Γραφείο

Γραφείο: Πατριάρχου Ιωακείμ 10, Θεσσαλονίκη (Αγία Σοφία,κέντρο)

Φανταστείτε ότι, επειδή ξεχάσατε κάτι σημαντικό, ο σύντροφός σας σας λέει: «Πήγαινε στο δωμάτιο και μην βγεις μέχρι να καταλάβεις τι έκανες». Η σκέψη και μόνο ότι θα το δεχόμασταν μοιάζει παράξενη. Κι όμως, με σχεδόν τα ίδια λόγια μιλάμε συχνά σε ένα παιδί τεσσάρων ετών.

Οι γονείς με ρωτούν συχνά αν η τιμωρία «δουλεύει». Η ερώτηση είναι δίκαιη, γιατί όλοι έχουμε βρεθεί σε στιγμές που το παιδί δεν ακούει και εμείς δεν έχουμε άλλη ιδέα. Τιμωρία ονομάζουμε κάθε δυσάρεστη συνέπεια που επιβάλλουμε σκόπιμα στο παιδί, ώστε να πονέσει ή να φοβηθεί και να μην επαναλάβει μια συμπεριφορά. Αυτό που κρίνεται εδώ είναι αν το καταφέρνει και με ποιο κόστος.

Η τιμωρία μπορεί να σταματήσει προσωρινά μια συμπεριφορά, επειδή το παιδί φοβάται τη συνέπεια, αλλά δεν το βοηθά να καταλάβει γιατί η συμπεριφορά ήταν προβληματική. Σύμφωνα με την Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής, οι φωνές, η ντροπιαστική αντιμετώπιση και η σωματική τιμωρία είναι ελάχιστα αποτελεσματικές βραχυπρόθεσμα και καθόλου μακροπρόθεσμα.

Τι πετυχαίνει η τιμωρία και τι όχι

Η τιμωρία πετυχαίνει, συχνά, το άμεσο: το παιδί σταματά να χτυπά, να φωνάζει, να πετά το φαγητό. Αυτό εξηγεί γιατί επιμένει στην καθημερινότητα πολλών οικογενειών. Ο γονιός βλέπει αποτέλεσμα και η ένταση πέφτει. Το παιδί, όμως, έχει μάθει κάτι διαφορετικό από αυτό που νομίζουμε.

Μαθαίνει να φοβάται τη συνέπεια και όχι απαραίτητα να καταλαβαίνει τον κανόνα. Όταν ο φόβος λείψει, ή όταν ο γονιός δεν είναι κοντά, η ίδια συμπεριφορά μπορεί να επανέλθει, και η τιμωρία, συχνά, χρειάζεται μεγαλύτερη δόση για να έχει το ίδιο αποτέλεσμα.

Κατσαρόλα που βράζει στην κουζίνα με ένα βαρύ πέτρινο βάρος πάνω στο καπάκι, ενώ ατμός ξεφεύγει από τις άκρες
Η τιμωρία μπορεί να σταματήσει τη συμπεριφορά, χωρίς να αφαιρέσει την πίεση που τη δημιουργεί.

Στην ανακοίνωση της Ακαδημίας για την αποτελεσματική πειθαρχία προστίθεται ότι η σωματική τιμωρία συνδέεται και με αυξημένο κίνδυνο προβλημάτων στη συμπεριφορά και στην ψυχική ανάπτυξη του παιδιού. Η έρευνα στο πεδίο αυτό είναι σε μεγάλο βαθμό συσχετιστική, αλλά οι ενδείξεις δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση.

Δεν ονομάζεται τιμωρία κάθε συνέπεια. Αν το παιδί ρίξει επίτηδες τον χυμό στο πάτωμα, η συνέπεια είναι να πάρει ένα πανί και να βοηθήσει να καθαριστεί. Τιμωρία θα ήταν να χάσει το γλυκό της ημέρας ή να ακούσει φωνές. Η συνέπεια συνδέεται με αυτό που έγινε και βοηθά το παιδί να το επανορθώσει. Η τιμωρία έχει, συνήθως, σκοπό να πονέσει.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε γονιός που τιμώρησε κάποτε το παιδί του έβλαψε τη σχέση τους ανεπανόρθωτα. Μάλλον δεν υπάρχει γονιός που να μην έχει απειλήσει, ιδιαίτερα όταν είναι κουρασμένος. Σημασία έχει αν η τιμωρία γίνεται ο κανόνας της στάσης μας. Για το πώς μπαίνουν όρια χωρίς αυτήν, υπάρχει ξεχωριστό άρθρο για τη διαπαιδαγώγηση χωρίς τιμωρία.

Γιατί, παρ’ όλα αυτά, τιμωρούμε

Η τιμωρία ανακουφίζει πρώτα απ’ όλα τον γονιό. Όταν το παιδί ουρλιάζει στο σούπερ μάρκετ και όλοι κοιτούν, η αίσθηση ότι δεν ελέγχουμε την κατάσταση είναι αβάσταχτη, και μια ποινή μάς δίνει για λίγο την εντύπωση ότι κάνουμε κάτι. Πίσω από πολλές τιμωρίες, βρίσκονται η αβοηθησία και η ντροπή του γονιού μπροστά στους άλλους, περισσότερο από κάποια ανάγκη του παιδιού.

Μετράει και ό,τι κουβαλάμε. Πολλοί από εμάς μεγαλώσαμε με την πεποίθηση ότι «το παιδί θέλει σφίξιμο», ότι ο σεβασμός βγαίνει από τον φόβο ή ότι ένα παιδί χωρίς τιμωρία θα γίνει κακομαθημένο. Οι πεποιθήσεις αυτές έχουν προϊστορία: κάποτε μας εξηγούσαν ότι η αγάπη και η αυστηρότητα πάνε μαζί («αυτός που σ΄αγαπάει σε κάνει και πονάς»), και χρειάζεται χρόνος και στήριξη για να τις ξανασκεφτούμε.

Κουρασμένος γονιός κάθεται στην άκρη ενός κρεβατιού σε δωμάτιο γεμάτο παιχνίδια, με τη σκιά μιας γηραιότερης φιγούρας να σκεπάζει τη δική του στον τοίχο
Όσα κουβαλάμε από τα παιδικά μας χρόνια επηρεάζουν τον τρόπο που βάζουμε όρια.

Τι μαθαίνει το παιδί όταν φοβάται

Ένα παιδί που τιμωρείται συχνά δεν παύει να κάνει τα ίδια πράγματα που οδήγησαν στην τιμωρία του. Πολλές φορές, μαθαίνει να τα κάνει χωρίς να το δει κανείς. Σιγά σιγά, το ερώτημα που το απασχολεί αλλάζει από «τι είναι σωστό;» σε «πώς θα αποφύγω να με πιάσουν;».

Παράδειγμα: « Ένα εφτάχρονο αγόρι σπάει κατά λάθος ένα βάζο. Φοβούμενο τις φωνές και την τιμωρία του πατέρα του, κρύβει τα κομμάτια κάτω από τον καναπέ και λέει ότι φταίει ο σκύλος. Από αυτή την εμπειρία, το παιδί κρατά κάτι διαφορετικό από την υπευθυνότητα: ότι τα λάθη είναι επικίνδυνα και ότι ασφαλέστερο είναι να κρυφτούν».

Υπάρχει και κάτι βαθύτερο. Στην τιμωρία που ταπεινώνει, το παιδί δεν ακούει μόνο «αυτό που έκανες δεν είναι εντάξει». Ακούει «εσύ δεν είσαι εντάξει». Εκεί γεννιέται η ντροπή, και μαζί της η τάση να κρύβεται από εκείνους που θα μπορούσαν να το βοηθήσουν.

Αυτό που ακούγεται συχνά εσωτερικεύεται. Η φωνή που κάποτε ερχόταν από έξω γίνεται, με τον καιρό, ο εσωτερικός κριτής του ενήλικα, που κρίνει πριν προλάβει να κρίνει οποιοσδήποτε άλλος.

Υπάρχει και μια πιο αθόρυβη τιμωρία, που δεν αφήνει ίχνη: η αποχή της αγάπης. Ο γονιός που σιωπά, αγνοεί το παιδί ή το αντιμετωπίζει ψυχρά μέχρι να «συμμορφωθεί» δεν ανεβάζει τη φωνή του. Το μήνυμα, όμως, είναι σαφές: η στοργή εξαρτάται από τη συμπεριφορά. Ο Donald Winnicott περιέγραψε τι συμβαίνει όταν το παιδί προσαρμόζεται για να μη χάσει την αγάπη και την αποδοχή του γονιού του: χτίζει έναν «ψευδή εαυτό», ευγενικό και υπάκουο προς τα έξω, ενώ ό,τι πραγματικά νιώθει και θέλει μένει κρυμμένο. Είναι το μοτίβο που συναντάμε και στο σύνδρομο του «καλού παιδιού», και συχνά οι ενήλικες που προσαρμόστηκαν τόσο καλά ως παιδιά δεν ξέρουν πια τι θέλουν οι ίδιοι.

Χάρτινη φιγούρα παιδιού με χαμόγελο και παπιγιόν μπροστά σε παράθυρο, ενώ πίσω της ένα παιδί κρυφοκοιτάζει σοβαρό
Το παιδί που προσαρμόζεται για να μη χάσει τον γονιό του μπορεί να κρύψει τον πραγματικό του εαυτό.

Όταν το παιδί μαθαίνει να τιμωρεί

Η Άννα Φρόυντ περιέγραψε έναν μηχανισμό που ονόμασε «ταύτιση με τον επιτιθέμενο»: το παιδί που φοβάται ένα πρόσωπο αναλαμβάνει, με τον καιρό, τα χαρακτηριστικά του, γιατί είναι ασφαλέστερο να είσαι εκείνος που απειλεί παρά εκείνος που απειλείται. Αυτό βοηθά να καταλάβουμε γιατί πολλοί ενήλικες ακούνε, με έκπληξη και αμηχανία, τη φωνή των γονιών τους να βγαίνει από το δικό τους στόμα όταν χάνουν την ψυχραιμία τους με τα παιδιά τους.

Παράδειγμα: «Ένα πεντάχρονο, στον παιδικό σταθμό, χτυπά ένα άλλο παιδί για να του πάρει ένα παιχνίδι και του λέει: «Είσαι τιμωρία!». Είναι η φράση που ακούει στο σπίτι, μαζί με ένα απότομο χτύπημα στο χέρι, όταν δεν υπακούει. Ο πόνος, σωματικός ή συναισθηματικός, έχει γίνει για το παιδί ένας θεμιτός τρόπος να επιβάλλεται».

Τα παιδιά μαθαίνουν και από όσα βλέπουν. Όταν η απάντηση σε μια διαφωνία είναι η απειλή ή ο εκβιασμός, μαθαίνουν ότι έτσι λύνονται οι διαφωνίες και ότι ο ισχυρότερος έχει δίκιο. Και αυτό μπορεί να φανεί πολλά χρόνια αργότερα, στον τρόπο που το ίδιο το παιδί θα χειριστεί τη δύναμη και τη διαφωνία στις δικές του σχέσεις, χωρίς όμως αυτό να αποτελεί νομοτέλεια.

Το time out: πότε βοηθά και πότε γίνεται εγκατάλειψη

Το time out, δηλαδή το σύντομο διάλειμμα σε ένα ήσυχο σημείο, εφευρέθηκε ως εναλλακτική στη σωματική τιμωρία και είναι ίσως η πιο συζητημένη μέθοδος πειθαρχίας σήμερα.

Η έρευνα δεν στηρίζει την άποψη ότι το time out βλάπτει από μόνο του. Η ανασκόπηση των Morawska και Sanders (2011) δεν βρήκε ενδείξεις αρνητικών συνεπειών όταν εφαρμόζεται κατάλληλα, και η ίδια Ακαδημία το αναφέρει ανάμεσα στις μεθόδους για τα μικρά παιδιά. Οι προϋποθέσεις, όμως, έχουν σημασία. Το Child Mind Institute, ένας οργανισμός για την παιδική ψυχική υγεία, περιγράφει ένα διάλειμμα σύντομο, που έχει εξηγηθεί από πριν, μέσα σε μια ζεστή σχέση και με επανασύνδεση του γονιού με το παιδί όταν ηρεμήσει.

Μικρή καρέκλα σε διάδρομο και, λίγα βήματα πιο πέρα, ενήλικας που κάθεται στο πάτωμα και περιμένει, με την πόρτα ανοιχτή.
Σημασία έχει αν το διάλειμμα γίνεται με τον γονιό κοντά ή με το παιδί μόνο του.

Η επιφύλαξη που έχω αφορά το πώς εφαρμόζεται στην πράξη. Ένα τετράχρονο που κλαίει και χτυπιέται και στέλνεται μόνο του σε ένα δωμάτιο δεν μαθαίνει να ηρεμεί. Μαθαίνει ότι, τη στιγμή που είναι πιο αβοήθητο, ο γονιός απομακρύνεται. Τότε το time out παύει να είναι διάλειμμα και γίνεται απομόνωση, και το παιδί μπορεί να καταλήξει να κρατά για τον εαυτό του όσα νιώθει, αφού δεν έχει νόημα να τα μοιραστεί.

Παράδειγμα: «Σε μια άλλη προσέγγιση, ο γονιός κάθεται δίπλα στο παιδί, σε έναν ήσυχο χώρο, και λέει: «Είσαι θυμωμένος, ας ηρεμήσουμε μαζί». Η διαφορά βρίσκεται στην παρουσία και στη διάρκεια: μια παύση με τον γονιό κοντά, που περιμένει και επιστρέφει όταν το παιδί ηρεμήσει, είναι κάτι διαφορετικό από το να κλειδώνεται το παιδί στο δωμάτιό του. Το όριο μπορεί να κρατηθεί χωρίς να μείνει το παιδί μόνο με τον φόβο του».

Η διαφορά βρίσκεται, λοιπόν, στην παρουσία και στη διάρκεια. Μια παύση με τον γονιό κοντά, που περιμένει και επιστρέφει όταν το παιδί ηρεμήσει, είναι κάτι διαφορετικό από το να κλειδώνεται το παιδί στο δωμάτιό του. Το όριο μπορεί να κρατηθεί χωρίς να μείνει το παιδί μόνο με τον φόβο του.

Όταν το παιδί ξεσπά, μερικές φορές χρειάζεται περισσότερο έναν ενήλικα που μένει δίπλα του παρά μια παύση μακριά του. Η πρακτική αυτή ονομάζεται συχνά «time in»: ο γονιός μένει κοντά, ονομάζει το συναίσθημα με λίγα λόγια και περιμένει να περάσει η ένταση, πριν πει οτιδήποτε για το όριο. Και η ηλικία μετράει. Στο μωρό κάτω από ένα έτος, καμία συνέπεια δεν έχει νόημα, γιατί δεν μπορεί ακόμη να τη συνδέσει με μια πράξη, και αρκεί να το απομακρύνουμε ήρεμα από ό,τι το απασχολεί. Στα νήπια και στην προσχολική ηλικία ο γονιός προσαρμόζει το διάλειμμα στο τι αντέχει το συγκεκριμένο παιδί.

Αν το ζούσαμε εμείς: οι ενήλικες σχέσεις ως μέτρο

Ένα τεστ που βοηθά είναι να μεταφέρουμε τη στάση μας στις ενήλικες σχέσεις μας. Πώς θα νιώθαμε αν ένας συνάδελφος, ένας φίλος ή ο σύντροφός μας μάς ούρλιαζε όταν τον δυσαρεστούσαμε, μας έστελνε στο δωμάτιό μας ή μας στερούσε μια έξοδο επειδή κάναμε κάτι που τον ενόχλησε; Οι περισσότεροι από εμάς θα το βρίσκαμε απαράδεκτο, και σε μια ερωτική σχέση, αν γινόταν συστηματικά, θα το λέγαμε λεκτική κακοποίηση.

Ενήλικας με πουκάμισο και γραβάτα κάθεται σε παιδική καρέκλα στη γωνία ενός παιδικού δωματίου και κοιτά προς την ανοιχτή πόρτα
Θα δεχόμασταν από έναν ενήλικα αυτό που ζητάμε από ένα παιδί;

Το παιδί, όμως, δεν έχει τη δυνατότητα που έχουμε εμείς: να φύγει, να διαφωνήσει ή να βρει κάποιον άλλον. Εξαρτάται ολοκληρωτικά από εκείνον που το τιμωρεί. Για το παιδί, η τιμωρία περιλαμβάνει, πέρα από την ίδια την ποινή, τη στιγμή που το πρόσωπο από το οποίο εξαρτάται η ζωή του γίνεται ξαφνικά απειλητικό. Η εξάρτηση αυτή κάνει κάθε τιμωρία να βαραίνει πολύ περισσότερο από όσο φαίνεται από τη δική μας πλευρά, και γι’ αυτό η ευθύνη για το πώς ασκείται η εξουσία ανήκει εξ ολοκλήρου στον ενήλικα.

Τι μένει όταν δεν τιμωρούμε

Η αποχή από την τιμωρία δεν αφήνει το παιδί χωρίς όρια. Μένουν τα σαφή και προβλέψιμα όρια, οι συνέπειες που συνδέονται άμεσα με τη συμπεριφορά και η επανόρθωση όταν χάνουμε εμείς την ψυχραιμία μας. Τον τρόπο που γίνεται αυτό τον περιγράφουμε αναλυτικά στο άρθρο για τη διαπαιδαγώγηση χωρίς τιμωρία. Εδώ αρκεί η ερώτηση που αξίζει να κάνουμε στον εαυτό μας πριν από κάθε τιμωρία: τι θέλω να μάθει το παιδί, και θα το μάθει με αυτόν τον τρόπο; Αποβλέπουμε στην υπακοή του σήμερα ή σε μια σχέση που θα αντέξει στον χρόνο;

Αν ο θυμός μας απέναντι στο παιδί μοιάζει ανεξέλεγκτος ή αν φοβόμαστε ότι θα το πληγώσουμε, αξίζει να μιλήσουμε αμέσως με κάποιον: η Εθνική Γραμμή SOS 1056 του «Χαμόγελου του Παιδιού» απαντά όλο το εικοσιτετράωρο και σε γονείς.

Όταν στέλνουμε ένα παιδί στο δωμάτιό του, δεν έχει άλλον γονιό να στραφεί. Γι’ αυτό ένα όριο κρατιέται καλύτερα όσο ο γονιός μένει κοντά.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι αποτελεσματική η τιμωρία στα παιδιά;

Μπορεί να σταματήσει προσωρινά μια συμπεριφορά, επειδή το παιδί φοβάται τη συνέπεια, αλλά δεν το βοηθά να καταλάβει τον κανόνα. Οι τιμωρίες που πονούν ή ταπεινώνουν είναι ελάχιστα αποτελεσματικές βραχυπρόθεσμα και καθόλου μακροπρόθεσμα, σύμφωνα με την Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής.

Γιατί το παιδί μου επαναλαμβάνει τη συμπεριφορά ακόμη κι όταν το τιμωρώ;

Η τιμωρία σταματά, συνήθως, τη συμπεριφορά όσο υπάρχει ο φόβος, χωρίς να διδάσκει τι πρέπει να γίνει στη θέση της. Πολλά παιδιά δεν αλλάζουν τη συμπεριφορά τους, αλλά μαθαίνουν να την κρύβουν ώστε να μην τα πιάσουν.

Είναι το time out τιμωρία; Βλάπτει το παιδί;

Η έρευνα δεν βρίσκει ενδείξεις βλάβης όταν εφαρμόζεται κατάλληλα: σύντομα, ήρεμα, μέσα σε ζεστή σχέση και με επανασύνδεση όταν το παιδί ηρεμήσει. Όταν ένα παιδί σε απόγνωση μένει μόνο του και για πολύ, μοιάζει με απομόνωση.

Η τιμωρία κάνει το παιδί να με σέβεται περισσότερο;

Συνήθως, προκαλεί φόβο και όχι σεβασμό. Το παιδί μπορεί να συμμορφώνεται όσο ο γονιός είναι κοντά, ενώ ο σεβασμός χτίζεται από τη σταθερότητα, την ειλικρίνεια και την αίσθηση ότι η σχέση αντέχει τη διαφωνία.

Μπορεί η τιμωρία να επηρεάσει τη σχέση μου με το παιδί;

Ναι, κυρίως όταν είναι συχνή, ταπεινωτική ή συνοδεύεται από απόσυρση της στοργής. Το παιδί μπορεί να αρχίσει να κρύβει όσα νιώθει, επειδή δεν περιμένει κατανόηση. Μια ήρεμη επανόρθωση μετά από μια έκρηξη βοηθά να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη.

Έχω τιμωρήσει υπερβολικά το παιδί μου. Έχω βλάψει τη σχέση μας;

Μία ή δύο εκρήξεις δεν καταστρέφουν μια σχέση. Μετράει να επιστρέφει ο γονιός όταν ηρεμήσει, να αναγνωρίζει το λάθος του και να διατηρεί το όριο. Αν συμβαίνει συχνά ή φοβάστε ότι θα πληγώσετε το παιδί, ζητήστε βοήθεια από έναν ειδικό.

 

Σάββας Ν. Σαλπιστής

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προτεινόμενα άθρα

Leave A Comment

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *