Ψυχώσεις και οικογένεια: Η ανάγκη για υποστήριξη
Οι ψυχώσεις ανήκουν στις πλέον σοβαρές ψυχικές διαταραχές. Για το λόγο αυτό, όταν ένα άτομο εμφανίζει αυτού του είδους την ψυχική διαταραχή, όλες σχεδόν οι προσπάθειες εστιάζονται στο άτομο που έχει ασθενήσει. Οι ψυχώσεις και η οικογένεια συνδέονται άρρηκτα, καθώς η διαταραχή επηρεάζει κάθε μέλος του σπιτιού.
Συχνότατα, όμως, εδώ στην πατρίδα μας, αγνοείται η μεγάλη σημασία της συμμετοχής των προσώπων του άμεσου περιβάλλοντος στη φροντίδα του ασθενούς, καθώς και η δική τους ανάγκη για καθοδήγηση και συστηματική βοήθεια.
Το να ανήκει κάποιος στο άμεσο οικογενειακό περιβάλλον ατόμου με ψύχωση είναι μια πολύ δύσκολη και επίπονη θέση. Η καθημερινότητα των οικείων χαρακτηρίζεται από:
Την αβεβαιότητα και την αγωνία για την έκβαση της νόσου.
Τον φόβο μήπως ο ασθενής βλάψει με οποιονδήποτε τρόπο τον εαυτό του ή άλλους.
Το μεγάλο βάρος της φροντίδας του πάσχοντος.
Ο φόβο και η αγωνία εντείνονται ακόμη περισσότερο στην περίπτωση που ο άνθρωπός τους διαγνωσθεί με σχιζοφρένεια, καθώς το 1/3 των περιπτώσεων αυτών δεν αποκαθίσταται ποτέ.
Θα πρέπει, όμως, να τονιστεί πως, εκτός από τις μεγάλες δυσκολίες, υπάρχει και πολύ μεγάλη αγάπη και έγνοια από την πλευρά των οικείων του ασθενούς. Αυτά τα στοιχεία δεν θα πρέπει να παραβλέπονται, ούτε να θεωρούνται απλώς δεδομένα.
Στατιστικά στοιχεία φροντίδας: Έχει υπολογισθεί πως ο μέσος χρόνος που διαθέτουν τα συγγενικά πρόσωπα για τη φροντίδα αντιστοιχεί περίπου με εργασία 4 ωρών ημερησίως, ενώ ο οικογενειακός προϋπολογισμός επιβαρύνεται με αυξημένα έξοδα κατά 14% περίπου.
Ο καθοριστικός ρόλος των οικείων στη θεραπευτική προσπάθεια
Η αποκατάσταση από μια τέτοιου είδους ασθένεια είναι μεν μια ατομική διαδικασία, όμως εξαρτάται άμεσα από ένα κοινωνικό πλαίσιο που, αν λειτουργεί σωστά, τη διευκολύνει πολύ.
Η συμβολή των άλλων στη διαδικασία αποκατάστασης των ασθενών με ψύχωση περιλαμβάνει απαραίτητα συστατικά όπως:
Την έγνοια και την αποδοχή.
Την προσοχή και τον σεβασμό προς τον ασθενή.
Τη διασφάλιση ότι ακούγεται η φωνή του.
Όλοι οι ασθενείς χρειάζονται τα ίδια πράγματα που χρειάζεται και κάθε υγιές άτομο, αν και σε μεγαλύτερο βαθμό και με πολύ πιο σαφή και ξεκάθαρο τρόπο.
Κοινωνική αλληλεπίδραση και αποκατάσταση
Οι διάφορες ιατρικές, κοινωνικές και ψυχολογικού τύπου παρεμβάσεις είναι απαραίτητες και οφείλουν να έχουν τη μέγιστη δυνατή ποιότητα. Ωστόσο, η βασικότερη όλων είναι αυτή που αφορά τις κοινωνικές σχέσεις. Συγκεκριμένα, πρόκειται για την κοινωνική αλληλεπίδραση του ασθενούς.
Καθοριστική σημασία στην προσπάθεια ολικής αποκατάστασης έχουν:
Η σχέση και η αλληλεπίδραση με το οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον.
Η συνεργασία με τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας που εμπλέκονται στη θεραπεία.
Οι σημαντικότεροι όλων είναι τα άτομα του οικογενειακού περιβάλλοντος. Η ύπαρξή τους και μόνο σημαίνει πολλά, καθώς αντιπροσωπεύουν τη συνέχεια της ζωής του ασθενούς —τόσο προς τα πίσω όσο και προς το μέλλον. Γίνονται εκπρόσωποι και φορείς νοήματος και ελπίδας, η οποία αποτελεί πάντα πηγή ενέργειας για κάθε αγώνα στη ζωή.
Από τα ανωτέρω προκύπτει πως η σχέση ενός ατόμου με ψύχωση με τα άτομα του άμεσου οικογενειακού περιβάλλοντός του δεν αποτελεί απλά αυτονόητο δικαίωμα, αλλά και μία σημαντικότατη θεραπευτική συνιστώσα στην προσπάθεια αποκατάστασης της υγείας του.
Η σωστή καθοδήγηση των οικείων είναι θεμέλιο για την πορεία του ασθενούς. Στην αρχική σελίδα του i-psyxologos.gr θα βρείτε πόρους υποστήριξης, ενώ μπορείτε να ενημερωθείτε για τις online συνεδρίες ή να κλείσετε ένα ραντεβού στο γραφείο
Η θέση του άμεσου περιβάλλοντος και η επιτακτική ανάγκη για υποστήριξη
Ιστορικά, η ψυχιατρική περίθαλψη σε μεγάλα ιδρύματα χαρακτηριζόταν από την καθολική και μακρόχρονη απομόνωση του ασθενούς. Αυτό είχε ως άμεση συνέπεια τη διακοπή των επαφών του με το κοινωνικό και οικογενειακό του περιβάλλον.
Ωστόσο, μετά τα μέσα του προηγούμενου αιώνα, η εμφάνιση νέων θεραπευτικών μέσων, η αλλαγή του ιδεολογικού πλαισίου και το υψηλό κόστος των ιδρυμάτων οδήγησαν σε μια σταδιακή επανεκτίμηση. Συγκεκριμένα, ένα σημαντικότατο στοιχείο της αλλαγής αυτής ήταν η ήπια μετάβαση από την ιδρυματική φροντίδα σε περίθαλψη εκτός ιδρυμάτων, με τη βοήθεια στοχευμένων κοινωνικών παρεμβάσεων.
Από την αποϊδρυματοποίηση στην οικογενειακή φροντίδα
Η οδηγία της δεκαετίας του 1980 για την αποϊδρυματοποίηση των χρόνιων ψυχιατρικών περιστατικών οδήγησε την Ευρώπη στην αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων. Ένας βασικότατος και υπερπολύτιμος πυλώνας αυτού του νέου τρόπου φροντίδας είναι η συμμετοχή των ατόμων του άμεσου περιβάλλοντος.
Είναι πλέον επιστημονικά τεκμηριωμένο πως οι ψυχικά ασθενείς είναι υπερβολικά ευαίσθητοι και ευάλωτοι απέναντι σε οποιαδήποτε αλλαγή του περιβάλλοντός τους. Για τον λόγο αυτό:
Η ψυχιατρική ημερήσια φροντίδα πρέπει να παρέχεται στο άμεσο φυσικό περιβάλλον του ασθενούς.
Οι παρεμβάσεις οφείλουν να συμβάλουν στη διατήρηση του κοινωνικού του δικτύου.
Στο διάβα της ιστορίας, ο ρόλος των οικείων αναγνωρίστηκε σταδιακά, φτάνοντας σήμερα να θεωρείται καθοριστικός για τη σταθερότητα του ασθενούς.
Η δοκιμασία της οικογενειακής συνοχής και το ψυχικό κόστος
Αν και ο ασθενής και οι οικείοι του μπορεί να ερμηνεύουν διαφορετικά την πραγματικότητα, μοιράζονται έναν «κοινό τόπο» όπου αλληλοεπιδρούν. Σε αυτό το πλαίσιο, η συνοχή της οικογένειας δοκιμάζεται σκληρά. Η προσπάθεια κάλυψης των αναγκών όλων των μελών έχει μεγάλο ψυχικό κόστος και μπορεί να οδηγήσει σε:
Ψυχική εξουθένωση ή συναισθηματική κρίση των φροντιστών.
Παραμέριση των προσωπικών αναγκών των οικείων, καθώς οι ανάγκες του ασθενούς αποκτούν απόλυτη προτεραιότητα.
Αισθήματα ενοχής, όταν οι γονείς ή οι συγγενείς νιώθουν ότι δεν επαρκούν.
Η επίδραση στα αδέλφια του ασθενούς
Σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν μικρότερα αδέλφια στην οικογένεια, η κατάσταση περιπλέκεται:
Μπορεί να παρατηρηθούν εκδηλώσεις ζήλιας, καθώς ο ασθενής εισπράττει το μεγαλύτερο μέρος της προσοχής.
Συχνά ανακύπτουν φόβοι κληρονομικότητας (μήπως νοσήσουν οι ίδιοι ή οι απόγονοί τους).
Υπάρχουν, ωστόσο, και θετικές επιπτώσεις, όπως η πρώιμη προσωπική ωρίμανση και η ανάπτυξη μιας στενότερης, βαθιάς σχέσης με τον αδελφό που νοσεί.
Η ανάγκη για επιστημονική καθοδήγηση και ειδική βοήθεια
Όταν εμφανίζεται μια ψύχωση, τα ερωτήματα είναι αμέτρητα και οι οικείοι δεν μπορούν να απαντήσουν μόνοι τους. Η ανάγκη για καθοδήγηση είναι επιτακτική. Η αμεσότητα στην πρόσβαση σε ειδικούς ψυχικής υγείας είναι απαραίτητη γιατί:
Προσφέρει στήριξη και διευκρινίσεις στους φροντιστές.
Μειώνει σημαντικά τη συχνότητα υποτροπών της νόσου.
Περιορίζει την ανάγκη για επανειλημμένες νοσηλείες.
Παράλληλα, η επιστημονική παρέμβαση μειώνει σημαντικά τη συχνότητα υποτροπών της νόσου και περιορίζει την ανάγκη για επανειλημμένες νοσηλείες. Η επιστημονική τεκμηρίωση καταδεικνύει ότι η βοήθεια για τις ψυχώσεις και την οικογένεια δεν είναι πολυτέλεια, αλλά θεραπευτική αναγκαιότητα με απτά αποτελέσματα για την πορεία του ασθενούς.
Οι ψυχολογικές συνέπειες στους συγγενείς: Ενοχές και ντροπή
Όταν ένα μέλος της οικογένειας πλήττεται από κάποια σοβαρή ψυχική ασθένεια, πέραν του άγχους, του φόβου, της θλίψης και της αβεβαιότητας, αναδύονται σχεδόν πάντα και αισθήματα ντροπής και ενοχής.
Πολύ απλά, θα μπορούσαμε να ορίσουμε τη διαφορά τους ως εξής:
Τα αισθήματα ντροπής αφορούν σε κάποιο λάθος στον εαυτό μας.
Τα αισθήματα ενοχής αφορούν σε κάποιο λάθος που έχουμε κάνει.
Υπάρχουν φορές που νιώθουμε ντροπή, όχι όμως και ενοχή, ενώ όταν νιώθουμε ενοχή, υπάρχει πάντα στο βάθος και κάποιου είδους απόχρωση ντροπής. Ο συνδυασμός αυτών των δύο είναι ο πλέον επώδυνος για τον ψυχισμό. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ντροπή μπορεί να συνεχίσει να υφίσταται, παρόλο που οι ενοχές έχουν υποχωρήσει.
Ο φαύλος κύκλος των συναισθημάτων
Ο φόβος των συγγενικών προσώπων μήπως επιδεινωθεί η κατάσταση του ασθενούς —σε περίπτωση που δείξουν τα αναπόφευκτα αισθήματα θυμού τους— τα οδηγεί στην απώθηση του θυμού ή στη στροφή του προς τον ίδιο τους τον εαυτό. Αυτό, με τη σειρά του, πυροδοτεί έντονα αισθήματα ενοχής. Επομένως, ανοίγει την πόρτα στην κατάθλιψη.
Ειδικά στους γονείς παιδιών ή εφήβων, τα αισθήματα ενοχής είναι σχεδόν αναπόφευκτα, καθώς συχνά βασανίζονται από το ερώτημα μήπως οι ίδιοι ήταν η αιτία ή συνέβαλαν στην ασθένεια του παιδιού τους.
Θυμός, ανημπόρια και προσωπικά όρια
Συχνά συνυπάρχουν αισθήματα θυμού και ανημπόριας, τα οποία στρέφονται προς:
Τις πολύ δύσκολες και πολλές φορές ακατανόητες αντιδράσεις του ασθενούς.
Την κοινωνία με τα ταμπού και τις προκαταλήψεις της.
Τις διάφορες υπηρεσίες ψυχικής υγείας για την ανεπαρκή τους βοήθεια.
Ακόμα και αυτά τα αισθήματα οδηγούν στην εμφάνιση ενοχής, παρόλο που δεν υπάρχει προσωπική ευθύνη. Αυτό συμβαίνει συνήθως όταν το άτομο δεν είναι σε θέση να αποδεχθεί τα προσωπικά του όρια και τις αντοχές του, επωμιζόμενο ευθύνες που δεν του ανήκουν.
Έχει διαπιστωθεί πως οι δυσκολίες της φροντίδας ή εποπτείας του ασθενούς επηρεάζουν τη συναισθηματική ισορροπία των οικείων, προκαλώντας:
Άγχος και θλίψη.
Ανησυχία για το μέλλον και μοναξιά.
Φόβο για τυχόν βίαιες συμπεριφορές ή για το ενδεχόμενο ο ασθενής να κάνει κακό στον εαυτό του.
Ο φόβος του κοινωνικού στίγματος
Οι προκαταλήψεις του κοινωνικού περίγυρου απέναντι στην ψυχική νόσο εκλαμβάνονται συχνά από τους συγγενείς ως στιγματισμός. Αυτό προκαλεί αισθήματα ανεπάρκειας, ντροπής και κοινωνικού αποκλεισμού.
Εξαιτίας αυτής της κατάστασης:
Επηρεάζονται οι σχέσεις μεταξύ των μελών της οικογένειας.
Διαταράσσονται οι επαφές με τον κοινωνικό περίγυρο.
Μειώνεται η δυνατότητα της οικογένειας να εισπράξει την πολύτιμη κοινωνική στήριξη που χρειάζεται.
Επίλογος: Η εξέλιξη της φροντίδας στις ψυχώσεις
Πριν από πάρα πολλά χρόνια, τα άτομα με σοβαρές ψυχικές διαταραχές φροντίζονταν από τις οικογένειές τους ή από την τοπική τους κοινωνία, με μικρή μόνο βοήθεια από το όποιο δημόσιο σύστημα περίθαλψης υπήρχε τότε.
Όταν κάποια στιγμή δημιουργήθηκαν τα μεγάλα ψυχιατρικά ιδρύματα, η κατάσταση άλλαξε δραματικά:
Οι ασθενείς απομονώθηκαν εντελώς από τον έξω κόσμο (όχι από επιλογή τους).
Έχασαν σχεδόν παντελώς κάθε επαφή με τις οικογένειές τους.
Για πολλά χρόνια, απαγορεύονταν ακόμα και οι επισκέψεις κάθε οικείου προσώπου στον ασθενή.
Σήμερα, η ψυχιατρική περίθαλψη ατόμων με ψυχωσικές διαταραχές εστιάζεται πλέον, ολοένα και περισσότερο, σε μεθόδους που δεν εξαντλούνται στην παραδοσιακή νοσοκομειακή περίθαλψη. Επομένως, αναζητούνται λύσεις πέρα από το νοσοκομείο. Συμπερασματικά, η σχέση ανάμεσα στις ψυχώσεις και την οικογένεια απαιτεί διαρκή ενημέρωση και ενσυναίσθηση. Σε αρκετές πλέον χώρες, οι παθητικές παρεμβάσεις αντικαθίστανται σταδιακά με πιο διαδραστικές, στις οποίες συμπεριλαμβάνεται ως σημαντική συνιστώσα η συμμετοχή των ατόμων του άμεσου οικογενειακού περιβάλλοντος του ασθενούς.
Παρόλα αυτά, παραμένει μια σημαντική πρόκληση: οι πραγματικές ανάγκες των ατόμων αυτών συχνά αγνοούνται. Αυτή η παράλειψη έχει άμεσες συνέπειες:
Στην ψυχική υγεία και αντοχή των συγγενών.
Στην τελική κατάσταση και την πορεία του ίδιου του ασθενούς.
Η υποστήριξη των οικείων είναι ο ακρογωνιαίος λίθος για την ανάρρωση. Αν νιώθετε ότι χρειάζεστε εξειδικευμένη καθοδήγηση για να διαχειριστείτε τις προκλήσεις που φέρνουν οι ψυχώσεις στην οικογένεια, μπορείτε να επισκεφθείτε την αρχική σελίδα του i-psyxologos.gr. Είμαι στη διάθεσή σας για online συνεδρίες ή για ένα ραντεβού στο γραφείο για δια ζώσης επικοινωνία.
Η επιστημονική τεκμηρίωση καταδεικνύει ότι η βοήθεια για τις ψυχώσεις και την οικογένεια δεν είναι πολυτέλεια, αλλά θεραπευτική αναγκαιότητα.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
