Ο ενήλικας που μεγάλωσε δίπλα σε έναν ναρκισσιστή γονέα καταλαβαίνει συχνά από τον τρόπο που ξεκινά μια συζήτηση πώς θα τελειώσει. Έχει μάθει να διαβάζει την ώρα, τον τόνο και τη σιωπή. Η ικανότητα αυτή τον προστάτευσε όταν ήταν παιδί, και σήμερα λειτουργεί σαν συναγερμός που δεν σταματά.
Ο ναρκισσιστής γονέας έχει έντονη ανάγκη από θαυμασμό και έλεγχο, και δυσκολεύεται να δει το παιδί του ως ξεχωριστό πρόσωπο με δικές του ανάγκες. Ψυχική απεξάρτηση σημαίνει ότι παύουμε να περιμένουμε από τον γονιό την επιδοκιμασία που θα μας κάνει να νιώσουμε ότι αξίζουμε, και ότι η ενοχή και ο φόβος δεν καθορίζουν πια τις αποφάσεις μας. Η σχέση μπορεί να συνεχιστεί με άλλους όρους ή να διακοπεί· η απεξάρτηση είναι δυνατή και στις δύο περιπτώσεις.
Η ψυχική απεξάρτηση από έναν ναρκισσιστή γονέα είναι η σταδιακή αποδέσμευση του ενήλικου παιδιού από την ανάγκη για επιδοκιμασία, την ενοχή και τον φόβο. Δεν σημαίνει απαραίτητα διακοπή της σχέσης. Σημαίνει ότι η αξία του δεν εξαρτάται πια από τη στάση του γονιού.
Τι σημαίνει ψυχική απεξάρτηση από έναν γονιό
Η εξάρτηση από έναν γονιό δεν τελειώνει όταν παύουμε να χρειαζόμαστε από εκείνον φαγητό και στέγη. Συνεχίζεται ως ανάγκη να μας εγκρίνει ή τουλάχιστον να μη θυμώσει μαζί μας. Η απεξάρτηση αρχίζει όταν παρατηρούμε πόσες από τις αποφάσεις μας παίρνονται ακόμη με τη σκέψη του γονιού να μας παρακολουθεί.
Πρώτα χρειάζεται μια διάκριση. Τα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά ενός γονιού δεν ισοδυναμούν με τη ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας. Η διαταραχή είναι διάγνωση του Διαγνωστικού και Στατιστικού Εγχειριδίου Ψυχικών Διαταραχών (DSM-5-TR) και τη θέτει μόνο ειδικός, μετά από αξιολόγηση του ίδιου του ανθρώπου. Η περιγραφή ενός παιδιού, όσο αληθινή κι αν είναι η εμπειρία του, δεν αρκεί για να διαγνωστεί ο γονιός του. Για όποιον μεγάλωσε δίπλα σε έναν τέτοιο γονιό, η ετικέτα έχει μικρότερη σημασία από όσα ένιωθε και όσα έπρεπε να κάνει για να μένει η σχέση ήρεμη.

Οι Pincus και Lukowitsky (2010) περιγράφουν δύο μορφές ναρκισσισμού: τη μεγαλειώδη, με ανάγκη θαυμασμού, και την ευάλωτη, όπου πίσω από την ανάγκη για αναγνώριση κρύβεται ο φόβος της ανεπάρκειας. Και στις δύο περιπτώσεις το παιδί μαθαίνει να φροντίζει τα συναισθήματα του γονιού πριν από τα δικά του. Για τον ίδιο τον γονιό και για τις διαφορές ανάμεσα σε μητέρα και πατέρα υπάρχει το άρθρο για τους ναρκισσιστικούς γονείς, καθώς και ξεχωριστά άρθρα για τον πατέρα με ναρκισσιστική διαταραχή και για τη ναρκισσιστική μητέρα.
Η σκληρή φωνή που μένει μέσα μας
Το παιδί που μεγαλώνει δίπλα σε έναν ναρκισσιστή γονέα αφομοιώνει τα λόγια του, αλλά και τον τόνο με τον οποίο του μιλά. Με τα χρόνια η φωνή του γονιού γίνεται η εσωτερική φωνή του παιδιού: απαιτητική, επικριτική, χωρίς σημείο ικανοποίησης.
Οι φράσεις δεν χρειάζεται να είναι σκληρές για να αφήσουν ίχνος. Το «το κάνω για το καλό σου», το «χάρη σου κάνω που σου μιλάω ακόμα» και το «χωρίς εμένα δεν θα τα κατάφερνες ποτέ» ακούγονται σαν φροντίδα, και γι’ αυτό δύσκολα αμφισβητούνται. Όταν τις έχουμε εσωτερικεύσει, νιώθουμε ανεπαρκείς ακόμη και μετά από μια επιτυχία, γιατί το «θα μπορούσες και καλύτερα» δεν τελειώνει ποτέ. Στο γραφείο, ένας ενήλικας, που είχε μεγάλες επαγγελματικές επιτυχίες, ένιωθε διαρκώς ανεπαρκής και περιέγραφε ότι ακούει μέσα του αυτή τη φράση ή το «μην πετάς στα σύννεφα». Ο γονιός δεν είναι πια παρών, και τον ρόλο του κριτή τον έχει αναλάβει ο ίδιος ο ενήλικας. Η φωνή αυτή εκδηλώνεται συχνά ως τελειομανία: δηλαδή, πως τίποτα δεν είναι αρκετό.
Ο Heinz Kohut περιέγραψε τι χρειάζεται το παιδί για να χτίσει μια σταθερή αίσθηση αξίας: κάποιον που το αποδέχεται όπως είναι και χαίρεται με αυτό. Τη στάση αυτή την ονόμασε “καθρέφτισμα”. Όταν ο γονιός χρησιμοποιεί το παιδί για να επιβεβαιώνει τη δική του αξία, το παιδί μαθαίνει να καθρεφτίζει τον γονιό και να υπηρετεί τις ανάγκες του.

Την εσωτερική φωνή του γονιού την ξεχωρίζουμε από τον τρόπο που μιλά: με «πάντα» και «ποτέ», σαν να υπαγορεύει καθήκον, και συνεχίζει ακόμη κι όταν τα πράγματα πάνε καλά. Στην ψυχολογία έχει όνομα: εσωτερικός κριτής. Όταν την αναγνωρίσουμε, παύει να λειτουργεί σαν κρίση για εμάς και γίνεται μια φωνή με ιστορία.
Όταν η αγάπη έχει όρους
Σε μια τέτοια οικογένεια ο γονιός δείχνει συχνά ενδιαφέρον για το παιδί όταν εκείνο πετυχαίνει, υπακούει ή φαίνεται χρήσιμο. Το παιδί συμπεραίνει ότι η αγάπη κερδίζεται, και το συμπέρασμα αυτό παραμένει και στην ενήλικη ζωή. Φροντίζουμε πρώτα τον άλλον και διστάζουμε να ζητήσουμε κάτι για τον εαυτό μας. Νιώθουμε ότι χρωστάμε σε όποιον μας φέρεται ευγενικά.
Από εκεί προέρχεται και μια συνηθισμένη αντίφαση στις σχέσεις των ενηλίκων. Μια γυναίκα περιγράφει ότι οι σχέσεις με τρυφερότητα και αμοιβαιότητα της φαίνονται «ύποπτες» ή «πολύ καλές για να είναι αληθινές», ενώ την έλκουν άνθρωποι που την κάνουν να νιώθει ότι πρέπει να αποδείξει την αξία της για να την αγαπήσουν, όπως ακριβώς συνέβαινε και με τον γονιό της. Η έλξη αυτή δεν είναι προτίμηση. Είναι επανάληψη του τρόπου με τον οποίο μάθαμε από νωρίς να κερδίζουμε την αγάπη. Για το πώς οι πρώτοι δεσμοί μας επηρεάζουν τις επόμενες σχέσεις, αξίζει να δούμε το άρθρο για τον δεσμό και την ανασφάλεια.
Μια έρευνα για το πώς διαμορφώνεται η αυτοεκτίμηση των παιδιών δείχνει τι τη στηρίζει. Στη μελέτη του Eddie Brummelman και των συνεργατών του (2015), με 565 παιδιά ηλικίας 7 έως 12 ετών, η αυτοεκτίμηση συνδεόταν με τη ζεστασιά των γονιών και όχι με το πόσο ξεχωριστό θεωρούσαν το παιδί τους. Η μελέτη αφορούσε παιδιά της γενικής κοινότητας και δεν μπορεί να μας πει τι συμβαίνει σε οικογένειες με ναρκισσιστή γονέα. Η ζεστασιά αυτή θυμίζει το καθρέφτισμα του Kohut: ένας γονιός χαίρεται με το παιδί του όπως ακριβώς αυτό είναι.

Ο ψευδής εαυτός και οι ρόλοι της οικογένειας
Ο ψευδής εαυτός, όπως τον περιέγραψε ο Donald Winnicott, σχηματίστηκε για να προστατεύσει το παιδί. Στην ενήλικη ζωή συνεχίζει να λειτουργεί αυτόματα: αναρωτιόμαστε πρώτα τι θέλουν οι άλλοι και δυσκολευόμαστε να καταλάβουμε τι θέλουμε εμείς. Η προσαρμογή αυτή προστατεύει ακόμη, αλλά έχει βαρύ τίμημα.
Η προσαρμογή παίρνει συνήθως τη μορφή ρόλου. Άλλος γίνεται το «καλό παιδί», άλλος ο ανθεκτικός, ο υπερλειτουργικός ή ο αόρατος, και άλλος αυτός που δεν χρειάζεται ποτέ τίποτα. Κάθε ρόλος προστάτευε από κάτι συγκεκριμένο: από την αποδοκιμασία ή από την απογοήτευση του να ζητήσει κανείς και να μη λάβει. Ο ρόλος παραμένει και στην ενήλικη ζωή, ακόμη κι όταν ο γονιός δεν τον ζητά πια. Ένας τριαντάρης επαγγελματίας αναζητούσε την επιδοκιμασία του προϊσταμένου του, της συντρόφου του, ακόμη και αγνώστων. Όταν κάτι δεν πήγαινε καλά, κατέρρεε εσωτερικά, ακόμη κι αν το γεγονός δεν ήταν σοβαρό, γιατί ένιωθε ότι «δεν είναι εντάξει σαν άνθρωπος». Το άρθρο για το σύνδρομο του καλού παιδιού περιγράφει αναλυτικότερα τον ρόλο του «καλού παιδιού».
Σε ορισμένες οικογένειες ο ρόλος που ανατίθεται είναι του αποδιοπομπαίου τράγου: το μέλος που κατηγορείται για τις δυσκολίες όλων. Η σχετική έρευνα περιγράφεται στο άρθρο για τους ναρκισσιστικούς γονείς. Για την απεξάρτηση έχει σημασία να δούμε τον ρόλο αυτό, όπως και τους υπόλοιπους, ως κάτι που μάθαμε, και να σταματήσουμε να τον θεωρούμε χαρακτήρα μας.

Ενοχή, θυμός και πένθος
Όταν αρχίζουμε να διαφοροποιούμαστε από τον γονιό, η πρώτη αντίδραση είναι συχνά η ενοχή. Το πρώτο «όχι», ή η πρώτη φορά που δεν δικαιολογούμαστε, φέρνουν μαζί τους την αίσθηση ότι κάνουμε κάτι κακό. Η ενοχή αυτή δείχνει πόσο παλιά είναι η σύνδεση ανάμεσα στην αγάπη και στην υπακοή, και δεν αποδεικνύει ότι το όριο που βάλαμε ήταν άδικο.
Τα όρια δεν χρειάζονται μακροσκελείς εξηγήσεις. Μια φράση όπως «δεν θα το συζητήσω τώρα» ή «ακούω τι λες, και θα αποφασίσω εγώ» αρκεί, με την προϋπόθεση ότι θα επαναληφθεί όσες φορές χρειαστεί. Μια γυναίκα που ως παιδί ήταν «η ήσυχη και καλή» άρχισε στην ενήλικη ζωή της να λέει «όχι» και να δοκιμάζει νέα πράγματα, για να ανακαλύψει ποια είναι, χωρίς να προσπαθεί να ευχαριστήσει τους άλλους. Η ενοχή δεν εξαφανίζεται με την πρώτη φορά και υποχωρεί σταδιακά, καθώς διαπιστώνουμε ότι η σχέση αντέχει και ότι αντέχουμε κι εμείς.
Πίσω από την ενοχή βρίσκεται συχνά θυμός, που ως παιδιά δεν μας επιτρεπόταν να νιώσουμε. Ο θυμός αυτός έχει έναν σκοπό: δείχνει ότι στερηθήκαμε κάτι ή ότι αδικηθήκαμε. Όταν τον καταπνίγουμε, επιστρέφει πιο έντονος και στρέφεται προς όποιον φοβόμαστε λιγότερο από τον γονιό, για παράδειγμα έναν σύντροφο, ένα παιδί ή τον ίδιο μας τον εαυτό. Για χρόνια ακούγαμε ότι «υπερβάλλουμε» και μάθαμε να αμφιβάλλουμε για τα ίδια μας τα συναισθήματα. Το να ονομάσουμε τι νιώθουμε, χωρίς να το κρίνουμε, είναι ήδη μέρος της αλλαγής. Ένας άνδρας, μετά από χρόνια δυσφορίας σε κοινωνικές συναναστροφές, καταλαβαίνει ότι η «κοινωνική του αμηχανία» είναι εσωτερικευμένο άγχος να φανεί «αρκετός». Μόλις το αναγνωρίσει, θα μπορεί να σταθεί πιο ήρεμα ανάμεσα σε άλλους.

Μετά έρχεται συχνά το πένθος: για τον γονιό που θα θέλαμε να είχαμε και για τα χρόνια που προσπαθούσαμε να κερδίσουμε την αγάπη του. Το πένθος αυτό μένει αόρατο, γιατί ο γονιός ζει και κανείς δεν στέλνει συλλυπητήρια. Στο σημείο αυτό εμφανίζεται και η υπαρξιακή διάσταση. Ο Irvin Yalom περιγράφει την ενοχή απέναντι στη ζωή που δεν ζήσαμε, όταν αφήσαμε άλλους να ορίζουν τις επιλογές μας. Η ενοχή αυτή μας θυμίζει ότι από εδώ και πέρα το πώς θα ζήσουμε εξαρτάται και από εμάς.
Απόσταση ή επαφή
Ένα από τα πιο δύσκολα ερωτήματα είναι αν θα κρατήσουμε απόσταση ή θα συνεχίσουμε την επαφή. Δεν υπάρχει μία σωστή απάντηση. Βοηθά να αναρωτηθούμε πόσο ασφαλείς νιώθουμε κάθε φορά που βρισκόμαστε με τον γονιό και αν μπορεί να ακούσει ένα όριο χωρίς να αντιδράσει με επίθεση ή παράπονο. Βοηθά επίσης να ζυγίσουμε τι κερδίζουμε και τι πληρώνουμε μέσα σε αυτήν τη σχέση, όπως είναι σήμερα.
Κάποιοι ενήλικες διαπιστώνουν ότι αρκεί η επαφή σε μικρότερες δόσεις, με σαφή όρια στο θέμα και στη διάρκεια. Άλλοι χρειάζονται μεγάλη απόσταση. Ένας άνδρας διαπιστώνει ότι κάθε προσπάθεια επικοινωνίας με τον πατέρα του καταλήγει σε επίρριψη ευθυνών, κριτική ή συναισθηματική εκμετάλλευση. Κρατά αποστάσεις και νιώθει, για πρώτη φορά μετά από χρόνια, ανακούφιση και ηρεμία. Σε άλλους η ανακούφιση ακολουθείται από ντροπή. Και οι δύο επιλογές μπορεί να είναι απεξάρτηση. Το κριτήριο είναι αν την απόφαση την παίρνουμε εμείς ή την παίρνουν ο φόβος και η ενοχή. Η απόφαση αυτή σημαίνει συχνά ότι ορίζουμε για πρώτη φορά μόνοι μας τη σχέση, και η ελευθερία αυτή συνοδεύεται από ευθύνη.
Όταν η σχέση περιλαμβάνει σωματική βία ή απειλές, προηγείται η ασφάλεια. Στην Ελλάδα, σε επείγουσα ανάγκη καλούμε το 112, και η Γραμμή SOS 15900 απευθύνεται σε όσους υφίστανται ενδοοικογενειακή βία.
Πότε αξίζει να ζητήσουμε βοήθεια
Η εξάρτηση από έναν γονιό χτίστηκε μέσα σε μια σχέση, και συχνά την επεξεργαζόμαστε καλύτερα μέσα σε μια άλλη, ασφαλή σχέση. Αν η επικριτική φωνή μας εμποδίζει να χαρούμε, να ζητήσουμε ή να αποφασίσουμε, αν οι σχέσεις μας επαναλαμβάνουν το ίδιο σενάριο ή αν η ενοχή μας παραλύει όταν βάζουμε όρια, αξίζει να μιλήσουμε με έναν ειδικό. Στην ψυχοθεραπεία μπορούμε να ακούσουμε τη δική μας φωνή και να τη δοκιμάσουμε.
Ο συναγερμός δεν σταματά με μία απόφαση. Με τον καιρό ο ενήλικας συνεχίζει να διαβάζει τον τόνο του γονιού, αλλά δεν σπεύδει πια να τον ικανοποιήσει. Η ικανότητα που τον προστάτευε μένει, και τώρα ο ενήλικας αποφασίζει πότε θα τη χρησιμοποιήσει.
Συχνές Ερωτήσεις
Τι σημαίνει ψυχική απεξάρτηση από έναν ναρκισσιστή γονέα;
Σημαίνει ότι η αίσθηση της αξίας και οι αποφάσεις μας δεν καθορίζονται πια από την έγκριση ή τον θυμό του γονιού. Συνήθως περιλαμβάνει την αναγνώριση της επικριτικής εσωτερικής φωνής, το πένθος για τον γονιό που θα θέλαμε να είχαμε και τη σταδιακή εξάσκηση στα όρια.
Πώς μπορούμε να πενθήσουμε έναν γονιό που ζει;
Το πένθος αφορά τον γονιό που θα θέλαμε να είχαμε και τα χρόνια που προσπαθήσαμε να τον κερδίσουμε. Μένει συχνά αόρατο, γιατί ο γονιός ζει και η απώλεια δεν έχει τελετή. Αναγνωρίζεται όταν επιτρέπουμε στον εαυτό μας να νιώσει θλίψη και θυμό, ακόμη κι όταν η σχέση συνεχίζεται.
Γιατί νιώθω ενοχή όταν βάζω όρια στον γονιό μου;
Επειδή σε μια τέτοια οικογένεια η αγάπη συνδέεται συχνά με την υπακοή. Η ενοχή δείχνει πόσο παλιά είναι αυτή η σύνδεση και δεν αποδεικνύει ότι το όριο είναι άδικο. Συνήθως μικραίνει όταν διαπιστώνουμε ότι η σχέση αντέχει ακόμη κι όταν βάζουμε όρια.
Πώς καταλαβαίνω ότι η επικριτική φωνή μέσα μου είναι του γονιού μου;
Η επικριτική φωνή μιλά συχνά με «πάντα» και «ποτέ», ακούγεται σαν καθήκον και δεν σταματά ούτε μετά από μια επιτυχία. Αν επαναλαμβάνει φράσεις που ακούγαμε στο σπίτι, έχει πιθανότατα εσωτερικευτεί από εκεί. Μόλις γνωρίσουμε την προέλευσή της, μπορούμε να τη διαχωρίσουμε από τη δική μας κρίση.
Πώς φαίνεται η απεξάρτηση στην καθημερινή ζωή;
Φαίνεται στις μικρές επιλογές: λέμε «όχι» χωρίς μακροσκελείς δικαιολογίες, αναρωτιόμαστε τι θέλουμε προτού αναρωτηθούμε τι θέλουν οι άλλοι και δεχόμαστε μια επιτυχία χωρίς να περιμένουμε το «αλλά». Η ενοχή και ο φόβος μπορεί να εμφανίζονται ακόμη, αλλά δεν καθορίζουν πλέον την απόφασή μας.
Πότε χρειάζεται να ζητήσω βοήθεια από ειδικό;
Όταν η επικριτική φωνή ή η ενοχή επηρεάζουν τις σχέσεις, τις αποφάσεις ή τη διάθεσή μας, και όταν παρατηρούμε ότι επαναλαμβάνουμε το ίδιο σενάριο με διαφορετικούς ανθρώπους. Η ψυχοθεραπεία προσφέρει ασφαλές πλαίσιο για να ακουστεί η δική μας φωνή.
Πηγές
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.). Washington, DC: APA Publishing.
Brummelman, E., Thomaes, S., Nelemans, S. A., Orobio de Castro, B., Overbeek, G., & Bushman, B. J. (2015). Origins of narcissism in children. Proceedings of the National Academy of Sciences, 112(12), 3659–3662. https://doi.org/10.1073/pnas.1420870112
Kohut, H. (1971). The Analysis of the Self. New York: International Universities Press.
Pincus, A. L., & Lukowitsky, M. R. (2010). Pathological narcissism and narcissistic personality disorder. Annual Review of Clinical Psychology, 6, 421–446. https://doi.org/10.1146/annurev.clinpsy.121208.131215
Winnicott, D. W. (1960). Ego distortion in terms of true and false self. In The Maturational Processes and the Facilitating Environment (1965). London: Hogarth Press.
Yalom, I. D. (1980). Existential Psychotherapy. New York: Basic Books.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.

