Φροντίδα γονέων στην Τρίτη Ηλικία: Όταν οι ρόλοι αντιστρέφονται

Τρίτη ηλικία: Γενικές επισημάνσεις

Η φροντίδα των γονέων κατά την τρίτη ηλικία αποτελεί μια σύνθετη πρόκληση που δοκιμάζει τις οικογενειακές ισορροπίες και τις αντοχές μας. Όλοι θεωρούμε ως αυτονόητη την ανάληψη της μέγιστης δυνατής ευθύνης από κάθε γονιό για τη φροντίδα των παιδιών του. Δυστυχώς και παραδόξως, όμως, το αντίστροφο δεν θεωρείται το ίδιο αυτονόητο πλέον.

Πριν από κάποιες δεκαετίες, ήταν φυσικό και αδιαμφισβήτητο τα παιδιά να αναλαμβάνουν τη φροντίδα των υπερήλικων γονιών τους. Ωστόσο, όσο τα χρόνια περνούν, η κατάσταση αυτή φαίνεται να αλλάζει. Παρόλο που η κοινωνία αποποιείται των δικών της ευθυνών απέναντι στα ανήμπορα μέλη της, παρατηρείται μια ανησυχητική τάση. Συγκεκριμένα, όλο και λιγότερα παιδιά αναπληρώνουν αυτό το κενό, και αυτό δεν οφείλεται μόνο σε οικονομικούς λόγους.

Σε ολόκληρη την Ευρώπη, αλλά κυρίως στην πατρίδα μας, γινόμαστε καθημερινά μάρτυρες αυτής της τάσης. Ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια της οικονομικής κρίσης, η κοινωνία γυρνά την πλάτη στις ανάγκες των πιο ευάλωτων μελών της. Μεταξύ αυτών βρίσκονται και οι υπερήλικες, οι ξωμάχοι της ζωής.

Το κενό στην κοινωνική πολιτική περίθαλψης

Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν διαθέτουμε, ως σύγχρονη χώρα, κάποια σοβαρή πολιτική περίθαλψης. Πρόκειται για την ανάγκη μιας πολιτικής αντάξιας του ονόματος «ανθρωπιστική» ή «ανθρωποκεντρική». Δυστυχώς, η απάντηση δεν θέλει ούτε σκέψη, αλλά ούτε καν επιστημονική τεκμηρίωση. Πράγματι, ο καθένας που θα ρωτιόταν είναι βέβαιο πως θα απαντούσε αβίαστα με ένα μεγαλοπρεπέστατο «όχι».

Ο ρόλος των πολιτισμικών παραγόντων στη φροντίδα

Όπως και σε πολλές άλλες στάσεις ζωής, οι πολιτισμικοί παράγοντες παίζουν καθοριστικό ρόλο. Υπάρχουν χώρες όπου η φροντίδα των γονιών που βρίσκονται στην τρίτη ηλικία από τα παιδιά τους θεωρείται αυτονόητη. Αντίθετα, σε χώρες όπως η Γαλλία, η Ιταλία και η Γερμανία, η ευθύνη αυτή αποτελεί πλέον νόμο του κράτους.

Ίσως κάποιος αναρωτηθεί αν έχει νόημα η φροντίδα κάτω από την απειλή του νόμου. Πράγματι, το ιδανικό θα ήταν να θέλουμε όλοι να φροντίσουμε τους γονείς μας ως φυσική συνέπεια ενός άγραφου συμβολαίου ηθικής αμοιβαιότητας. Ωστόσο, επειδή δεν ζούμε σε έναν κόσμο αγγελικά πλασμένο, η ύπαρξη ενός νόμου που υπενθυμίζει τις ευθύνες μας φαίνεται να λειτουργεί θετικά. Έχει μάλιστα αποδειχθεί ερευνητικά πως στις χώρες με θεσμοθετημένη ευθύνη, η συχνότητα ανάληψης της φροντίδας είναι τέσσερις φορές μεγαλύτερη.

Η ανάγκη για προστασία και φροντίδα στην τρίτη ηλικία

Όπως ακριβώς υπάρχουν νόμοι για τις ευθύνες απέναντι στα ανήλικα τέκνα, κάτι ανάλογο απαιτείται και για τους ηλικιωμένους. Οι γονείς στην τρίτη ηλικία μετατρέπονται συχνά σε ανήμπορα και εξαρτημένα «παιδιά» λόγω της φθοράς του χρόνου. Παρόλα αυτά, θα πρέπει να τονίσουμε πως δεν είναι όλοι οι άνθρωποι κατάλληλοι για τον ρόλο του φροντιστή. Οι γονείς που εξαρτώνται από ακατάλληλα άτομα αποτελούν ομάδα κινδύνου για άσκηση βίας στο σπίτι.

Τα αίτια της εγκατάλειψης

Για κάθε γονιό, η γέννηση του παιδιού του είναι η πιο ευτυχισμένη στιγμή. Ωστόσο, κανείς δεν μπορεί να μας πληγώσει περισσότερο από το ίδιο μας το παιδί. Ο πόνος του να «λησμονηθούμε» από το άτομο που αγαπούμε περισσότερο είναι ίσως ο μεγαλύτερος πόνος στη ζωή.

Ευτυχώς, πολλά ενήλικα παιδιά στηρίζουν ουσιαστικά τους γονείς τους από αίσθημα αλληλεγγύης. Δυστυχώς, όμως, η διάκριση ανάμεσα στα δύο φύλα παραμένει σκανδαλώδης. Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, οι θυγατέρες και οι σύζυγοι των αγοριών αναλαμβάνουν τη βαριά ευθύνη της φροντίδας. Οι πολιτισμικοί παράγοντες και η ανατροφή παίζουν εδώ πρωταγωνιστικό ρόλο.

Τα αίτια της εγκατάλειψης

Αρκετές φορές, όμως, ακούμε για παιδιά που εγκαταλείπουν τους γονείς τους ή τους επισκέπτονται σπάνια. Πώς είναι δυνατόν ένα παιδί να αφήνει τον γονιό του στο έλεος της μοίρας του; Αν και η εγκατάλειψη αυτή θεωρείται απάνθρωπη, οφείλουμε να αναρωτηθούμε ψύχραιμα τι οδηγεί σε μια τέτοια συμπεριφορά. Είναι πάντα άμοιρος ευθυνών ο ίδιος ο γονιός;

Η απάντηση δεν είναι καθόλου εύκολη. Θα πρέπει, ωστόσο, να τονίσουμε πως σχεδόν κανένα παιδί δεν γυρίζει αβασάνιστα την πλάτη του στον ανήμπορο γονιό του. Συχνά, πίσω από αυτή την έκβαση κρύβονται βαθύτεροι παράγοντες που επηρεάζουν τη σχέση τους.

Η ψυχολογική επιβάρυνση που προκύπτει από τη φροντίδα των ηλικιωμένων γονέων είναι συχνά δυσβάσταχτη. Αν νιώθετε ότι οι αντοχές σας εξαντλούνται και χρειάζεστε στήριξη για να διαχειριστείτε τις ενοχές και την κόπωση, η online ψυχοθεραπεία μπορεί να αποτελέσει το στήριγμά σας.

Γιατί δυσκολευόμαστε να φροντίσουμε τους ηλικιωμένους γονείς μας;

Η άρνηση ή η δυσκολία φροντίδας ενός γονέα στην τρίτη ηλικία δεν είναι πάντα μια απλή απόφαση. Συχνά, πίσω από αυτή τη στάση κρύβονται σύνθετοι ψυχολογικοί μηχανισμοί.

1. Η ανάγκη συναισθηματικής επιβίωσης

Ένας λόγος μπορεί να έχει να κάνει με την ανάγκη μας να επιβιώσουμε συναισθηματικά. Αν και μπορεί να ακούγεται υπερβολικό, για κάποιους αυτός είναι ο μοναδικός τρόπος να αντιμετωπίσουν το βάρος μιας αβάσταχτης πραγματικότητας. Πράγματι, είχα πριν από αρκετά χρόνια τη φοβερή εμπειρία ενός 8χρονου παιδιού με καρκίνο. Όταν οι γονείς έμαθαν πως είχε λίγες εβδομάδες ζωής, εξαφανίστηκαν, αφήνοντάς το να πεθάνει μόνο του. Αυτό το γεγονός σημάδεψε τη ζωή μου.

Ακόμα και ο πιο δυναμικός ενήλικας παραμένει το παιδί κάποιου. Στα μάτια του μπορεί να υπάρχει ακόμα η εικόνα ενός γονέα δυναμικού και δραστήριου. Ωστόσο, η σωματική ή νοητική φθορά του γονέα μπορεί να είναι δυσβάσταχτη. Το να βλέπει κανείς έναν γλυκό άνθρωπο να μετατρέπεται σε κακότροπο ή εριστικό είναι σοκαριστικό. Το αποτέλεσμα είναι πως το παιδί συχνά δεν μπορεί να συνταιριάξει τη νέα κατάσταση με την παλιά εικόνα, οδηγούμενο στην «εγκατάλειψη».

2. Η ικανότητα διαχείρισης θεμελιακών αλλαγών ζωής

Ένας άλλος λόγος σχετίζεται με την ικανότητα διαχείρισης κρίσεων ζωής. Κάθε σημαντική αλλαγή, ακόμα και η ευχάριστη, αποτελεί μια μορφή κρίσης. Η διαχείρισή της εξαρτάται από προσωπικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Η μετάβαση στη ζωή ενός φροντιστή είναι μια αλλαγή που κάποιοι δεν αντέχουν. Ιδιαίτερα όταν δεν υπάρχει άλλη επιλογή, το χάσμα ανάμεσα στις δύο πραγματικότητες φαντάζει αγεφύρωτο. Σε μια τέτοια περίπτωση, η αποστασιοποίηση ή η άρνηση της σοβαρότητας της κατάστασης αποτελούν συχνά μονόδρομο.

3. Η ύπαρξη παλιών τραυματικών βιωμάτων

Λέγεται συχνά πως ο χρόνος θεραπεύει όλες τις πληγές, όμως προσωπικά δεν το ασπάζομαι. Ο χρόνος δεν μπορεί από μόνος του να θεραπεύσει μια βαθιά πληγή χωρίς συνειδητή προσπάθεια. Εάν υπάρχουν «πληγές» στη σχέση με τους γονείς που απλά έπαψαν να αιμορραγούν, αυτές μπορούν εύκολα να ανοίξουν ξανά.

Μια βαθιά ρήξη στη σχέση γονέα-παιδιού έχει σχεδόν πάντα μια προϊστορία. Ένας γονιός που δεν σεβάστηκε τον εαυτό του παιδιού του ή που δεν έδωσε αγάπη άνευ ανταλλαγμάτων, οδηγεί τη σχέση σε εκτροχιασμό. Ο γονιός ίσως εστιάζει στις πρακτικές παροχές, θεωρώντας το παιδί αχάριστο. Από την άλλη, το παιδί νιώθει πως ο εαυτός του συνθλίβεται από τη συναισθηματική αναλγησία. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, οι αλληλοκατηγορίες γίνονται ο μόνος τρόπος επικοινωνίας.

Θυμάμαι την περίπτωση ενός νεαρού άνδρα με αυταρχικό πατέρα. Δεν είχαν μιλήσει για 20 χρόνια. Όταν ο πατέρας πέθανε, ο γιος πήδηξε μέσα στον τάφο σπαράζοντας που δεν πρόλαβε να του πει «σ’ αγαπώ». Δεν είναι όμως απαραίτητο να υπάρχουν πάντα τραυματικές εμπειρίες. Αρκεί το παιδί να έχει βιώσει πως οι γονείς του το αγνοούν. Τότε, το παιδί «αδειάζει» από ενέργεια και νιώθει θλίψη μετά από κάθε συνάντηση μαζί τους.

Η οικογένεια θα πρέπει να σκεφθεί έγκαιρα αυτό το ενδεχόμενο

Για τα περισσότερα ηλικιωμένα άτομα, έρχεται κάποια στιγμή όπου δεν είναι πλέον σε θέση να φροντίζουν μόνα τον εαυτό τους. Στο σημείο αυτό, το άμεσο περιβάλλον των ανθρώπων αυτών θα πρέπει να βρει την καλύτερη δυνατή λύση. Μάλιστα, το ιδανικό θα ήταν να την έχει ήδη βρει από κοινού για όλους τους εμπλεκομένους.

Παρόλο που είναι δύσκολο να αρχίσουμε να μιλάμε για τα γηρατειά, είναι πολύ σημαντικό αυτό να γίνεται έγκαιρα. Έχει αποδειχθεί πως η έγκαιρη συζήτηση βοηθά σημαντικά στην αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση των δύσκολων καταστάσεων. Αντίθετα, η αποφυγή να δούμε κατάματα το αναπόφευκτο μπορεί να δημιουργήσει μόνο προβλήματα. Επιπλέον, το ενδεχόμενο να φθαρούν σημαντικές σχέσεις με αγαπημένα πρόσωπα της οικογένειας δεν είναι καθόλου χλωμό. Η κατανομή των ευθυνών, η διευθέτηση πρακτικών προβλημάτων και η ψυχολογική προετοιμασία βοηθούν πολύ σε αυτή τη μετάβαση.

Επίλογος: Η ανάγκη για συναισθηματική γενναιοδωρία

Αγωνιούμε και προσπαθούμε να αποκτήσουμε γνώση για τις κρίσιμες περιόδους της εξέλιξης των ανήλικων παιδιών μας. Συγκεκριμένα, φροντίζουμε για ένα καλύτερο εκπαιδευτικό σύστημα και αναβαθμισμένη ιατροφαρμακευτική περίθαλψη. Ωστόσο, σπάνια επιδεικνύουμε την ανάλογη έγνοια για μια πιο ανθρώπινη φροντίδα των ηλικιωμένων ατόμων. Αυτό ισχύει ακόμα και αν πρόκειται για τους ίδιους τους γονείς μας ή άλλων ευάλωτων μελών της κοινωνίας. Μοιάζει σαν πολλοί από εμάς να θεωρούν πως η φροντίδα μη ενεργών ατόμων είναι ταυτόσημη με το «πέταμα χρημάτων».

Για να καθησυχάσουμε την αγωνία αυτών των «ευαίσθητων» συνανθρώπων μας, θα ήθελα να τονίσω κάτι βασικό. Ένα ηλικιωμένο άτομο που είναι μόνο, φοβισμένο και σε σύγχυση δεν χρειάζεται όμορφα έπιπλα ή τηλεοράσεις υψηλής ανάλυσης. Αυτό που απεγνωσμένα χρειάζεται, άσχετα από το πόσο βαριά άρρωστο ή ανοϊκό είναι, δεν κοστίζει χρήματα. Χρειάζεται την παρουσία ενός ανθρώπου δίπλα του που να του κρατά το χέρι τρυφερά. Έχει ανάγκη από ένα βλέμμα που να αποπνέει έγνοια, ζεστασιά και ανθρωπιά.

Τίποτα από όλα αυτά δεν απαιτεί χρήματα. Απαιτείται μόνο η ύπαρξη συναισθηματικής γενναιοδωρίας και αυθεντικής έγνοιας για κάθε ανήμπορο συνάνθρωπο. Η ικανότητα να μπορούμε να μπαίνουμε στα «ρούχα» και στη θέση ενός ανήμπορου ατόμου είναι καθοριστική. Το να φαντασθούμε τι εμείς οι ίδιοι θα θέλαμε σε μια τέτοια περίπτωση μόνο καλό θα μας έκανε.

Η μετάβαση των γονέων μας στην τρίτη ηλικία αλλάζει τις ισορροπίες όλης της οικογένειας. Αν αναζητάτε καθοδήγηση για να διαχειριστείτε αυτή τη νέα πραγματικότητα με ενσυναίσθηση και ψυχραιμία, είμαι εδώ για να σας ακούσω. Μπορείτε να κλείσετε συνεδρία για online ψυχοθεραπεία ή να προγραμματίσετε ένα ραντεβού στο γραφείο