Σύνδρομο άδειας φωλιάς: Όταν το παιδί φεύγει και μένει το κενό

Η ιστορία μιας οικογένειας αποτελείται από διαφορετικά στάδια και εκτείνεται σε βάθος χρόνου. Αρχίζει με τη γνωριμία των γονιών, συνεχίζει με τον γάμο ή τη συμβίωσή τους, τη γέννηση και το μεγάλωμα των παιδιών. Τέλος, ολοκληρώνεται με τη φυγή των παιδιών από το σπίτι για να ζήσουν μόνα τους ή για να δημιουργήσουν τη δική τους οικογένεια.

Η αποχώρηση των παιδιών από το σπίτι επαναφέρει τους γονείς και πάλι σε μια δυαδική σχέση. Αυτή η νέα κατάσταση είναι πολύ διαφορετική από την αρχική και απαιτεί κατάλληλη διαχείριση.

Η μετάβαση από την ύπαρξη παιδιών στο σπίτι σε μια ζωή χωρίς αυτά, επειδή έχουν φύγει και ζουν μόνα τους, αποτελεί μια εξελικτική φάση. Συμβαίνει συνήθως στο μέσο της ζωής και πυροδοτεί συχνά έντονα και δύσκολα συναισθήματα, κυρίως στους γονείς. Δεν έχει σημασία ποια είναι η ηλικία των παιδιών που μετακομίζουν. Όποια και αν είναι αυτή, ο πόνος που βιώνουν όσοι επηρεάζονται είναι το ίδιο μεγάλος.

Παράγοντες που επηρεάζουν το σύνδρομο της άδειας φωλιάς και την αυτονομία

Η μετακόμιση των παιδιών από το σπίτι είναι ένα αποφασιστικό βήμα προς την αυτονομία και την ενηλικίωση. Ωστόσο, η διαδικασία αυτή εξαρτάται και επηρεάζεται από διάφορους πολιτισμικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες που ποικίλλουν από χώρα σε χώρα.

Για παράδειγμα, δεν είναι το ίδιο εύκολο για ένα 19χρονο ελληνόπουλο να ζήσει μόνο του όσο είναι για ένα αντίστοιχης ηλικίας νέο άτομο στη Σουηδία. Οι συνθήκες αυτές διαμορφώνουν το πώς βιώνεται το σύνδρομο της άδειας φωλιάς σε κάθε κοινωνία.

Όταν τα παιδιά ενηλικιώνονται και φεύγουν από το πατρικό τους, η ζωή των γονιών αλλάζει δραματικά. Η μεγαλύτερη κοινή αποστολή τους έχει ολοκληρωθεί. Ξαφνικά, το σπίτι μοιάζει άδειο και επικρατεί μια πρωτόγνωρη σιωπή. Δεν κλείνουμε πια τα αυτιά μη αντέχοντας τις δυνατές φωνές και τη μουσική στη διαπασών, ούτε βλέπουμε ρούχα παρατημένα όπου κι αν στρέψουμε το βλέμμα.

Το δωμάτιο του παιδιού είναι επιτέλους τακτοποιημένο, αλλά άδειο. Η αφόρητη ακαταστασία που δεν αντέχαμε μέχρι πρότινος, αρχίζει να μας λείπει. Το ίδιο συμβαίνει και με τις μικρές καθημερινές συνήθειες, όπως η ύπαρξη κενών συσκευασιών στο ψυγείο. Ξαφνικά, οι γονείς στέκονται αμήχανοι ο ένας απέναντι στον άλλον και καλούνται να βρουν κάτι ουσιαστικό να πουν ή να κάνουν.

Το σύνδρομο της άδειας φωλιάς, η κρίση ταυτότητας και η νέα πραγματικότητα

Όταν τα έντονα χρόνια του γονεϊκού ρόλου περάσουν ανεπιστρεπτί, προκύπτουν αναπόφευκτα ερωτήματα:

• «Ποιοι είμαστε και πώς καλύπτουμε πλέον τον άφθονο ελεύθερο χρόνο μας;»

• «Τι άλλο κοινό, πλην των παιδιών, έχουμε με τον άνθρωπο που κοιμάται δίπλα μου ή τρωει σιωπηλά απέναντί μου;»

Για τη στιγμή που γινόμαστε γονείς έχουν γραφτεί χιλιάδες βιβλία. Σχεδόν κανένα όμως δεν αναλύει την τεράστια αλλαγή που συνιστά η οριστική μετακόμιση των παιδιών από το σπίτι.

Δύο μορφές αντιδράσεων στο σύνδρομο της άδειας φωλιάς

Το χρονικό διάστημα που ακολουθεί τη μετακόμιση των παιδιών πυροδοτεί δύο κύριες μορφές αντιδράσεων στους γονείς:

1. Η Θετική Αντίδραση: Η περίοδος αυτή μπορεί να γίνει αφορμή για προσωπική εξέλιξη και ανανέωση της σχέσης του ζευγαριού. Οι γονείς βιώνουν μια νέα πνοή ελευθερίας. Εάν διατηρήσουν συχνή επαφή με τα παιδιά τους, δημιουργείται συχνά μια αίσθηση μεγαλύτερου αυθορμητισμού και εγγύτητας. Ο κοινός χρόνος γίνεται πιο ποιοτικός και η κοινωνική τους ζωή εμπλουτίζεται.

2. Η Αρνητική Αντίδραση: Όταν η φυγή επηρεάζει αρνητικά την ψυχική διάθεση και τη σχέση του ζευγαριού, εμφανίζονται αισθήματα απώλειας, θλίψης και ανησυχίας. Αυτή η κατάσταση αποκαλείται σύνδρομο της άδειας φωλιάς.

Μια καλή και συχνή σχέση μεταξύ γονέων και ενήλικων παιδιών οδηγεί σε καλύτερη ψυχική και σωματική υγεία, κυρίως για τους γονείς, ενισχύοντας την ικανότητα διαχείρισης των δυσκολιών.

Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα για τη σημασία των οικογενειακών δεσμών από την American Psychological Association.

Η «άδεια φωλιά» μπορεί να γίνει αφορμή για την ανανέωση της συζυγικής σχέσης. Ωστόσο, αν νιώθετε ότι η προσαρμογή είναι δύσκολη, η  ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει την υποστήριξη που χρειάζεστε για να βρείτε ξανά τις ισορροπίες σας.

Ως μία σημαντική αιτία για την εμφάνιση του συνδρόμου της άδειας φωλιάς θεωρούνται οι δομικές αλλαγές που προκύπτουν στην οικογένεια. Αυτό συμβαίνει κυρίως όταν η κατανομή των ρόλων και οι ταυτίσεις του ατόμου συνδέονταν στενά με τον γονικό ρόλο.

Όταν ο ρόλος αυτός «ατονεί» με τη μετακόμιση των παιδιών, ένας γονέας που στήριζε την αίσθηση της ταυτότητας και της αξίας του κυρίως στο να είναι γονιός, αισθάνεται πως χάνει το έδαφος κάτω από τα πόδια του. Συχνά δεν γνωρίζει ποιος θα είναι πλέον ο ρόλος και η σημασία του στη ζωή. Σε κοινωνίες όπου ο ρόλος της γυναίκας συνδέεται κυρίως με τη μητρότητα, οι συναισθηματικές αντιδράσεις είναι εντονότερες. Αντίθετα, οι γυναίκες που διαθέτουν πολλαπλούς ρόλους (π.χ. εργαζόμενη, σπουδάζουσα, καριέρα) τείνουν να προσαρμόζονται πιο ομαλά.

Οικογενειακοί δεσμοί και απωθημένες συγκρούσεις

Το σύνδρομο της άδειας φωλιάς δεν θεωρείται τόσο μια κλινική οντότητα, όσο ένα μέσο εξήγησης των ισχυρών οικογενειακών δεσμών. Η φυγή των παιδιών μπορεί να αποτελέσει την αφορμή για να πυροδοτηθούν υποβόσκοντα προβλήματα και απωθημένες συγκρούσεις. Η ύπαρξη παιδιών στο σπίτι λειτουργεί συχνά ως λόγος άρνησης ή απώθησης των δυσκολιών που υπάρχουν στη σχέση του ζευγαριού.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτή η άρνηση συνεχίζεται και μετά τη μετακόμιση. Το σύνδρομο λειτουργεί τότε ως «άλλοθι» για την αδυναμία των γονιών να βρουν εναλλακτικούς ρόλους. Η επιτυχής μετάβαση προϋποθέτει τη δημιουργία μιας νέας ταυτότητας, όπως η μετάβαση από τον ρόλο του γονέα στον ρόλο του συζύγου ή συντρόφου.

Εάν οι γονείς αδυνατούν να βρουν έναν νέο ρόλο, υπάρχει αυξημένος κίνδυνος εμφάνισης κατάθλιψης ή καταχρήσεων (π.χ. αλκοόλ).

Μονογονεϊκές οικογένειες και συναισθηματική ισορροπία

Πολύ δυσκολότερη είναι η θέση του γονέα σε μια μονογονεϊκή οικογένεια. Εκεί, ο γονιός χρειάζεται να καταβάλει μεγαλύτερη προσπάθεια για να διατηρήσει την προσωπική του ισορροπία. Είναι απαραίτητο να τηρεί τα όρια, ώστε να μη δημιουργεί ενοχές και βασανιστικά διλήμματα στο παιδί που αποφασίζει να ζήσει τη δική του ζωή μακριά από το σπίτι.

Πάντως, η μετακόμιση των παιδιών δεν δημιουργεί αποκλειστικά θετικές ή αρνητικές αντιδράσεις. Ο διαχωρισμός αυτός είναι σχηματικός για την καλύτερη κατανόηση της φάσης αυτής. Το πιο σύνηθες είναι οι γονείς να βιώνουν ένα μείγμα:

• Θλίψης: Επειδή το παιδί φεύγει οριστικά από την καθημερινότητα του σπιτιού.

• Ικανοποίησης: Επειδή το παιδί ανοίγει τα φτερά του προς την αυτονομία και την ενηλικίωση.

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε πως το σύνδρομο της άδειας φωλιάς δεν βιώνεται από όλους τους γονείς, ούτε στον ίδιο βαθμό.

Μια νέα μορφή αυτονομίας ανατέλλει

Η μετακόμιση των παιδιών από το σπίτι δίνει τη δυνατότητα δημιουργίας μιας αίσθησης αυτονομίας τόσο στα παιδιά όσο και στους ίδιους τους γονείς. Η έννοια της αυτονομίας είναι σύνθετη και πολυπαραγοντική. Σε αυτήν, η διεργασία του αποχωρισμού-εξατομίκευσης κατέχει κεντρική θέση στην πορεία εγκαθίδρυσης μιας αίσθησης εαυτού, διαχωρισμένου, πρωτίστως, από τα αγαπημένα πρόσωπα του άμεσου περιβάλλοντος.

Ένα βασικό χαρακτηριστικό της αυτονομίας έχει να κάνει με την ικανότητα κάποιου να αυτοδιαχειρίζεται τον εαυτό και τη ζωή του, αναλαμβάνοντας την ευθύνη των αποφάσεών του αλλά και των όποιων τυχόν συνεπειών τους. Όσον αφορά στη σχέση γονέων-παιδιού, μετά τη μετακόμιση των τελευταίων από το σπίτι, η πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι γονείς είναι η εξεύρεση μιας ισορροπίας ανάμεσα στην ανάγκη του παιδιού για ανεξαρτησία και στην όποια υποστήριξη πιθανόν χρειασθεί κάποια στιγμή από αυτούς.

Ο βαθμός της ικανότητας του γονέα να προσφέρει ζεστασιά και στήριξη στο παιδί του, που έχει φύγει από το σπίτι, σχετίζεται άμεσα με την ικανότητά του να λειτουργεί υπεύθυνα στη νέα αυτή σχέση. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό ο γονιός να αποδεχθεί πως το παιδί του ενηλικιώνεται, πως δεν τον έχει πλέον ανάγκη στον ίδιο βαθμό και να δείχνει σεβασμό στις προσωπικές του επιλογές.

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις μεταβάσεις στη ζωή και την ψυχική υγεία, μπορείτε να επισκεφθείτε την σελίδα του i-psyxologos.gr.

Επίλογος

Η ικανότητά μας να αποχωριζόμαστε από κάθε τι οικείο και αγαπημένο, που μας δημιουργεί αίσθημα ασφάλειας, αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της ζωής. Αυτή τη διαχείριση αρχίζουμε να τη μαθαίνουμε από τη στιγμή της γέννησής μας, σε σχέση με τους γονείς μας. Κάθε τι που προκαλεί πρώιμα αισθήματα αποχωρισμού, σε βάρος της ανάγκης μας για ασφάλεια και εγγύτητα, δημιουργεί αργότερα στη ζωή μια ανάγκη αναπλήρωσης.

Όσο εντονότερη είναι η ανάγκη αυτή, τόσο εντονότερες είναι και οι αναταράξεις στις μελλοντικές ερωτικές και φιλικές σχέσεις μας. Οι υποσυνείδητες και μη ρεαλιστικές προσδοκίες οδηγούν συνήθως είτε στην προσκόλληση είτε στην αποφυγή.

Αυτός είναι ο βασικός λόγος που κάποιοι άνθρωποι αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες δυσκολίες να βάλουν «τελεία» σε κάτι, δηλαδή να αποδέχονται μεγάλες αλλαγές, όπως η μετακόμιση των παιδιών. Κάθε απώλεια, όμως, δίνει τη δυνατότητα για κάτι καινούργιο ή κάτι άλλο αγαπημένο, αλλά ξεχασμένο. Όλα αυτά αποτελούν μια πρόκληση που καλούμαστε να διαχειριστούμε μετά από μια τέτοια κατάσταση. Ας το πράξουμε, λοιπόν, με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη επιτυχία.

Η φυγή των παιδιών αφήνει χώρο για τη δική σας εξέλιξη, όμως η σιωπή μπορεί να είναι δυσβάσταχτη. Η ψυχοθεραπεία θα σας βοηθήσει να μετατρέψετε την απώλεια σε ευκαιρία ανανέωσης. Είμαι εδώ για να σας στηρίξω, γι’ αυτό επικοινωνήστε μαζί μου για να κλείσουμε ένα ραντεβού.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προγραμματίστε τη συνάντησή μας στο γραφείο Ξεκινήστε την Online θεραπεία σας (από όπου κι αν βρίσκεστε)