χρειάζεται κάποτε να βιώσει κάτι διαφορετικό, όχι απλώς να το καταλάβει: να εκφράσει μια ανάγκη και να διαπιστώσει ότι η σχέση δεν καταστράφηκε. Να βάλει ένα όριο και να ανακαλύψει ότι ο άλλος μπορεί να παραμείνει. Να εμπιστευτεί χωρίς να εγκαταλείψει τον εαυτό του. Να διαφωνήσει χωρίς να αισθανθεί ότι κινδυνεύει να χάσει την αγάπη.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν χώρο όπου τέτοιες εμπειρίες αποκτούν νέο νόημα. Στο PTSD υπάρχουν, παράλληλα, συγκεκριμένες θεραπείες με ισχυρή ερευνητική υποστήριξη, με ιδιαίτερη θέση για τις trauma-focused ψυχοθεραπείες.
Τι σημαίνει πραγματικά θεραπεία
Τι σημαίνει, όμως, να αλλάζει κανείς πραγματικά τη σχέση του με όσα έζησε;
Η θεραπεία του τραύματος δεν σημαίνει να διαγράψουμε το παρελθόν, ούτε να φτάσουμε σε ένα σημείο όπου τίποτα δεν μας αγγίζει πλέον. Σημαίνει, σταδιακά, να μην οργανώνεται ολόκληρη η ζωή γύρω από την ανάγκη να προστατευτούμε από αυτό που κάποτε συνέβη. Να μπορεί ένας άνθρωπος να ξεχωρίσει το τότε από το τώρα, να αναγνωρίσει πότε φοβάται τον σημερινό άνθρωπο και πότε φοβάται, μέσα από αυτόν, κάτι πολύ παλιότερο. Να καταλάβει ότι το γεγονός πως κάποτε δεν είχε επιλογές δεν σημαίνει ότι δεν έχει επιλογές και σήμερα.
Η θεραπευτική αλλαγή δεν είναι πάντα θεαματική. Μπορεί να αρχίσει σε μια μικρή στιγμή: όταν κάποιος που συνήθιζε να σωπαίνει λέει αυτό που χρειάζεται. Όταν ένας άνθρωπος που φοβόταν την εγκατάλειψη δεν κυνηγά τον άλλον για να τον κρατήσει·πάση θυσία. Όταν κάποιος που έφευγε μόλις ένιωθε ευάλωτος καταφέρνει να μείνει λίγο περισσότερο, και να βλέπει τι πραγματικά συμβαίνει.
Το παρελθόν δεν ξαναγράφεται, αλλάζει, όμως, η σχέση μας μαζί του.
Ίσως για πολλά χρόνια να νομίζαμε ότι επιλέγαμε τις σχέσεις μας ελεύθερα. Κάποια στιγμή όμως μπορεί να ανακαλύψουμε ότι μέσα στις επιλογές μας υπάρχουν και παλιές ανάγκες, φόβοι, και τρόποι προστασίας. Τότε το ερώτημα αλλάζει. Δεν είναι πια μόνο «Γιατί το κάνω αυτό στον εαυτό μου;». Γίνεται: «Τι ήταν αυτό που κάποτε χρειάστηκε να μάθω για να αντέξω; Και χρειάζεται ακόμη να το κάνω σήμερα;»
Η ερώτηση αυτή δεν αθωώνει το παρελθόν, ούτε μας απαλλάσσει από την ευθύνη για τις επιλογές μας. Μας βοηθά όμως να τις κατανοήσουμε βαθύτερα, γιατί ίσως δεν επαναλαμβάνουμε πάντα τον πόνο επειδή τον θέλουμε. Μερικές φορές επαναλαμβάνουμε αυτό που κάποτε μάθαμε να ονομάζουμε αγάπη, εγγύτητα, ασφάλεια, ή ακόμη και τον ίδιο μας τον εαυτό.
Και τότε το παρελθόν δεν χρειάζεται να εξαφανιστεί. Χρειάζεται μόνο να πάψει να αποφασίζει μόνο του.
Δεν ξέρω αν αυτό λέγεται πάντα θεραπεία. Ίσως είναι απλώς αυτό: να αντέξουμε λίγο περισσότερο μέσα σε κάτι που δεν το αναγνωρίζουμε ακόμη.
Συχνές ερωτήσεις (FAG)
1. Τι είναι το ψυχικό τραύμα;
Μια εμπειρία ή σειρά εμπειριών μπορεί να αφήσει βαθύ ψυχικό αποτύπωμα όταν υπερβαίνει την ικανότητα του ανθρώπου να την επεξεργαστεί και να αισθανθεί ασφαλής. Το ψυχικό τραύμα δεν ταυτίζεται με το PTSD και δεν σημαίνει από μόνο του ότι υπάρχει ψυχιατρική διάγνωση.
2. Γιατί επαναλαμβάνουμε σχέσεις που μας πληγώνουν;
Η επανάληψη μπορεί να συνδέεται με όσα μάθαμε για την εγγύτητα, την ασφάλεια και την αξία του εαυτού μας στις πρώιμες σχέσεις. Το οικείο μπορεί να μας φαίνεται πιο αναγνωρίσιμο από το άγνωστο, ακόμη κι όταν δεν μας κάνει καλό. Δεν σημαίνει όμως ότι κάθε επαναλαμβανόμενο μοτίβο οφείλεται σε τραύμα.
3. Μπορεί το ψυχικό τραύμα να επηρεάζει το σώμα;
Ναι, ιδιαίτερα στο πλαίσιο του PTSD μπορεί να εμφανίζονται έντονη σωματική διέγερση, υπερεπαγρύπνηση, διαταραχές ύπνου και ισχυρές αντιδράσεις σε ερεθίσματα που θυμίζουν το τραυματικό γεγονός. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε σωματικό σύμπτωμα οφείλεται σε ψυχικό τραύμα.
4. Πώς θεραπεύεται το ψυχικό τραύμα;
Η θεραπεία εξαρτάται από την εμπειρία και τις ανάγκες του κάθε ανθρώπου. Στο PTSD υπάρχουν τεκμηριωμένες trauma-focused ψυχοθεραπείες, ενώ ευρύτερα η θεραπευτική διαδικασία μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να κατανοήσει τα παλιά μοτίβα, να επεξεργαστεί τις τραυματικές εμπειρίες και να αποκτήσει διαφορετικές εμπειρίες ασφάλειας και σχέσης.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
