Ορισμένοι άνθρωποι που ακούν μια φωνή δεν αναρωτιούνται καν από πού έρχεται: την ακούν όπως θα άκουγαν οποιονδήποτε να τους μιλά. Άλλοι καταλαβαίνουν ότι κάτι δεν πάει καλά και φοβούνται ακριβώς γι’ αυτό. Στο χάσμα ανάμεσα στο «κάτι συμβαίνει στο μυαλό μου» και στο «κάτι συμβαίνει γύρω μου» κινείται η ψύχωση, και γι’ αυτό οι άλλοι την παρεξηγούν τόσο εύκολα.
Η λέξη κουβαλάει βαρίδια: την «τρέλα» και την επικινδυνότητα, ετικέτες που κλείνουν τη συζήτηση, αντί να την ανοίγουν. Στην κλινική πράξη, περιγράφει κάτι πιο συγκεκριμένο, μια περίοδο κατά την οποία η σχέση ενός ανθρώπου με την πραγματικότητα διαταράσσεται, συχνά χωρίς να μπορεί ο ίδιος να το αναγνωρίσει εκείνη τη στιγμή.
Η ψύχωση είναι ένα σύνολο συμπτωμάτων, όπως ψευδαισθήσεις, παραληρητικές ιδέες και αποδιοργανωμένη σκέψη ή συμπεριφορά, στο οποίο διαταράσσεται η αντίληψη της πραγματικότητας. Δεν αποτελεί από μόνη της διάγνωση και μπορεί να εμφανιστεί σε διαφορετικές ψυχικές ή ιατρικές καταστάσεις. Η έγκαιρη αξιολόγηση βοηθά την πορεία.
Τι είναι η ψύχωση;
Όταν λέμε ότι κάποιος βρίσκεται σε ψύχωση, δεν εννοούμε ότι «σκέφτεται παράξενα». Εννοούμε ότι έχει διαταραχθεί η σχέση ανάμεσα στην εσωτερική του εμπειρία και στον εξωτερικό κόσμο: αυτό που φτιάχνει το μυαλό του και αυτό που συμβαίνει πραγματικά δεν ξεχωρίζουν πια με βεβαιότητα.
Ο όρος δεν δηλώνει μία συγκεκριμένη πάθηση. Η ψύχωση μπορεί να εμφανιστεί απότομα ή σταδιακά, να είναι παροδική ή να επιμένει, και να συνδέεται με καταστάσεις από τη σχιζοφρένεια μέχρι τη σοβαρή στέρηση ύπνου.
Το Εθνικό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας των ΗΠΑ (NIMH) εκτιμά ότι κάθε χρόνο αναπτύσσουν ψύχωση περίπου 15 έως 100 άνθρωποι ανά 100.000, με δυσκολία στην ακριβή καταγραφή. Η πρώτη εμφάνιση εμφανίζεται συνήθως στα τελευταία εφηβικά χρόνια ως τα μέσα των είκοσι, αλλά μπορεί να εκδηλωθεί και σε μικρότερες ή μεγαλύτερες ηλικίες.
Ποια είναι τα συμπτώματα της ψύχωσης;
Οι εμπειρίες που ακολουθούν περιγράφονται για να γίνουν κατανοητές και όχι για να χρησιμοποιηθούν ως τεστ. Δεν χρειάζεται να υπάρχουν όλες μαζί.
Ψευδαισθήσεις
Ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται κάτι, χωρίς να υπάρχει αντίστοιχο ερέθισμα στον έξω κόσμο. Η ακουστική ψευδαίσθηση, δηλαδή το άκουσμα φωνών, είναι η πιο γνωστή, αλλά μπορεί να υπάρξουν και οπτικές, απτικές ή οσφρητικές εμπειρίες.
Παραληρητικές ιδέες
Πρόκειται για πεποιθήσεις για τις οποίες ο άνθρωπος παραμένει απόλυτα βέβαιος, παρά τα στοιχεία που τις διαψεύδουν, για παράδειγμα ότι κάποιος παρακολουθεί τον άνθρωπο ή ότι γεγονότα γύρω του κρύβουν ένα προσωπικό μήνυμα. Εκείνη τη στιγμή, αποτελούν την πιο πειστική εξήγηση για όσα συμβαίνουν και όχι «ιδέες που ίσως δεν ισχύουν».
Αποδιοργανωμένη σκέψη και ομιλία
Η σκέψη δυσκολεύεται να οργανωθεί. Ο λόγος μπορεί να γίνει ασύνδετος, να πηδά από θέμα σε θέμα ή να χάνει τη συνοχή του, ώστε ο συνομιλητής να δυσκολεύεται να τον παρακολουθήσει.
Αποδιοργανωμένη συμπεριφορά
Μπορεί να παρατηρηθούν ενέργειες ασυνήθιστες ή ακατάλληλες για την περίσταση και αισθητή αλλαγή στην καθημερινή λειτουργικότητα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, εμφανίζονται και κατατονικά φαινόμενα, όπως έντονη ακινησία ή ασυνήθιστες στάσεις του σώματος.
Πώς βιώνεται μια ψυχωσική εμπειρία;
Μια λίστα συμπτωμάτων αφήνει έξω τον ίδιο τον άνθρωπο. Από απόσταση, μια παραληρητική ιδέα μοιάζει με λανθασμένη πεποίθηση που αρκεί να διορθωθεί. Από μέσα, έχει τη βεβαιότητα μιας παρατήρησης και, πολύ συχνά, τον φόβο που την ακολουθεί. Όποιος πιστεύει ότι τον παρακολουθούν ζει σαν αυτό να ισχύει.
Γι’ αυτό η άμεση απόδειξη ότι κάνει λάθος σπάνια βοηθά: ό,τι ακούγεται σαν επιχείρημα μπορεί να ακουστεί σαν ακόμη ένας άνθρωπος που δεν καταλαβαίνει. Πρώτα χρειάζεται να γίνει κατανοητό πόσο πραγματικό είναι αυτό που ζει και πόση σύγχυση ή τρόμο του προκαλεί. Η ψυχοδυναμική σκέψη προσθέτει ότι τα ψυχωσικά περιεχόμενα έχουν συχνά προσωπικό νόημα. Είναι κλινική ερμηνεία και όχι εμπειρικά τεκμηριωμένο εύρημα για την αιτία.
Τι σημαίνει «μη οργανική ψύχωση»;
Ο όρος εμφανίζεται συχνά στις αναζητήσεις και προέρχεται από την παλαιότερη Διεθνή Ταξινόμηση Νόσων του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), την ICD-10, όπου υπήρχε, μεταξύ άλλων, η κατηγορία F29, «μη καθορισμένη μη οργανική ψύχωση». Δεν σημαίνει «ψύχωση χωρίς βιολογική βάση» ούτε κάτι λιγότερο πραγματικό. Είναι ταξινομικός όρος ενός συγκεκριμένου συστήματος.
Στην τρέχουσα έκδοση, την ICD-11, οι ψυχωσικές διαταραχές περιγράφονται με πιο συγκεκριμένες κατηγορίες, όπως αναλύονται στον διαγνωστικό οδηγό του ΠΟΥ. Όποιος συναντά τον όρο «μη οργανική ψύχωση» χρειάζεται να ξέρει σε ποιο σύστημα ανήκει.
Τι είναι η οξεία ψύχωση και πόσο διαρκεί ένα ψυχωσικό επεισόδιο;
Ο όρος «οξεία ψύχωση» χρησιμοποιείται γενικά για την απότομη έναρξη ψυχωσικών συμπτωμάτων και δεν ταυτίζεται με μία συγκεκριμένη διάγνωση. Η ICD-11 περιγράφει ξεχωριστά την οξεία και παροδική ψυχωσική διαταραχή: τα συμπτώματα εμφανίζονται απότομα, χωρίς να έχει προηγηθεί κάποια περίοδος προειδοποιητικών αλλαγών, και φτάνουν στη μέγιστη ένταση μέσα σε δύο εβδομάδες.
Στη συγκεκριμένη διάγνωση, το επεισόδιο δεν ξεπερνά τους τρεις μήνες και συνήθως διαρκεί από λίγες ημέρες έως έναν μήνα. Αυτό δεν ισχύει για κάθε ψύχωση: σε άλλες καταστάσεις η διάρκεια εξαρτάται από την αιτία, την πορεία και τη θεραπεία, και το «πόσο διαρκεί η ψύχωση;» δεν έχει μία απάντηση για όλους.
Υπάρχουν προειδοποιητικά σημάδια πριν από την ψύχωση;
Σε πολλούς ανθρώπους, η ψύχωση δεν εκδηλώνεται ξαφνικά. Το NIMH περιγράφει αλλαγές που μπορεί να προηγηθούν όπως: κοινωνική απόσυρση, διαταραγμένο ύπνο, δυσκολία στη σκέψη και στη συγκέντρωση, ασυνήθιστα έντονες ιδέες, παραμέληση της αυτοφροντίδας και απότομη πτώση στην απόδοση στη δουλειά ή στις σπουδές.
Καμία από αυτές τις αλλαγές δεν σημαίνει από μόνη της ότι πλησιάζει ψύχωση, γιατί όλες συναντώνται και σε άλλες καταστάσεις. Όταν όμως επιμένουν, επιδεινώνονται ή συνοδεύονται από σαφείς αλλαγές στην αντίληψη και στη σκέψη, θα πρέπει να γίνει μια έγκαιρη επαγγελματική αξιολόγηση. Σύμφωνα με το NIMH, συχνά περνά πάνω από ένας χρόνος από την εμφάνιση ψυχωσικών συμπτωμάτων μέχρι τη θεραπεία, και η μείωση αυτού του διαστήματος έχει ιδιαίτερη σημασία για την ανάρρωση.
«Μήπως τρελαίνομαι;» Όταν ο φόβος αφορά την ίδια την πραγματικότητα
Ένας άνθρωπος μπορεί να νιώθει ότι ο κόσμος έγινε ξαφνικά παράξενος, μακρινός, σαν σκηνικό, και να τρομάζει ακριβώς επειδή το παρατηρεί. Το ερώτημα που τον απασχολεί είναι «μήπως χάνω την επαφή με την πραγματικότητα;». Ο φόβος αυτός δεν σημαίνει αυτομάτως ψύχωση. Μπορεί να συνοδεύει το έντονο άγχος.
Αποπροσωποποίηση, αποπραγμάτωση και ψύχωση: ποια είναι η διαφορά;
Στην αποπροσωποποίηση, το παράξενο αφορά κυρίως τον εαυτό και στην αποπραγμάτωση, τον εξωτερικό κόσμο, που μοιάζει ψεύτικος ή σκηνοθετημένος. Στην ψύχωση, μπορεί να υπάρχει σοβαρή διαταραχή της αξιολόγησης της πραγματικότητας, με ψευδαισθήσεις και παραληρητικές πεποιθήσεις. Η επίγνωση ότι η εμπειρία μοιάζει να είναι παράξενη μετράει στη διαφοροδιάγνωση, αλλά δεν αρκεί για να αποκλείσει ψύχωση. Για τον λόγο αυτόν, η διάκριση γίνεται από τον ειδικό. Τις δύο εμπειρίες τις εξηγούμε αναλυτικά στο άρθρο για την αποπροσωποποίηση και την αποπραγμάτωση..
Γιατί εμφανίζεται η ψύχωση;
Δεν υπάρχει μία μόνο αιτία. Η ψύχωση φαίνεται να προκύπτει από τη συνάντηση πολλών παραγόντων: γενετικής ευαλωτότητας, διαφορών στην ανάπτυξη του εγκεφάλου και έντονου στρες ή τραυματικών εμπειριών. Μπορεί, επίσης, να εμφανιστεί μέσα στη σχιζοφρένεια, σε διαταραχές της διάθεσης, μετά από χρήση ουσιών ή ορισμένων φαρμάκων, σε σοβαρή στέρηση ύπνου και σε σωματικές ή νευρολογικές παθήσεις.
Πιο χρήσιμο από το «έχει ψύχωση» είναι το ερώτημα τι συμβαίνει σε αυτόν τον άνθρωπο και μέσα σε ποιο πλαίσιο εμφανίστηκαν τα συμπτώματά του.
Πώς γίνεται η διάγνωση της ψύχωσης;
Η διάγνωση δεν στηρίζεται σε ένα σύμπτωμα. Ο ειδικός εξετάζει το είδος και την ένταση των εμπειριών, την έναρξη και τη διάρκειά τους, τη σχέση τους με τη διάθεση, τη χρήση ουσιών ή φαρμάκων, το ιστορικό και τις αλλαγές στη λειτουργικότητα. Όταν υπάρχουν ενδείξεις σωματικού ή νευρολογικού παράγοντα, χρειάζεται και ιατρική διερεύνηση.
Η αναμονή αυτής της σύνθεσης μπορεί να είναι επώδυνη για τον άνθρωπο και την οικογένειά του, γιατί όσο δεν υπάρχει όνομα δεν υπάρχει και σχέδιο αντιμετώπισης. Γι’ αυτό το πρώτο βήμα είναι η αξιολόγηση και όχι η ετικέτα.
Ψύχωση και σχιζοφρένεια: δεν ταυτίζονται
Η σχιζοφρένεια είναι συγκεκριμένη ψυχική διαταραχή, στην οποία τα ψυχωσικά συμπτώματα αποτελούν βασικό μέρος της εικόνας. Η ψύχωση είναι ένα σύνολο συμπτωμάτων που εμφανίζεται και αλλού, γι’ αυτό ένα πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο δεν σημαίνει αυτομάτως σχιζοφρένεια, και η διάγνωση χρειάζεται χρόνο και παρακολούθηση της πορείας. Το NIMH σημειώνει ότι κάποιος μπορεί να βιώσει ψύχωση και να μη διαγνωστεί ποτέ με σχιζοφρένεια ή με άλλη διαταραχή.
Διαταραχές της διάθεσης, ουσίες και σωματικές αιτίες
Ψυχωσικά συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν σε σοβαρά επεισόδια διάθεσης, όπως στη διπολική διαταραχή ή στη σοβαρή κατάθλιψη. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν εμφανίζονται μόνο μέσα στο επεισόδιο διάθεσης ή και ξεχωριστά από αυτό, γιατί τότε η διάγνωση και η φαρμακευτική αντιμετώπιση αλλάζουν.
Η ψύχωση δεν είναι πάντα προϊόν πρωτοπαθούς ψυχιατρικής διαταραχής. Μπορεί να συνδέεται με τη χρήση ή τη διακοπή ουσιών, με ορισμένα φάρμακα, με σοβαρή στέρηση ύπνου ή με σωματικές και νευρολογικές καταστάσεις. Όταν η έναρξη είναι απότομη ή ασυνήθιστη για την ηλικία και το ιστορικό του ανθρώπου, η ιατρική διερεύνηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Η κάνναβη απασχολεί πολλούς νέους. Στην ευρωπαϊκή μελέτη περιπτώσεων-μαρτύρων EU-GEI, η καθημερινή χρήση συνδεόταν με περίπου τριπλάσιες πιθανότητες εκδήλωσης ψυχωσικής διαταραχής και η καθημερινή χρήση κάνναβης υψηλής περιεκτικότητας σε THC με σχεδόν πενταπλάσιες. Η συσχέτιση οφειλόταν κυρίως στους καθημερινούς χρήστες. Το αν η σχέση είναι αιτιακή, αμφίδρομη ή εξαρτάται από την ευαλωτότητα του καθενός συζητείται ακόμη.
Επιλόχεια ψύχωση: όταν η ψύχωση εμφανίζεται μετά τη γέννηση
Ξεχωριστό πλαίσιο είναι η επιλόχεια ψύχωση, που σύμφωνα με μια ανασκόπηση της βιβλιογραφίας εμφανίζεται σε 1 έως 2 στις 1.000 γεννήσεις. Ξεκινά συνήθως απότομα, τις πρώτες ημέρες ή εβδομάδες μετά τον τοκετό, και συχνότερα μέσα στις δύο πρώτες. Μπορεί να αρχίσει ως έντονη διέγερση ή βαθιά θλίψη και να εξελιχθεί γρήγορα σε παραληρητικές ιδέες, ψευδαισθήσεις και σύγχυση.
Θεωρείται ψυχιατρικό επείγον, γιατί η κατάσταση μπορεί να επιδεινωθεί πολύ γρήγορα και να θέσει σε κίνδυνο τη μητέρα και το μωρό. Συχνά, συνδέεται με το φάσμα της διπολικής διαταραχής, και οι περισσότερες γυναίκες ανταποκρίνονται στη θεραπεία. Όποιος παρατηρεί τέτοιες αλλαγές σε μια νέα μητέρα χρειάζεται να ζητήσει άμεση ιατρική αξιολόγηση και όχι να περιμένει να περάσουν.
Είναι ένας άνθρωπος με ψύχωση επικίνδυνος;
Η ψύχωση δεν κάνει έναν άνθρωπο επικίνδυνο από μόνη της. Στις οξείες φάσεις μπορεί να υπάρχει σύγχυση, φόβος, διέγερση ή παρορμητικότητα, και κίνδυνος για τον ίδιο ή για άλλους, γι’ αυτό χρειάζεται εξατομικευμένη αξιολόγηση και όχι συμπέρασμα από μια διάγνωση. Οι αυτοκτονικές σκέψεις δεν πρέπει να υποτιμώνται, και το NIMH σημειώνει ότι ο κίνδυνος βίας και αυτοκτονίας μειώνεται με τη θεραπεία. Στη στιγμή της κρίσης, βοηθά η ηρεμία και η αποφυγή αντιπαράθεσης με τις πεποιθήσεις του.
Πώς αντιμετωπίζεται η ψύχωση;
Η αντιμετώπιση εξαρτάται από την αιτία και την κλινική εικόνα. Συνήθως, περιλαμβάνει αντιψυχωσική αγωγή, ψυχολογικές παρεμβάσεις, στήριξη της οικογένειας και ψυχοκοινωνική υποστήριξη. Για το πρώτο επεισόδιο, οι οδηγίες του NICE (Εθνικό Ινστιτούτο Αριστείας στην Υγεία και τη Φροντίδα του Ηνωμένου Βασιλείου) προτείνουν αντιψυχωσική αγωγή σε συνδυασμό με ατομική γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία και οικογενειακή παρέμβαση.
Στις ΗΠΑ, το NIMH περιγράφει ως πρότυπο φροντίδας για την πρώιμη ψύχωση τη συντονισμένη εξειδικευμένη φροντίδα: μια ομάδα ειδικών συνεργάζεται με τον ίδιο τον άνθρωπο και την οικογένειά του και συνδυάζει ψυχοθεραπεία, φαρμακευτική αγωγή, υποστήριξη στην εργασία ή στις σπουδές και διαχείριση πρακτικών προβλημάτων. Τα αποτελέσματα είναι καλύτερα όταν η θεραπεία ξεκινά νωρίς.
Ο άνθρωπος συμμετέχει, όσο το επιτρέπει η κατάστασή του, στις αποφάσεις για τη θεραπεία του. Η ανάρρωση αφορά και την επιστροφή σε μια ζωή με σχέσεις και προσωπικό νόημα, όχι μόνο την υποχώρηση των συμπτωμάτων.
Περνάει η ψύχωση; Μπορεί να υπάρξει ανάρρωση;
Η πορεία δεν είναι προκαθορισμένη. Ορισμένοι άνθρωποι βιώνουν ένα ψυχωσικό επεισόδιο και δεν ξαναβιώνουν ψύχωση, ενώ άλλοι χρειάζονται μακροχρόνια θεραπεία και υποστήριξη. Σύμφωνα με το NIMH, μερικοί από όσους λαμβάνουν έγκαιρη θεραπεία δεν έχουν δεύτερο επεισόδιο, και για άλλους η ανάρρωση σημαίνει ότι μπορούν να ζήσουν μια γεμάτη και παραγωγική ζωή, ακόμη κι όταν κάποια συμπτώματα επιμένουν ή επιστρέφουν.
Η πορεία δεν δικαιολογεί ούτε μοιρολατρία ούτε εύκολη αισιοδοξία. Μετά από ένα επεισόδιο, μπορεί να χρειαστεί χρόνος μέχρι να επιστρέψει η εμπιστοσύνη στον εαυτό, στους άλλους και στην ίδια την πραγματικότητα. Με σωστή στήριξη, αρκετοί άνθρωποι επιστρέφουν σε σχέσεις, δουλειά ή σπουδές, ακόμη κι όταν η ψύχωση δεν εξαφανίζεται εντελώς.
Το χάσμα από το οποίο ξεκινήσαμε γεφυρώνεται, όταν γεφυρώνεται, με θεραπεία και με ανθρώπους που μένουν δίπλα στον άνθρωπο, χωρίς να τον διορθώνουν διαρκώς.
Πότε χρειάζεται άμεση αξιολόγηση;
Επαγγελματική αξιολόγηση χρειάζεται όταν εμφανίζονται επίμονες ή έντονες ψυχωσικές εμπειρίες, όπως φωνές ή άλλες ψευδαισθήσεις, ισχυρές πεποιθήσεις που δεν μπορούν να αναθεωρηθούν, σοβαρή αποδιοργάνωση της σκέψης ή της συμπεριφοράς, απότομη πτώση της λειτουργικότητας ή σοβαρή διαταραχή του ύπνου. Η αξιολόγηση δεν προκαθορίζει διάγνωση: αποσκοπεί στο να καταλάβουμε τι συμβαίνει, ώστε ο άνθρωπος να μη μείνει μόνος με μια εμπειρία που μπορεί να είναι βαθιά τρομακτική.
Όταν υπάρχει άμεσος κίνδυνος για τη ζωή ή την ασφάλεια του ανθρώπου ή κάποιου άλλου, το 112 είναι ο αριθμός έκτακτης ανάγκης. Για ψυχολογική υποστήριξη, μπορεί κανείς να απευθυνθεί στη Γραμμή Ψυχολογικής Υποστήριξης 10306, και για αυτοκτονικές σκέψεις στη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018.
Συχνές ερωτήσεις
Ποια είναι τα πρώτα σημάδια της ψύχωσης;
Σε πολλούς ανθρώπους προηγούνται κοινωνική απόσυρση, διαταραγμένος ύπνος, δυσκολία συγκέντρωσης και πτώση της απόδοσης. Μόνα τους δεν σημαίνουν ψύχωση. Αν, όμως, επιμένουν ή συνοδεύονται από αλλαγές στην αντίληψη, αξίζει αξιολόγηση από ειδικό.
Είναι η ψύχωση το ίδιο με τη σχιζοφρένεια;
Όχι. Η σχιζοφρένεια είναι μία συγκεκριμένη διαταραχή στην οποία η ψύχωση είναι βασικό στοιχείο, ενώ ψύχωση μπορεί να εμφανιστεί και σε διαταραχές της διάθεσης, με ουσίες ή φάρμακα και σε σωματικές παθήσεις.
Πόσο διαρκεί ένα ψυχωτικό επεισόδιο;
Εξαρτάται από την αιτία. Στην οξεία και παροδική ψυχωτική διαταραχή της ICD-11 το επεισόδιο δεν ξεπερνά τους τρεις μήνες, ενώ σε άλλες καταστάσεις μπορεί να χρειαστεί μακροχρόνια θεραπεία και υποστήριξη.
Η κάνναβη μπορεί να προκαλέσει ψύχωση;
Η καθημερινή χρήση, ιδίως κάνναβης υψηλής περιεκτικότητας σε THC, συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο ψυχωσικής διαταραχής. Το αν η σχέση είναι αιτιακή συζητείται, και δεν σημαίνει ότι κάθε χρήστης θα εμφανίσει ψύχωση.
Τι είναι η επιλόχεια ψύχωση;
Είναι σπάνια και σοβαρή κατάσταση που εμφανίζεται συνήθως τις πρώτες ημέρες ή εβδομάδες μετά τον τοκετό. Αντιμετωπίζεται ως επείγουσα κατάσταση και χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση.
Πώς αντιμετωπίζεται η ψύχωση;
Συνήθως με αντιψυχωσική αγωγή, ψυχολογικές παρεμβάσεις όπως η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, οικογενειακή στήριξη και ψυχοκοινωνική υποστήριξη, προσαρμοσμένα στην αιτία και στον κάθε άνθρωπο.
Σημείωση
Το παρόν άρθρο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την προσωπική αξιολόγηση, διάγνωση ή θεραπεία από επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
