Γραφείο

Γραφείο: Πατριάρχου Ιωακείμ 10, Θεσσαλονίκη (Αγία Σοφία,κέντρο)

Μερικοί άνθρωποι θυμούνται τα ονόματα, ξέρουν πότε να σωπάσουν και τι να πουν, και η σχέση μαζί τους παραμένει παράξενα ψυχρή. Σπάνια έχουν το παγωμένο βλέμμα που περιμένει κανείς από μια ταινία, και γι’ αυτό η λέξη «ψυχοπάθεια», φορτωμένη από τον κινηματογράφο και τα δελτία ειδήσεων, μπερδεύει συχνά περισσότερο απ’ όσο εξηγεί.

Η ψυχοπάθεια είναι ένα σύνθετο πρότυπο διαπροσωπικών, συναισθηματικών και συμπεριφορικών χαρακτηριστικών, όπως η επιφανειακή γοητεία, η χειριστικότητα, η περιορισμένη ενοχή και η μειωμένη συναισθηματική ενσυναίσθηση. Δεν ταυτίζεται με την εγκληματικότητα και δεν αποτελεί αυτόνομη διάγνωση στα σύγχρονα διαγνωστικά εγχειρίδια ψυχικών διαταραχών.

Τι είναι η ψυχοπάθεια;

Αυτό που δυσκολεύει την έννοια είναι ότι δεν περιγράφει μόνο όσα κάνει κάποιος. Αφορά και τον τρόπο που σχετίζεται, που διαβάζει τους άλλους και που επεξεργάζεται συναισθήματα όπως η ενοχή και η φροντίδα. Στην έρευνα, η ψυχοπάθεια εξετάζεται μέσα από διαφορετικές διαστάσεις, ανάμεσά τους η διαπροσωπική, η συναισθηματική και η ικανότητα αυτορρύθμισης, και, σε ορισμένους ανθρώπους, η αντικοινωνική συμπεριφορά. Ανήκει στην κλινική και τη δικαστική ψυχολογία και δεν αναγνωρίζεται από μια μεμονωμένη πράξη ή από μια δύσκολη σχέση.

Το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών, πέμπτη έκδοση, αναθεωρημένη (DSM-5-TR) δεν τη συμπεριλαμβάνει ως ξεχωριστή διάγνωση. Στο εναλλακτικό μοντέλο του για τις διαταραχές προσωπικότητας, που παρουσιάζεται σε ξεχωριστή ενότητα ως πρόταση προς περαιτέρω μελέτη, υπάρχει ένας προσδιορισμός «με ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά» για την αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας, και η εγκυρότητά του συζητείται ακόμη. Ούτε η Διεθνής Ταξινόμηση Νόσων (ICD-11) του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας περιλαμβάνει ψυχοπάθεια. Ορίζει μία διάγνωση διαταραχής προσωπικότητας με τρεις βαθμούς βαρύτητας, ήπια, μέτρια και σοβαρή, και προαιρετικούς προσδιορισμούς γνωρισμάτων, ένας από τους οποίους είναι η «δυσκοινωνικότητα» (dissociality).

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά της ψυχοπάθειας;

Τα χαρακτηριστικά οργανώνονται σχηματικά σε τέσσερις αλληλοσυνδεόμενους τομείς. Στη διαπροσωπική πλευρά, βρίσκουμε επιφανειακή γοητεία, χειριστικότητα και εξαπάτηση. Η συναισθηματική, περιλαμβάνει μειωμένη ενοχή ή μεταμέλεια και περιορισμένη συναισθηματική ενσυναίσθηση. Η τρίτη, αφορά τον τρόπο ζωής και την ικανότητα αυτορρύθμισης: παρορμητικότητα, ανευθυνότητα, ανάγκη για διέγερση. Η τέταρτη, η επίμονη αντικοινωνική συμπεριφορά, υπάρχει σε ορισμένους ανθρώπους και όχι σε όλους, και οι ερευνητές διαφωνούν αν ανήκει στον πυρήνα της έννοιας ή αποτελεί συνέπειά της.

Τα χαρακτηριστικά αυτά δεν εμφανίζονται με την ίδια ένταση σε κάθε άνθρωπο, γι’ αυτό καμία λίστα ή διαδικτυακό τεστ δεν μπορεί να βγάλει διάγνωση. Όταν χρειάζεται αξιολόγηση, ο ειδικός στηρίζεται σε ιστορικό, παρατήρηση και εξειδικευμένα εργαλεία, όπως η Αναθεωρημένη Λίστα Ελέγχου Ψυχοπάθειας (Psychopathy Checklist–Revised, PCL-R), σε κλινικό ή δικαστικό πλαίσιο.

Τέσσερις αλληλεπικαλυπτόμενοι διαφανείς κύκλοι σε απαλούς τόνους, σύμβολο των διαστάσεων της ψυχοπάθειας
«Η ψυχοπάθεια περιλαμβάνει διαφορετικές διαπροσωπικές, συναισθηματικές και συμπεριφορικές διαστάσεις.»

Πόσο συχνή είναι η ψυχοπάθεια;

Η απάντηση εξαρτάται από το πώς ορίζεται. Μια μετα-ανάλυση του 2021 15 μελετών υπολόγισε τη συχνότητα στον γενικό ενήλικο πληθυσμό περίπου στο 4,5%, αλλά όταν η ψυχοπάθεια μετριέται με την PCL-R, που θεωρείται το «χρυσό πρότυπο», το ποσοστό πέφτει στο 1,2%. Οι τιμές ήταν υψηλότερες στους άνδρες και σε δείγματα από οργανισμούς σε σύγκριση με δείγματα από την κοινότητα ή από φοιτητές.

Η απόκλιση λέει κάτι για την ίδια την έννοια: δεν υπάρχει ομοφωνία για το πού σταματούν τα χαρακτηριστικά και πού αρχίζει η «ψυχοπάθεια». Γι’ αυτό και κάθε νούμερο διαβάζεται μαζί με το εργαλείο που το παρήγαγε.

Έλλειψη ενσυναίσθησης και ενοχής: τι συμβαίνει συναισθηματικά;

Η ενσυναίσθηση αποτελείται από περισσότερες ικανότητες. Μπορεί κανείς να καταλαβαίνει τι σκέφτεται ή τι αισθάνεται ένας άλλος άνθρωπος, χωρίς να συμμετέχει συναισθηματικά σε όσα εκείνος βιώνει. Κάποιος μπορεί να αντιλαμβάνεται ότι ο άλλος φοβάται, πονά ή είναι ευάλωτος και να μη νιώθει αντίστοιχη συγκίνηση ή να μη χρησιμοποιεί την κατανόηση για να τον προστατεύσει.

Στην κλινική εμπειρία, αυτό φαίνεται συχνά στην ευκολία με την οποία κάποιοι άνθρωποι «διαβάζουν» τα κίνητρα και τις ευαισθησίες των άλλων. Η ικανότητα υπάρχει. Αυτό που λείπει είναι η φροντίδα που θα την συνόδευε, η δε κατανόηση μπορεί τότε να μοιάζει με ενδιαφέρον, μέχρι τη στιγμή που ο άλλος χρειάζεται πραγματικά το ενδιαφέρον κάποιου.

Η λαϊκή εικόνα ενός ανθρώπου που «δεν αισθάνεται τίποτα» απέχει από την κλινική πραγματικότητα. Ο άνθρωπος με ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά μπορεί να βιώνει θυμό, ενθουσιασμό, επιθυμία, απογοήτευση ή πλήξη. Διαφέρει, όμως, ο τρόπος που τα συναισθήματα αυτά οργανώνονται μέσα στις σχέσεις και συνδέονται με την ενοχή και την ανταπόκριση στον άλλον.

Χειραγώγηση και γοητεία: γιατί δεν αναγνωρίζονται εύκολα;

Η γοητεία από μόνη της δεν είναι παθολογικό χαρακτηριστικό. Σε ορισμένους ανθρώπους, συνδυάζεται με χειριστικότητα και γίνεται τρόπος να αποκομήσουν κάποιο όφελος μέσα από αυτήν. Όποιος εντοπίζει γρήγορα τι χρειάζεται ο άλλος κάνει την πρώτη επαφή ιδιαίτερα έντονη: ο άλλος νιώθει ότι «τον βλέπουν» και ότι υπάρχει μια σπάνια οικειότητα.

Αξίζει να προσέξει κανείς μια λεπτομέρεια. Ο ένας θυμάται πράγματα για τον άλλον: το όνομα της αδελφής του, την ημέρα της εξέτασής του, το τραγούδι που αγαπά. Το ερώτημα είναι σε τι υπηρετεί αυτή η μνήμη, στη φροντίδα ή στο να ξέρει από πού μπορεί να πιέσει αργότερα ή τι μπορεί να χρησιμοποιήσει προς όφελός του. Σημασία έχει πως χρησιμοποιείται η γοητεία αυτή μέσα στη σχέση, και όταν, τελικά, ο άλλος γίνεται κυρίως αντικείμενο επιρροής, η αμοιβαιότητα υποχωρεί.

Κατώφλι ανάμεσα σε δύο δωμάτια με διαφορετικό φως και δύο σιλουέτες, με ένα χέρι ακουμπισμένο στο κούφωμα της πόρτας.
«Η γοητεία μπορεί να δημιουργεί αίσθηση οικειότητας, ενώ η χειραγώγηση γίνεται αντιληπτή συχνά αργότερα μέσα στη σχέση.»

Ψυχοπάθεια στις ερωτικές και διαπροσωπικές σχέσεις

Στις στενές σχέσεις, η αρχική ένταση μπορεί να δώσει τη θέση της σε σημαντική ασυμμετρία. Η προσοχή και η γοητεία συνυπάρχουν με εξαπάτηση, παραβίαση ορίων, εκμετάλλευση ή δυσκολία να αναγνωριστούν οι ανάγκες του άλλου. Αποκαλυπτική γίνεται, συχνά, η στιγμή που ο άλλος λέει «όχι»: όταν εμφανιστεί διαφωνία ή όριο, η στάση απέναντί του μπορεί να αλλάξει απότομα. Ήταν υπέροχος όσο υπήρχε συμφωνία και γίνεται ξαφνικά εχθρός όταν υπάρχει διαφωνία, και η σύγχυση που ακολουθεί, το «μήπως υπερβάλλω;», είναι συχνά το πιο εξουθενωτικό κομμάτι.

Μια κλινική εμπειρία δείχνει πόσο πρέπει να προσέχουμε με τις ετικέτες. Ένας άνδρας ήρθε σε θεραπευτική επαφή πεπεισμένος ότι ο ίδιος πρέπει να έχει αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας. Η πεποίθησή του στηριζόταν στην πολυετή κριτική που δεχόταν από τη σύζυγό του για οτιδήποτε έκανε και για την ανεπάρκειά του ως άνδρα και πατέρα. Η ψυχολογική εκτίμηση δεν έδειξε κανένα στοιχείο που να την υποστηρίζει. Αυτό που υπήρχε ήταν σύγχυση και παραίτηση, και η βεβαιότητα ότι ευθύνεται για όλα.

Το περιστατικό δεν λέει ότι η σύζυγος είχε ψυχοπάθεια, και δεν χρειάζεται να το λέει. Δείχνει πώς μια σχέση συνεχούς υποτίμησης και ελέγχου μπορεί να κλονίσει την εμπιστοσύνη ενός ανθρώπου στη δική του κρίση. Όταν υπάρχει επίμονο μοτίβο χειρισμού, εξαπάτησης και παραβίασης ορίων, η σχέση μπορεί να είναι επιβλαβής, ανεξάρτητα από το αν ο άλλος έχει κάποια διάγνωση, και αυτό αρκεί για να ληφθεί στα σοβαρά υπόψη.

Ψυχοπάθεια και αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας: ποια είναι η διαφορά;

Οι δύο έννοιες επικαλύπτονται σημαντικά, χωρίς να είναι συνώνυμες. Η αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας (ASPD) είναι επίσημη διάγνωση του DSM-5-TR και εστιάζει σε ένα επίμονο πρότυπο παραβίασης των δικαιωμάτων των άλλων και των κοινωνικών κανόνων, με εξαπάτηση, παρορμητικότητα, ανευθυνότητα και επιθετικότητα. Η ψυχοπάθεια περιλαμβάνει και τέτοια στοιχεία, αλλά δίνει μεγαλύτερο βάρος στη διαπροσωπική και συναισθηματική πλευρά: επιφανειακή γοητεία, χειριστικότητα, περιορισμένη ενοχή, μειωμένη συναισθηματική ενσυναίσθηση.

Η σχέση τους είναι ασύμμετρη. Σε δικαστικο-ψυχιατρικά δείγματα, η ψυχοπάθεια αφορά μόνο μια μειονότητα των ανθρώπων με ASPD. Η ASPD, εξάλλου, ξεπερνά την εγκληματική συμπεριφορά: η κατευθυντήρια οδηγία του Εθνικού Ινστιτούτου για την Αριστεία στην Υγεία και τη Φροντίδα του Ηνωμένου Βασιλείου (NICE) σημειώνει ότι, αν ταυτιζόταν μαζί της, όλοι όσοι έχουν καταδικαστεί για αδίκημα θα πληρούσαν τα κριτήρια.

Στην καθημερινή γλώσσα, ακούγεται και ο όρος «κοινωνιοπάθεια». Δεν είναι επίσημη διάγνωση και διαφορετικοί συγγραφείς τον χρησιμοποιούν άλλοτε ως συνώνυμο της ψυχοπάθειας και άλλοτε για να τη διακρίνουν από αυτήν, οπότε αξίζει να ελέγχεται κάθε φορά τι εννοείται.

Δασικό μονοπάτι που χωρίζεται σε πολλές διαφορετικές διαδρομές μέσα στην πρωινή ομίχλη
«Η ψυχοπάθεια και η αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας έχουν σημαντική επικάλυψη, αλλά δεν είναι συνώνυμες.»

Η σύγκριση με τον ναρκισσισμό, που συχνά συγχέεται με την ψυχοπάθεια, έχει δικό της άρθρο: ο ναρκισσισμός και η ψυχοπάθεια μοιάζουν σε ό,τι φαίνεται απ’ έξω και διαφέρουν στο πώς οργανώνεται η σχέση με τον εαυτό και τον άλλον.

Είναι όλοι οι ψυχοπαθείς βίαιοι ή εγκληματίες;

Όχι. Η ψυχοπάθεια έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο ορισμένων αντικοινωνικών και επιθετικών συμπεριφορών, ιδιαίτερα σε κλινικούς και δικαστικούς πληθυσμούς, όμως ο κίνδυνος αυτός δεν αποτελεί βεβαιότητα για κανένα συγκεκριμένο άτομο. Μεγάλο μέρος της έρευνας για τη βία προέρχεται από ανθρώπους που έχουν ήδη παραπεμφθεί σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας ή δικαιοσύνης και τα ευρήματα δεν μεταφέρονται αυτούσια στον γενικό πληθυσμό. Η παρουσία των χαρακτηριστικών μετρά στην εκτίμηση κινδύνου όταν αξιολογείται συνολικά ένα πρόσωπο, αλλά από μόνη της δεν προβλέπει βίαιη συμπεριφορά.

Από πού προέρχεται η ψυχοπάθεια;

Η σημερινή αντίληψη είναι πολυπαραγοντική και δεν υποδεικνύει μία μοναδική αιτία: γενετικοί και ιδιοσυγκρασιακοί παράγοντες αλληλεπιδρούν με τη νευροβιολογία, τις πρώιμες σχέσεις, το περιβάλλον, τις εμπειρίες αντιξοότητας και το κοινωνικό πλαίσιο. Η κληρονομικότητα δεν σημαίνει πεπρωμένο και κανένα συγκεκριμένο παιδικό τραύμα δεν «δημιουργεί» ψυχοπάθεια. Πιο χρήσιμη είναι η εικόνα μιας αναπτυξιακής πορείας, όπου οι παράγοντες συναντιούνται και επηρεάζουν ο ένας τον άλλον με τον χρόνο.

Ψυχοπάθεια στην παιδική ηλικία: μπορεί να αναγνωριστεί από νωρίς;

Δεν είναι επιστημονικά ορθό να αποκαλούμε ένα παιδί «ψυχοπαθή». Η προσωπικότητα βρίσκεται ακόμη σε ανάπτυξη και η συμπεριφορά αλλάζει σημαντικά ανάλογα με την ηλικία, το περιβάλλον και τις αναπτυξιακές συνθήκες. Η διάγνωση της ASPD, εξάλλου, δεν τίθεται πριν από την ενηλικίωση, αν και, σύμφωνα με το NICE, τα χαρακτηριστικά της μπορεί να έχουν εμφανιστεί νωρίτερα ως διαταραχή διαγωγής.

Η έρευνα χρησιμοποιεί τον όρο χαρακτηριστικά ψυχρότητας και συναισθηματικής απουσίας (callous-unemotional traits, CU) για την επίμονη έλλειψη ενοχής, τη μειωμένη ανταπόκριση στα συναισθήματα των άλλων και την περιορισμένη συναισθηματική έκφραση, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχουν με σοβαρά και επίμονα προβλήματα διαγωγής. Το DSM-5-TR έχει γι’ αυτά ένα προσδιοριστικό στη διαταραχή διαγωγής, «με περιορισμένα προκοινωνικά συναισθήματα». Μια συστηματική ανασκόπηση του 2020 βρήκε ότι η ερευνητική του υποστήριξη παραμένει περιορισμένη και συνέστησε να μη χρησιμοποιείται ακόμη για διαγνωστικές και θεραπευτικές αποφάσεις, τουλάχιστον όπως είχε μελετηθεί μέχρι τότε. Τα χαρακτηριστικά αυτά δείχνουν αυξημένο κίνδυνο και όχι ένα αναπόφευκτο μέλλον.

Ένα παιδί μπορεί, όταν το ρωτήσουν πώς αισθάνθηκε ένα άλλο παιδί, να απαντήσει «δεν ξέρω» και, όταν το ρωτήσουν τι θα ένιωθε το ίδιο στη θέση του, να πει «θα θύμωνα». Μία τέτοια απάντηση λέει πολύ λίγα. Περισσότερα λέει ένα επίμονο μοτίβο, σε πολλές καταστάσεις και σχέσεις.

Χέρι ενήλικα στηρίζει τη βάση ενός πύργου από ξύλινα τουβλάκια, ενώ παιδικό χέρι τοποθετεί το επόμενο
«Η παιδική ανάπτυξη παραμένει ανοιχτή σε αλλαγή και επηρεάζεται από το παιδί, τις σχέσεις και το περιβάλλον του.»

Το παιδί δεν είναι ο ενήλικας σε μικρογραφία. Η έγκαιρη αναγνώριση των δυσκολιών έχει αξία, ακριβώς επειδή η ανάπτυξη παραμένει ανοιχτή στην αλλαγή: παρεμβάσεις που αφορούν το παιδί, την οικογένεια και το ευρύτερο περιβάλλον μπορούν να βελτιώσουν σημαντικές πλευρές της συμπεριφοράς και της λειτουργικότητας.

Μπορεί να αντιμετωπιστεί η ψυχοπάθεια;

Δεν υπάρχει σήμερα θεραπεία που να εξαλείφει την ψυχοπάθεια ως σύνολο χαρακτηριστικών. Το συμπέρασμα ότι «τίποτα δεν πιάνει τόπο» στηρίζεται, ωστόσο, περισσότερο σε έλλειψη μελετών παρά σε αποδείξεις ότι η θεραπεία αποτυγχάνει. Μια συστηματική ανασκόπηση του 2024 για ανθρώπους με ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά σε δικαστικά πλαίσια βρήκε μόνο πέντε ελεγχόμενες μελέτες, τέσσερις με νέους και μία με ενήλικες, και τα αποτελέσματα ήταν μικτά. Στους νέους η ψυχοθεραπεία φάνηκε να μειώνει την υποτροπή, ενώ στη μελέτη με ενήλικες μείωσε τη σοβαρότητα των επόμενων αδικημάτων αλλά όχι την υποτροπή. Οι συγγραφείς τα χαρακτήρισαν περιορισμένα αλλά ενθαρρυντικά, ιδιαίτερα για τους νέους.

Στην πράξη οι στόχοι είναι πιο συγκεκριμένοι: καλύτερη αυτορρύθμιση, λιγότερες παρορμητικές ή επιθετικές αντιδράσεις, περιορισμός των αντικοινωνικών πράξεων, καλύτερη επίλυση προβλημάτων, πιο σταθερή λειτουργία στις σχέσεις. Η αλλαγή δεν προϋποθέτει πλήρη μεταμόρφωση της προσωπικότητας.

Η θεραπευτική σχέση μπορεί να είναι απαιτητική, ιδίως όταν το κίνητρο αλλαγής είναι περιορισμένο, υπάρχει χειριστικότητα ή δυσκολία να αναγνωριστεί η προσωπική ευθύνη. Η σαφήνεια, η συνέπεια, τα όρια και οι συγκεκριμένοι στόχοι είναι βασικά στοιχεία της δουλειάς. Οι οδηγίες του NICE για την ASPD σημειώνουν ότι οι θετικές και ενισχυτικές προσεγγίσεις έχουν περισσότερες πιθανότητες επιτυχίας από τις αρνητικές ή τιμωρητικές.

Όταν ο θεραπευόμενος υποστηρίζει ότι πρόβλημα έχουν οι άλλοι, ο θεραπευτής μπορεί να μετακινήσει τη συζήτηση από τη διαφωνία στη λειτουργία. Μία πιθανή διατύπωση: «Ας αφήσουμε προς το παρόν το ποιος έχει δίκιο. Θέλω να δούμε τι σας κοστίζει ο τρόπος που αντιδράτε όταν τα πράγματα δεν γίνονται όπως θέλετε». Έτσι η αλλαγή γίνεται συγκεκριμένος στόχος και όχι ηθική αποδοχή μιας διάγνωσης.

Η ψυχοδυναμική ματιά: τι συμβαίνει στη σχέση με τον άλλον;

Η ψυχοδυναμική ματιά δεν σταματά σε όσα κάνει ένας άνθρωπος στους άλλους, π.χ. ψέματα ή χειρισμούς. Εξετάζει και το πώς εκείνος βιώνει τον άλλον μέσα του: ως πρόσωπο με δικές του ανάγκες ή ως κάτι χρήσιμο. Πρόκειται για έναν τρόπο κατανόησης της διαπροσωπικής λειτουργίας και όχι για αποδεδειγμένη αιτία της ψυχοπάθειας.

Σε ορισμένες σχέσεις, ο άλλος μπορεί να βιώνεται λιγότερο ως ξεχωριστό υποκείμενο με δικές του ανάγκες και περισσότερο ως χρησιμότητα, επιρροή ή επιβεβαίωση. Η σχέση γίνεται τότε πεδίο ελέγχου: ποιος επηρεάζει ποιον, ποιος θα υποχωρήσει, ποιος θα μείνει διαθέσιμος. Το «όχι» αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, γιατί διακόπτει μια σχέση που λειτουργούσε με όρους οφέλους ή ελέγχου.

Χέρι κρατά παλιά ορειχάλκινη πυξίδα της οποίας η βελόνα έχει παρεκκλίνει ελαφρά, σε απαλό φως παραθύρου.]
«Η κατανόηση μιας σχέσης απαιτεί να εξετάσουμε όχι μόνο τον άλλον, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο τον αντιλαμβανόμαστε.»

Αυτό έχει σημασία και στη θεραπεία. Ο θεραπευτής παρατηρεί όχι μόνο τον θεραπευόμενο αλλά και τη δική του αντίδραση μέσα στη σχέση: μπορεί να νιώσει γοητεία, δυσπιστία, θυμό ή αδιαφορία. Αυτά τα αισθήματα, που η ψυχοδυναμική γλώσσα ονομάζει αντιμεταβίβαση, δεν αποδεικνύουν από μόνα τους ψυχοπάθεια. Όταν εξετάζονται προσεκτικά, μπορούν όμως να πουν κάτι για το σχεσιακό πεδίο. Αυτό που νιώθει ο θεραπευτής μπροστά σε κάποιον είναι πληροφορία και όχι διάγνωση.

Πότε χρειάζεται να ζητήσουμε βοήθεια;

Δεν χρειάζεται να ξέρει κανείς αν ένας άνθρωπος στη ζωή του είναι «ψυχοπαθής» για να ζητήσει βοήθεια. Αν μια σχέση τον έχει οδηγήσει μέχρι του σημείου να νιώθει φοβισμένος, εξαντλημένος, μπερδεμένος, διαρκώς σε επιφυλακή ή αποκομμένο από την αίσθηση του εαυτού του, αυτό αρκεί.

Η θεραπεία ξεκινά συνήθως από το «τι μου συμβαίνει μέσα σε αυτή τη σχέση;», ένα ερώτημα που έχει απάντηση. Το «πώς θα αλλάξω εκείνον;» δεν έχει. Η κατανόηση των προσωπικών ορίων, των επιλογών που κάνει κανείς και των μοτίβων που επανέρχονται, όπως η επιλογή τιμωρητικών συντρόφων, μπορεί να βοηθήσει περισσότερο από την προσπάθεια να αποδοθεί διάγνωση σε κάποιον που δεν βρίσκεται στην αίθουσα.

Είναι κατανοητό να ζητά κανείς μια ετικέτα, επειδή η ετικέτα υπόσχεται να αποδείξει ότι όσα έζησε είναι πραγματικά. Η απάντηση μπορεί να είναι κάτι άλλο: μια πρόσκληση να διερευνηθεί τι συνέβη στη σχέση, πώς επηρεάστηκε ο άνθρωπος που ζητά βοήθεια και ποια όρια χρειάζεται να ξαναβρεί. Όποιος αναγνωρίζει στον εαυτό του επίμονα μοτίβα εξαπάτησης, επιθετικότητας, παρορμητικότητας ή παραβίασης ορίων μπορεί, αντίστοιχα, να ζητήσει επαγγελματική βοήθεια, χωρίς να περιμένει να συμβεί κάποια μεγάλη κρίση.

Αν υπάρχει άμεσος κίνδυνος, ο ενιαίος ευρωπαϊκός αριθμός έκτακτης ανάγκης είναι το 112. Γυναίκες που υφίστανται βία ή απειλές μέσα σε μια σχέση μπορούν να καλέσουν και τη δωρεάν Γραμμή SOS 15900, η οποία λειτουργεί όλο το 24ωρο σε ολόκληρη τη χώρα.

Η ψυχοπάθεια πέρα από τον μύθο

Ο άνθρωπος με το παγωμένο βλέμμα των ταινιών κάνει την ψυχοπάθεια να μοιάζει εύκολα αναγνωρίσιμη. Στη ζωή η αναγνώριση χρειάζεται χρόνο και προσοχή, γιατί κανείς δεν είναι ψυχοπαθητικός επειδή είναι γοητευτικός ή ψυχρός ή επειδή μια σχέση μαζί του κατέληξε να γίνει καταστροφική. Για να κατανοήσουμε την έννοια, χρειάζεται να αποφύγουμε τόσο τη δαιμονοποίηση όσο και την υπεραπλούστευση.

Ένας άνθρωπος είναι πολύ περισσότερα από μια ετικέτα, αλλά οι συνέπειες των πράξεών του δεν εξαφανίζονται επειδή προσπαθούμε να τον κατανοήσουμε. Η ψυχολογική κατανόηση δεν είναι δικαιολόγηση, και η προστασία του εαυτού δεν απαιτεί μίσος για τον άλλον. Για να δούμε καθαρότερα τι συνέβη στη σχέση, χρειάζεται να καταλάβουμε τον άλλον, χωρίς να δικαιολογήσουμε ό,τι μας έκανε.

Συχνές ερωτήσεις για την ψυχοπάθεια

Τι είναι η ψυχοπάθεια;

Ψυχοπάθεια ονομάζεται ένα σύνθετο πρότυπο χαρακτηριστικών που αφορά τον τρόπο που κάποιος σχετίζεται με τους άλλους, τη συναισθηματική του ζωή και την αυτορρύθμισή του. Περιλαμβάνει συχνά επιφανειακή γοητεία, χειριστικότητα και περιορισμένη ενοχή. Στα κύρια διαγνωστικά εγχειρίδια δεν αποτελεί ξεχωριστή διάγνωση.

Ποια είναι η διαφορά ψυχοπάθειας και αντικοινωνικής διαταραχής προσωπικότητας;

Η αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας είναι επίσημη διάγνωση που εστιάζει στην επίμονη παραβίαση των δικαιωμάτων των άλλων και των κοινωνικών κανόνων. Η ψυχοπάθεια είναι ευρύτερη κλινική και ερευνητική έννοια, που επικαλύπτεται με αυτήν αλλά δίνει περισσότερη έμφαση στα διαπροσωπικά και συναισθηματικά χαρακτηριστικά. Ο όρος «κοινωνιοπάθεια» δεν αποτελεί επίσημη διάγνωση.

Έχει ένας ψυχοπαθής ενσυναίσθηση και ενοχές;

Η εικόνα δεν είναι απόλυτη. Μπορεί να υπάρχει ικανότητα να κατανοεί κανείς τι σκέφτεται ή τι αισθάνεται ο άλλος, χωρίς αντίστοιχη συναισθηματική ανταπόκριση. Η περιορισμένη ενοχή και μεταμέλεια είναι σημαντικά χαρακτηριστικά, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν αισθάνεται τίποτα.

Πόσο συχνή είναι η ψυχοπάθεια;

Εξαρτάται από τον ορισμό. Μετα-ανάλυση του 2021 υπολόγισε περίπου 4,5% στον γενικό ενήλικο πληθυσμό, αλλά μόνο 1,2% όταν η ψυχοπάθεια μετριέται με την PCL-R. Η διαφορά δείχνει ότι δεν υπάρχει ομοφωνία για το πού ορίζεται το όριο.

Μπορεί ένα παιδί να είναι ψυχοπαθές;

Δεν είναι επιστημονικά ορθό να χαρακτηρίζεται ψυχοπαθές ένα παιδί. Η έρευνα μιλά για χαρακτηριστικά ψυχρότητας και συναισθηματικής απουσίας, που δείχνουν αυξημένο κίνδυνο και όχι προδιαγεγραμμένη πορεία. Η αξιολόγηση χρειάζεται ειδικό παιδιών και εφήβων, και οι παρεμβάσεις που περιλαμβάνουν την οικογένεια μπορούν να βοηθήσουν.

Μπορεί να αντιμετωπιστεί η ψυχοπάθεια;

Δεν υπάρχει θεραπεία που να εξαλείφει την ψυχοπάθεια ως σύνολο χαρακτηριστικών. Υπάρχουν, όμως, στόχοι που αφορούν την αυτορρύθμιση, την παρορμητικότητα, την επιθετικότητα και τις διαπροσωπικές δυσκολίες. Οι μελέτες είναι λίγες και τα αποτελέσματα μικτά, με πιο ενθαρρυντικές ενδείξεις στους νέους.

 

**Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και χρησιμοποιεί τον όρο «ψυχοπάθεια» ως κλινικό και ερευνητικό κατασκεύασμα και όχι ως διάγνωση που μπορεί να τεθεί μέσα από ένα κείμενο. Η αξιολόγηση ψυχοπαθητικών ή αντικοινωνικών χαρακτηριστικών απαιτεί ολοκληρωμένη επαγγελματική εκτίμηση.


Σάββας Ν. Σαλπιστής

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προτεινόμενα άθρα

Leave A Comment

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *