Το σύνδρομο του απατεώνα είναι ένα ψυχολογικό βίωμα που κάνει ακόμη και ιδιαίτερα ικανούς ή επιτυχημένους ανθρώπους να αμφιβάλλουν αν αξίζουν πραγματικά όσα έχουν πετύχει. Συχνά αποδίδουν την επιτυχία τους στην τύχη ή στις συγκυρίες και ζουν με τον φόβο ότι κάποια στιγμή οι άλλοι θα ανακαλύψουν πως δεν είναι τόσο ικανοί όσο φαίνονται.

Εισαγωγή: Η σκιά πίσω από την επιτυχία

Το μήνυμα γράφει «Συγχαρητήρια». Οι συνάδελφοι χαμογελούν, κάποιοι σφίγγουν το χέρι του, άλλοι λένε πως το άξιζε. Κι όμως, λίγα λεπτά αργότερα, όταν η πόρτα κλείνει και μένει μόνος, η πρώτη σκέψη που περνά από το μυαλό του δεν είναι ότι τα κατάφερε. Είναι πως ίσως έγινε κάποιο λάθος. Πως αργά ή γρήγορα κάποιος θα καταλάβει ότι δεν είναι τόσο ικανός όσο πιστεύουν.

Υπάρχουν άνθρωποι που, κοιτάζοντας τη ζωή τους από έξω, φαίνεται πως έχουν καταφέρει πολλά. Έχουν σπουδάσει, έχουν εξελιχθεί επαγγελματικά, έχουν αναλάβει θέσεις ευθύνης ή έχουν κερδίσει την εκτίμηση των άλλων. Κι όμως, πίσω από αυτή την εικόνα επάρκειας κρύβεται συχνά μια εσωτερική πραγματικότητα εντελώς διαφορετική. Μια αμφιβολία που επιμένει παρά τις αποδείξεις. Ένας φόβος ότι, αργά ή γρήγορα, οι άλλοι θα ανακαλύψουν πως δεν είναι τόσο ικανοί όσο φαίνονται.

Αυτό που περιγράφεται ως Σύνδρομο του Απατεώνα δεν είναι διάγνωση, αλλά βίωμα. Δεν ξέρω αν αυτό ισχύει για όλους, αλλά σε όσους το έχουν περιγράψει, η κοινή γραμμή είναι πάντα αυτή: η επιτυχία δεν φτάνει εκεί που θα έπρεπε. Και το παράδοξο είναι ότι το φαινόμενο αφορά κυρίως ανθρώπους που έχουν κάθε λόγο να εμπιστεύονται τον εαυτό τους. Όσο περισσότερα πετυχαίνουν, τόσο πιο πιεστική γίνεται η ανάγκη να αποδείξουν ότι τα αξίζουν. Η επιτυχία, αντί να λειτουργεί ως πηγή ασφάλειας, μετατρέπεται σε μια νέα αφορμή αμφιβολίας.

Για όσους ενδιαφέρονται να γνωρίσουν περισσότερα σχετικά με το φαινόμενο του απατεώνα, η American Psychological Association (APA) παρουσιάζει μια συνοπτική επιστημονική επισκόπηση και πρακτικές προσεγγίσεις για την κατανόησή του

Όταν η επιτυχία δεν γίνεται προσωπικό βίωμα

Λίγες ημέρες μετά την προαγωγή που είχε επιδιώξει επί χρόνια, μια γυναίκα είπε κάτι που αποτυπώνει με ακρίβεια αυτό το βίωμα: «Ένιωσα σαν να ανακάλυψαν ότι έκαναν λάθος που με διάλεξαν, και απλώς δεν το έχουν πει ακόμα.» Δεν ήταν κατάθλιψη. Δεν ήταν έλλειψη φιλοδοξίας. Ήταν κάτι πιο συγκεκριμένο και πιο δύσκολο να περιγραφεί: η αδυναμία να νιώσεις αυτό που ήδη γνωρίζεις λογικά.

Αυτή είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική πλευρά του φαινομένου. Ο άνθρωπος αναγνωρίζει ότι έχει εργαστεί σκληρά, ότι διαθέτει γνώσεις και εμπειρία, ότι οι άλλοι τον εμπιστεύονται. Και ωστόσο, βαθιά μέσα του, δυσκολεύεται να πιστέψει ότι οι επιτυχίες του αντανακλούν πραγματικές ικανότητες. Κάτι επιμένει να μην του ανήκουν, σαν να τα κρατά δανεικά, περιμένοντας να τα ζητήσουν πίσω.

Οι επιτυχίες ερμηνεύονται ως αποτέλεσμα τύχης, συγκυρίας ή ευνοϊκών συνθηκών. Οι αποτυχίες, αντίθετα, αποκτούν δυσανάλογη βαρύτητα και αντιμετωπίζονται ως επιβεβαίωση μιας υποτιθέμενης ανεπάρκειας που κρυβόταν εκεί πάντα, που απλώς δεν είχε έρθει ακόμα η ώρα να φανεί.

Έτσι δημιουργείται μια ασύμμετρη λογιστική. Τα θετικά δεν αθροίζονται. Τα αρνητικά αθροίζονται με τόκους. Ο άνθρωπος μοιάζει να διαθέτει ένα εσωτερικό φίλτρο που απορρίπτει οτιδήποτε θα μπορούσε να ενισχύσει την αυτοπεποίθησή του, και κρατά μόνο ό,τι την υπονομεύει.

Γι’ αυτό οι εξωτερικές επιτυχίες σπάνια λύνουν το πρόβλημα. Κάθε νέο επίτευγμα προσφέρει μια προσωρινή ανακούφιση, η οποία σύντομα υποχωρεί μπροστά στην επόμενη πρόκληση. Η ανασφάλεια επιστρέφει και η ανάγκη για νέα επιβεβαίωση ανανεώνεται.

Κακά τα ψέματα: δεν νιώθει ανεπαρκής επειδή αποτυγχάνει. Νιώθει ανεπαρκής παρά το γεγονός ότι πετυχαίνει.

Όταν η αξία πρέπει να κερδίζεται

Η ψυχοδυναμική προσέγγιση υποστηρίζει ότι η αυτοεκτίμηση αναπτύσσεται μέσα από τις πρώιμες εμπειρίες αναγνώρισης. Όταν το παιδί βιώνει ότι αγαπιέται, ανεξάρτητα από τις επιδόσεις του, δημιουργεί μια σταθερότερη αίσθηση αξίας, κάτι που δεν χρειάζεται να αποδείξει για να υπάρξει.

Δεν συμβαίνει πάντα αυτό.

Σε αρκετές οικογένειες, η επιβεβαίωση συνδέεται αδιόρατα με τα αποτελέσματα. Δεν χρειάζεται να γίνει με κακόβουλο τρόπο. Συχνά γίνεται με αγάπη, με φιλοδοξία για το παιδί, με τη βαθιά πεποίθηση ότι η απαίτηση είναι δείγμα σεβασμού. Και όμως το παιδί το διαβάζει: επαινείται όταν διακρίνεται, όταν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες, όταν δεν ενοχλεί με τις αδυναμίες του. Σταδιακά διαμορφώνεται μια πεποίθηση που δεν ειπώθηκε ποτέ με λόγια, αλλά γράφτηκε βαθιά:

Αξίζω όταν πετυχαίνω.

Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η εξίσωση δεν προσφέρει ποτέ μόνιμη ασφάλεια. Κάθε επιτυχία πρέπει να επαναλαμβάνεται για να συντηρηθεί η αίσθηση επάρκειας. Και παράλληλα αναπτύσσεται ένας αυστηρός εσωτερικός κριτής, δηλαδή μια φωνή που δεν ικανοποιείται εύκολα, που μετακινεί συνεχώς τον πήχη και που αντιμετωπίζει κάθε επίτευγμα ως κάτι απλώς αναμενόμενο, ως τον κατώτατο πήχη, όχι ως απόδειξη.

Ο άνθρωπος καταλήγει να κυνηγά την αποδοχή μέσα από την απόδοση, χωρίς ποτέ να αισθάνεται πραγματικά ασφαλής. Η επιτυχία παύει να είναι πηγή χαράς και γίνεται υποχρέωση. Και αυτή η υποχρέωση μοιάζει να μη φτάνει ποτέ στο τέλος της, κάθε επίτευγμα γεννά αμέσως την ανάγκη για το επόμενο. Όταν η προσωπική μας αξία εξαρτάται υπερβολικά από την αποδοχή και την επίδοση, συχνά δυσκολευόμαστε και να θέσουμε υγιή όρια στις σχέσεις μας.

Τελειοθηρία, ντροπή και ο φόβος που δεν λέγεται

Το σύνδρομο του απατεώνα συνδέεται στενά με την τελειοθηρία. Όχι με την υγιή επιθυμία για ποιότητα, αλλά με την ανάγκη αποφυγής της έκθεσης. Ο τελειομανής πιστεύει, έστω ασυνείδητα, ότι αν κάνει τα πάντα άψογα δεν θα αποκαλυφθούν οι αδυναμίες του. Το λάθος αποκτά υπερβολική σημασία γιατί βιώνεται ως απειλή για την εικόνα του εαυτού, όχι ως πληροφορία, αλλά ως απόδειξη αυτού που φοβάται πως είναι. Η συνεχής ανάγκη να ανταποκρινόμαστε σε υψηλές απαιτήσεις έχει σημαντικό ψυχικό κόστος, το οποίο συχνά περνά απαρατήρητο.

Πίσω από αυτή τη δυναμική βρίσκεται συχνά η ντροπή.

Η ενοχή σχετίζεται με κάτι που κάναμε. Η ντροπή σχετίζεται με αυτό που πιστεύουμε ότι είμαστε, με την αίσθηση ότι υπάρχει κάτι ανεπαρκές στον πυρήνα της ύπαρξής μας. Δεν είναι ένα συναίσθημα που έρχεται και φεύγει. Είναι ένας φακός μέσα από τον οποίο φιλτράρεται κάθε εμπειρία, και ο φακός αυτός διαστρεβλώνει: κάνει τον έπαινο να φαίνεται υπερβολικός, την αναγνώριση να μοιάζει άδικη και την επιτυχία σαν κάτι που δεν του ανήκει πραγματικά.

Όταν η ντροπή εγκαθίσταται ως μέρος της ταυτότητας, το άτομο αισθάνεται ότι οι άλλοι βλέπουν μια εικόνα που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, και κάπου εδώ γεννιέται ο φόβος της αποκάλυψης. Όχι ο φόβος μιας συγκεκριμένης αποτυχίας, αλλά ο φόβος ότι κάποια στιγμή οι άλλοι θα δουν αυτό που το ίδιο το άτομο πιστεύει ότι είναι. Και αυτή η αναμονή, δηλαδή η συνεχής επαγρύπνηση, το να προσέχεις κάθε λέξη, να ελέγχεις κάθε εντύπωση, είναι εξαντλητική με τον δικό της τρόπο.

Γιατί η επιτυχία δεν λύνει το πρόβλημα, και πολλές φορές το βαθαίνει

Ένα από τα πιο παράδοξα στοιχεία του συνδρόμου του απατεώνα είναι ότι η επιτυχία συχνά δεν μειώνει την αμφιβολία, αντίθετα την ενισχύει. Κάθε νέα επιτυχία δημιουργεί νέες προσδοκίες. Ο άνθρωπος δεν αισθάνεται ότι έφτασε κάπου. Αισθάνεται ότι πρέπει να συνεχίσει να αποδεικνύει.

Και εδώ είναι κάτι που σπάνια λέγεται: η επιτυχία αρχίζει να γίνεται φορτίο με τον δικό της τρόπο. Γιατί τώρα υπάρχει κάτι να χαθεί. Η φήμη, η εικόνα, η θέση, όλα αυτά μοιάζουν τώρα με κάτι που μπορεί να χαθεί ανά πάσα στιγμή και γι’ αυτό πρέπει διαρκώς να προστατεύονται. Ο φόβος της αποκάλυψης δεν μικραίνει με την επιτυχία, αντίθετα μεγαλώνει, γιατί μεγαλώνει αυτό που θεωρείται ότι κινδυνεύει.

Σε βαθύτερο επίπεδο, αυτό συνδέεται με τον τρόπο που οργανώνεται η ταυτότητα. Πολλοί άνθρωποι που βιώνουν το σύνδρομο του απατεώνα έχουν μάθει να αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους μέσα από συγκεκριμένους ρόλους: το «καλό παιδί», τον «άριστο μαθητή», τον άνθρωπο που δεν επιτρέπεται να αποτύχει. Οι ρόλοι αυτοί προσφέρουν αναγνώριση, αλλά σταδιακά περιορίζουν την αίσθηση του ποιος είναι κανείς έξω από αυτούς. Κι έτσι, κάθε επαγγελματική πρόκληση αποκτά μια υπαρξιακή διάσταση: δεν κρίνεται μια παρουσίαση ή ένα έργο. Κρίνεται ο ίδιος ο άνθρωπος. Γι’ αυτό και μια μικρή παρατήρηση από έναν προϊστάμενο ή μια ερώτηση σε μια σύσκεψη μπορεί να βιωθεί δυσανάλογα έντονα. Δεν αμφισβητείται μόνο μια δουλειά, μοιάζει να αμφισβητείται η ίδια η αξία του ανθρώπου που την έκανε.

Όταν η ταυτότητα συγχωνεύεται με την επίδοση, ακόμη και μικρές αποτυχίες αποκτούν δυσανάλογη βαρύτητα. Δεν απειλείται απλώς μια επαγγελματική εικόνα. Απειλείται ο τρόπος με τον οποίο το άτομο έχει μάθει να γνωρίζει τον εαυτό του.

Τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν αυτή τη δυναμική. Προβάλλουν διαρκώς μια επιλεγμένη εικόνα επιτυχίας, χωρίς αμφιταλαντεύσεις, χωρίς αμφιβολίες, χωρίς τις νύχτες που κανείς δεν νιώθει ικανός. Και ο άνθρωπος που ήδη αμφιβάλλει για τον εαυτό του αρχίζει να συγκρίνει την εσωτερική του πραγματικότητα με την εξωτερική εικόνα των άλλων, μια σύγκριση που είναι εξ ορισμού χαμένη εκ των προτέρων.

Υπάρχει κι ένα άλλο στοιχείο που κάνει το βίωμα αυτό ιδιαίτερα μοναχικό: η δυσκολία να το μοιραστείς. Γιατί πώς εξηγείς σε κάποιον ότι έχεις φόβους για την επάρκειά σου όταν μόλις σε προήγαγαν; Πώς ζητάς κατανόηση για κάτι που, στα μάτια των άλλων, μοιάζει σαν πρόβλημα που δεν έπρεπε να υπάρχει; Η ίδια η ομολογία της αμφιβολίας φαίνεται επικίνδυνη, σαν να επιταχύνεις την αποκάλυψη που φοβάσαι. Έτσι ο άνθρωπος παραμένει σιωπηλός. Και η σιωπή ενισχύει την αίσθηση ότι είναι ο μόνος που νιώθει έτσι.

Από την αυτοαπόδειξη στην αυτοαποδοχή

Η υπέρβαση του συνδρόμου του απατεώνα δεν έρχεται μέσα από περισσότερες επιτυχίες. Αν η επιτυχία μπορούσε να λύσει το πρόβλημα, θα το είχε ήδη κάνει.

Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι πώς θα αποκτήσει κανείς περισσότερες αποδείξεις της αξίας του. Είναι πώς θα μπορέσει να αναγνωρίσει ότι η αξία του δεν εξαρτάται αποκλειστικά από αυτές.

Στη θεραπευτική διαδικασία αυτό φαίνεται συχνά ως εξής: δεν χρειάζεται να πείσεις τον άνθρωπο ότι είναι ικανός. Το γνωρίζει ήδη, σε γνωστικό επίπεδο. Αυτό που λείπει είναι κάτι πιο λεπτό: η δυνατότητα να αισθανθεί αυτό που γνωρίζει. Να μπορέσει να αναγνωρίσει τα λάθη του χωρίς να καταρρέει η εικόνα που έχει για τον εαυτό του. Να δεχτεί έναν έπαινο χωρίς να τον ακυρώσει αυτόματα. Να είναι επαρκής χωρίς να είναι τέλειος. Η αποδοχή της ανθρώπινης ευαλωτότητας δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας, αλλά συχνά είναι η αρχή μιας πιο αυθεντικής σχέσης με τον εαυτό μας.

Αυτό δεν είναι μια κατάσταση που κατακτιέται μια για πάντα. Είναι ένας διαφορετικός τρόπος να στέκεται κανείς απέναντι στον εαυτό του, που καλλιεργείται αργά και συχνά με πισωγυρίσματα. Κάθε φορά που ο άνθρωπος επιτρέπει στον εαυτό του να κάνει λάθος χωρίς να καταρρέει, κάθε φορά που δέχεται αναγνώριση χωρίς να τη διαγράψει αμέσως, κάθε φορά που παραμένει παρών στη δική του εμπειρία αντί να την υποβαθμίζει, αυτό σημαίνει πως κάτι αλλάζει. Αργά, συχνά σχεδόν αόρατα. Αλλά αλλάζει.

Αυτό απαιτεί χρόνο. Και απαιτεί κάτι που δεν είναι εύκολο να μάθει κανείς αφού έχει χτίσει ολόκληρη την αίσθηση του εαυτού του πάνω στην απόδοση: να υπάρχει χωρίς να αποδεικνύει.

Επίλογος

Το σύνδρομο του απατεώνα δεν είναι απλώς μια μορφή αμφιβολίας. Είναι μια ιδιαίτερη σχέση με την αξία, την αναγνώριση και την ταυτότητα. Είναι η δυσκολία να αποδεχθεί κανείς πραγματικά τις επιτυχίες του και να τις νιώσει ως δικές του.

Γι’ αυτό το φαινόμενο αφορά τόσο συχνά ανθρώπους που έχουν ήδη πετύχει πολλά. Γιατί το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην απουσία επιτευγμάτων, αλλά στην απουσία εσωτερικής συμφιλίωσης με αυτά.

Η διέξοδος από το σύνδρομο του απατεώνα δεν βρίσκεται στην αλαζονεία ούτε στην ακλόνητη αυτοπεποίθηση. Βρίσκεται σε κάτι πιο ήσυχο και πιο δύσκολο: στην ικανότητα να αναγνωρίζουμε την αξία μας χωρίς να χρειάζεται να την αποδεικνύουμε αδιάκοπα.

Αν αυτό είναι εφικτό, δεν ξέρω. Μάλλον είναι μια κατεύθυνση, όχι ένας προορισμός.

Αν σας ενδιαφέρει να εξερευνήσετε πώς οι ψυχικές εμπειρίες αποτυπώνονται και στη σωματική μας λειτουργία, ίσως σας ενδιαφέρει και το άρθρο: Το σώμα θυμάται.

Συχνές ερωτήσεις – FAQ

Τι είναι το σύνδρομο του απατεώνα;

Άτομα με σύνδρομο του απατεώνα δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν την αξία και τις ικανότητές τους, ακόμη και όταν έχουν αντικειμενικές επιτυχίες.

Ποιοι εμφανίζουν συχνότερα το σύνδρομο του απατεώνα;

Εμφανίζεται συχνά σε ανθρώπους με υψηλές απαιτήσεις από τον εαυτό τους, έντονη τελειοθηρία και αυξημένη ανάγκη αναγνώρισης.

Είναι ψυχική διαταραχή;

Όχι. Δεν αποτελεί επίσημη ψυχιατρική διάγνωση, αλλά ένα συχνό ψυχολογικό βίωμα που μπορεί να συνοδεύεται από άγχος, ντροπή και επίμονη αυτοαμφισβήτηση.

Μπορεί να αντιμετωπιστεί;

Ναι. Η ψυχοθεραπεία βοηθά πολλούς ανθρώπους να κατανοήσουν τις βαθύτερες ρίζες του φαινομένου και να οικοδομήσουν μια πιο σταθερή αίσθηση προσωπικής αξίας.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προγραμματίστε τη συνάντησή μας στο γραφείο Ξεκινήστε την Online θεραπεία σας (από όπου κι αν βρίσκεστε)