Γραφείο

Γραφείο: Πατριάρχου Ιωακείμ 10, Θεσσαλονίκη (Αγία Σοφία,κέντρο)

«Μπαμπά, υπάρχει ένα τέρας κάτω από το κρεβάτι μου». Η φράση ακούγεται λίγο πριν κλείσει η πόρτα του παιδικού δωματίου και συνοδεύεται συχνά από ένα δεύτερο αίτημα: «Μην κλείνεις το φως, φοβάμαι το σκοτάδι!».

Αργότερα μέσα στη νύχτα, το παιδί πετάγεται απότομα με ορθάνοιχτα μάτια. Τρέχει λαχανιασμένο στο κρεβάτι των γονιών και μπαίνει ανάμεσά τους, τρέμοντας. Έχει μόλις δει μια τρομακτική σκηνή σε μια παιδική ταινία ή έχει πλάσει στο μυαλό του μια ιστορία που δεν μπορεί να σταματήσει.

Οι γονείς το περιγράφουν με απλά και κουρασμένα λόγια: «Δεν ξέρω πώς να το διαχειριστώ. Το παιδί έχει κολλήσει και δεν μπορεί να κοιμηθεί μόνο του. Μήπως κάνουμε κάτι λάθος;» Η ενοχή μέσα στο ερώτημα αυτό χρειάζεται μια πρώτη απάντηση: οι περισσότεροι από αυτούς τους φόβους δεν δείχνουν κάποιο λάθος των γονιών, δείχνουν ένα παιδί που μεγαλώνει.

Οι παιδικές φοβίες, όπως ο φόβος του σκοταδιού, των τεράτων ή των δυνατών ήχων, αλλάζουν ανάλογα με την ηλικία και ανήκουν συνήθως στη φυσιολογική ανάπτυξη. Χρειάζονται προσοχή όταν είναι έντονες, κρατούν μήνες, οδηγούν σε αποφυγή και επηρεάζουν τον ύπνο, το σχολείο ή την καθημερινότητα του παιδιού.

Ποιοι φόβοι είναι φυσιολογικοί σε κάθε ηλικία;

Ο φόβος υπηρετεί την επιβίωση: προετοιμάζει σώμα και ψυχή να προβλέψουν και να αποφύγουν έναν κίνδυνο. Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην τον έχει νιώσει. Στα παιδιά, ακολουθεί τη νοητική και συναισθηματική ωρίμανση, και κάθε φάση της ανάπτυξης φέρνει τους δικούς της φόβους.

Μερικοί φόβοι υπάρχουν από την αρχή, όπως ο φόβος του ύψους και των ξαφνικών, δυνατών ήχων. Γύρω στους έξι με δώδεκα μήνες, εμφανίζονται ο φόβος των ξένων και ο φόβος του αποχωρισμού από όσους αγαπά το μωρό. Το άγχος αποχωρισμού έχει δικό του άρθρο. Γύρω στο δεύτερο έτος, το παιδί χρειάζεται προβλεψιμότητα: μια μικρή αλλαγή στις συνήθειες μπορεί να φέρει προσκόλληση ή θυμό. Την ίδια περίπου εποχή, αρχίζει ο φόβος του σκοταδιού, που στην ουσία είναι φόβος του αγνώστου.

Στα τέσσερα με έξι χρόνια, η φαντασία μεγαλώνει γρήγορα και τα όρια ανάμεσα στο φανταστικό και στο πραγματικό θολώνουν. Οι μάγισσες, τα τέρατα και τα φαντάσματα κάτω από το κρεβάτι βιώνονται ως αληθινές απειλές, και η νύχτα γίνεται η πιο δύσκολη ώρα της ημέρας.

Οι φόβοι αλλάζουν θέμα καθώς το παιδί μεγαλώνει. Στα επτά με οκτώ, γίνονται πιο ρεαλιστικοί: ο πόλεμος, τα δυστυχήματα, οι φυσικές καταστροφές. Ο φόβος του θανάτου, που ξεκινά κάπου στα πέντε και ωριμάζει κοντά στα εννιά, έχει δική του ενότητα παρακάτω. Οι ηλικίες αυτές είναι ενδεικτικές, γιατί κάθε παιδί έχει τον δικό του ρυθμό. Οι παιδικοί φόβοι είναι οι πρώτες απόπειρες του παιδιού να δώσει όνομα στο άγνωστο.

Πέντε ξύλινες ματριόσκες σε φθίνον μέγεθος, από τη μεγαλύτερη προς τη μικρότερη, πάνω σε ξύλινη επιφάνεια.
Κάθε φάση της ανάπτυξης φέρνει τους δικούς της φόβους.

Πότε ο φόβος γίνεται φοβία;

Το ερώτημα είναι πότε ένας φόβος, που συνήθως περνά, αρχίζει να μένει. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) περιγράφει τις ειδικές φοβίες ως έντονους, παράλογους φόβους για συγκεκριμένα αντικείμενα ή καταστάσεις, που οδηγούν σε αποφυγή και σε σημαντική δυσφορία. Σημειώνει, επίσης, ότι τα συμπτώματα διαρκούν συνήθως μήνες.

Ένα παιδί που φοβάται το σκοτάδι, αλλά κοιμάται όταν μένει ανοιχτό το φως του διαδρόμου και παίζει ξένοιαστο την επόμενη μέρα, βρίσκεται σε άλλο σημείο από ένα παιδί που αρνείται να μπει στο δωμάτιό του και μένει ξύπνιο για ώρες. Αυτό που μετρά είναι πόσο χώρο καταλαμβάνει ο φόβος στη ζωή του παιδιού.

Όταν ο φόβος εμφανίζεται, για πρώτη φορά, μετά από ένα τραυματικό γεγονός, όπως ένα σοβαρό τροχαίο ή μια κακοποίηση, δεν αρκεί να περιμένουμε να περάσει μόνος του. Τέτοιες εμπειρίες αφήνουν συχνά ένα μόνιμο αίσθημα ανασφάλειας και χρειάζονται εξειδικευμένη βοήθεια. Την εκτίμηση για το αν πρόκειται για φοβία την κάνει ο ειδικός που βλέπει το παιδί και την οικογένεια, όχι ένα άρθρο.

Το σκοτάδι, τα τέρατα και η νύχτα

Για ένα παιδί τεσσάρων ή πέντε ετών, το τέρας κάτω από το κρεβάτι υπάρχει. Η φαντασία και η πραγματικότητα δεν έχουν ακόμη καθαρά σύνορα, και το σκοτάδι αφαιρεί και τις τελευταίες ενδείξεις για το τι είναι αληθινό.

Η ψυχαναλυτική σκέψη προσθέτει μια δεύτερη ανάγνωση. Κάθε παιδί έχει μέσα του θυμό και επιθυμίες που το τρομάζουν, και είναι πιο υποφερτό να φοβάται κάτι που βρίσκεται έξω από αυτό παρά κάτι που βρίσκεται μέσα του. Έτσι ο θυμός που δεν χωρά μέσα στη μέρα του μπορεί να γίνει ένα πλάσμα που περιμένει τη νύχτα. Το γνωστότερο παράδειγμα είναι ο μικρός Χανς, ένα αγόρι με φόβο για τα άλογα. Ο Φρόιντ είδε στον φόβο του τη μετατόπιση ενός εσωτερικού φόβου σε ένα εξωτερικό αντικείμενο.

Λεπτό μισοφέγγαρο σε συννεφιασμένο νυχτερινό ουρανό πάνω από παλιές κεραμοσκεπές.
Για ένα μικρό παιδί, το σκοτάδι αφαιρεί και τις τελευταίες ενδείξεις για το τι είναι αληθινό.

Πίσω από μια νύχτα φόβου, βρίσκεται συχνά μια εικόνα της ημέρας, όπως μια τρομακτική σκηνή σε μια ταινία ή σε ένα βίντεο. Μια βίαιη εικόνα που το παιδί βλέπει μόνο του ενισχύει την αίσθηση ότι κάτι κακό βρίσκεται κάπου κοντά, γιατί δεν υπάρχει κανείς να την εξηγήσει.

Όταν το παιδί λέει ότι φοβάται, δεν βοηθά το «ηρέμησε, δεν υπάρχει λόγος». Η φράση δεν σβήνει τον φόβο: το παιδί νιώθει ότι δεν το άκουσαν και μαθαίνει ότι δεν αξίζει να μιλά γι’ αυτόν. Αν ένα μικρότερο παιδί λέει ότι ένα φάντασμα κρύβεται στην ντουλάπα, ο γονιός μπορεί να πάρει έναν φακό και να ψάξει μαζί του, αν το παιδί συμφωνεί. Το παιδί βλέπει ότι δεν είναι μόνο με τον φόβο του, και συμμετέχει ενεργά στην αναζήτηση μιας απειλής που τελικά δεν βρίσκεται εκεί.

Μετά από μια τρομακτική σκηνή, βοηθά να ρωτήσει ο γονιός τι ακριβώς τρόμαξε το παιδί και να του θυμίσει ότι αυτό που είδε ήταν φτιαγμένο, με ηθοποιούς και μουσική. Αν το παιδί θέλει, μπορεί να ζωγραφίσει το τέρας. Ό,τι αποκτά σχήμα και χρώμα στο χαρτί γίνεται συχνά λιγότερο τρομακτικό από ό,τι κυκλοφορεί αόριστο στο σκοτάδι.

Για τους φόβους της νύχτας και τα ξυπνήματα, υπάρχει το άρθρο για τον ύπνο του παιδιού, ενώ για το πώς καθησυχάζουμε χωρίς να τροφοδοτούμε τον φόβο, το άρθρο για το άγχος στα παιδιά.

Όταν το παιδί φοβάται ότι θα πεθάνει

«Το παιδί μου φοβάται ότι θα πεθάνει». Είναι μία από τις φράσεις που ψάχνουν οι γονείς στο διαδίκτυο, και ο φόβος πίσω της έχει μια εξήγηση στην ανάπτυξη. Κάπου στα πέντε χρόνια, το παιδί καταλαβαίνει πως ο θάνατος υπάρχει, και ο φόβος του αφορά τους γονείς: τι θα γίνει αν λείψουν. Αργότερα, κοντά στα εννιά, καταλαβαίνει ότι ο θάνατος είναι οριστικός και ότι αφορά και το ίδιο.

Ο φόβος αυτός δεν είναι πάντα σημάδι ανησυχίας. Ο ψυχίατρος Irvin Yalom έγραψε ότι η γνώση του θανάτου γεννά σε κάθε άνθρωπο μια βαθιά αγωνία, και το παιδί που τη συναντά για πρώτη φορά, δεν διαθέτει ακόμη τα μέσα να τη χειριστεί.

Πικραλίδα με σπόρους που σκορπίζουν στον αέρα, μπροστά σε θολό λιβάδι.
Γύρω στα πέντε χρόνια το παιδί αρχίζει να καταλαβαίνει ότι ο θάνατος υπάρχει.

Βοηθούν οι απλές και αληθινές απαντήσεις: ότι όλοι οι άνθρωποι κάποτε πεθαίνουν, συνήθως όταν είναι πολύ μεγάλοι, και ότι οι γονείς κάνουν ό,τι μπορούν για να είναι καλά και κοντά του. Η απόκρυψη και οι ευφημισμοί κάνουν το θέμα πιο τρομακτικό. Αν το παιδί ρωτά ξανά και ξανά, δεν χρειάζεται νέα εξήγηση κάθε φορά: με την επανάληψη συνηθίζει σιγά σιγά μια ιδέα που δυσκολεύεται να δεχτεί. Για το πώς αντιλαμβάνεται ένα παιδί τον θάνατο σε κάθε ηλικία υπάρχει το άρθρο Πένθος στο παιδί.

Ο φόβος του θανάτου είναι κάτι διαφορετικό από ένα παιδί που λέει ότι θέλει να πεθάνει. Η δεύτερη φράση χρειάζεται άμεση προσοχή: ο γονιός ρωτά ήρεμα και ανοιχτά τι εννοεί και ζητά βοήθεια από ειδικό. Σε περίπτωση άμεσου κινδύνου, καλούμε το 112. Η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 είναι διαθέσιμη και για όποιον ανησυχεί για ένα παιδί.

Δυνατοί ήχοι και ξαφνικά ερεθίσματα

Η ηλεκτρική σκούπα, το στεγνωτήρι των χεριών στις δημόσιες τουαλέτες, τα πυροτεχνήματα, ο κεραυνός: οι ήχοι αυτοί ξεκινούν χωρίς προειδοποίηση, και ένα μικρό παιδί δεν ξέρει ακόμη από πού προέρχονται ούτε πότε θα σταματήσουν. Τα πυροτεχνήματα, που για τους μεγάλους σημαίνουν γιορτή, είναι για το παιδί ένας ξαφνικός κρότος που πέφτει από τον ουρανό.

Βοηθά να ειδοποιείται το παιδί πριν από τον ήχο, να βλέπει από πού προέρχεται και, όταν αυτό συμμβαίνει, να έχει τον έλεγχο, για παράδειγμα να πατά το κουμπί της σκούπας για να τη σταματήσει. Ένα παιδί που ξέρει πότε θα ακουστεί ο θόρυβος τον αντέχει, συνήθως, καλύτερα από ένα παιδί που τον ακούει ξαφνικά. Αν ο φόβος κρατά για μήνες και το παιδί αρνείται να βγει από το σπίτι μήπως ακούσει κάτι, βρισκόμαστε πια στο πεδίο της φοβίας που περιγράψαμε παραπάνω.

Κίτρινες ωτοασπίδες πάνω σε ξύλινο παγκάκι, με θολά πυροτεχνήματα στον νυχτερινό ουρανό πίσω τους.
Ένα παιδί αντέχει συνήθως καλύτερα τον θόρυβο όταν ξέρει πότε θα ακουστεί.

Ζώα, γιατροί και άλλοι συγκεκριμένοι φόβοι

Ο φόβος των σκύλων, των εντόμων και των ζώων γενικότερα είναι από τους συνηθέστερους στην προσχολική ηλικία. Ακολουθούν ο φόβος του γιατρού και της ένεσης, του ύψους, του νερού και των κλειστών χώρων. Οι φόβοι αυτοί έχουν συγκεκριμένο αντικείμενο, και αυτό τους δίνει πλεονέκτημα: μπορούν να προσεγγιστούν σταδιακά, ένα βήμα τη φορά.

Πώς μπορεί ο γονιός να βοηθήσει

Η πρώτη βοήθεια είναι να πάρει ο γονιός στα σοβαρά τον φόβο του παιδιού, όσο υπερβολικός κι αν φαίνεται. Η γνώση για το τι αντιπροσωπεύει κάθε φόβος δίνει ψυχραιμία, και η ψυχραιμία του γονιού περνά στο παιδί. Η απάντηση στο ερώτημα που άνοιξε το άρθρο, «μήπως κάνουμε κάτι λάθος;», βρίσκεται συνήθως στην ηλικία του παιδιού. Ένα παιδί που τρέχει τη νύχτα στο κρεβάτι των γονιών δείχνει ότι ξέρει πού βρίσκεται η ασφάλεια.

Η αποφυγή κάνει τον φόβο εντονότερο. Ένα παιδί, που δεν μπαίνει ποτέ στο σκοτεινό δωμάτιο, δεν μαθαίνει ότι το δωμάτιο είναι ασφαλές. Το αντίδοτο είναι η έκθεση, μια τεχνική της γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας που ο ΠΟΥ αναφέρει ανάμεσα στις παρεμβάσεις με τις περισσότερες ενδείξεις αποτελεσματικότητας: το παιδί εξοικειώνεται σταδιακά με ό,τι το φοβίζει. Στο σπίτι, η εξοικείωση παίρνει τη μορφή μικρών βημάτων: το φως του διαδρόμου μένει αναμμένο μία ώρα λιγότερο, ο γονιός περιμένει στο κατώφλι αντί να μένει δίπλα στο κρεβάτι, και ένα νέο βήμα γίνεται όταν το παιδί έχει συνηθίσει το προηγούμενο. Αποφεύγουμε την πίεση και τον εξαναγκασμό, που συνήθως δυσκολεύουν τα πράγματα.

Με ένα παιδί που φοβάται τα σκυλιά, η σκάλα των βημάτων μπορεί να ξεκινά από το να τα κοιτάζει από απόσταση, να συνεχίζει με εικόνες ή παιχνίδια και να φτάνει αργότερα σε ένα ήρεμο, γνωστό σκυλί, πάντα με τον ρυθμό του παιδιού.

Μικρή χελώνα με το κεφάλι έξω από το καβούκι της, μέσα σε χορτάρι με δροσοσταλίδες.
Η σταδιακή εξοικείωση με μικρά βήματα βοηθά περισσότερο από την πίεση.

Μετράει και ο τρόπος που μιλάμε για τον φόβο. Φράσεις όπως «φοβιτσιάρη μου» ή «μεγάλο παιδί είσαι» μπορούν να κολλήσουν στο παιδί σαν ετικέτα και να το κάνουν να κρύβει τον φόβο του. Αρκεί μια περιγραφή χωρίς κρίση: «φοβάσαι τον σκύλο, και είναι εντάξει να φοβάσαι». Ο γονιός που μένει ήρεμος μπροστά στον σκύλο, στον γιατρό ή στον κεραυνό δείχνει με το σώμα του κάτι που δεν χωρά σε λόγια: ότι μπορεί κανείς να φοβάται και να αντέχει.

Πότε χρειάζεται η βοήθεια ειδικού;

Αξίζει να ζητηθεί βοήθεια όταν το παιδί φοβάται υπερβολικά κάτι που στην ουσία δεν είναι επικίνδυνο και ο φόβος το εμποδίζει στις καθημερινές του δραστηριότητες. Αυτό φαίνεται όταν ο φόβος επιμένει για μήνες ή όταν το παιδί αρνείται να μείνει στο δωμάτιό του ή να βγει από το σπίτι. Βοήθεια χρειάζεται και όταν ο φόβος εμφανίζεται μετά από ένα τραυματικό γεγονός.

Η έγκαιρη βοήθεια ανακουφίζει το παιδί και προστατεύει τον ύπνο και το σχολείο του. Ο ΠΟΥ σημειώνει ότι οι αγχώδεις διαταραχές αυξάνουν τον κίνδυνο για κατάθλιψη, ένας ακόμη λόγος να μη μένει ο φόβος χωρίς στήριξη. Ένας παιδοψυχολόγος βοηθά το παιδί και την οικογένεια να βρουν τον κατάλληλο τρόπο. Αν το παιδί φαίνεται και λυπημένο ή αποσυρμένο, αξίζει να ελεγχθεί και το ενδεχόμενο κατάθλιψης στα παιδιά.

Το τέρας κάτω από το κρεβάτι χρειάζεται λιγότερα από όσα φανταζόμαστε: δύο ανθρώπους και έναν φακό. Όταν το παιδί δει με τα μάτια του ότι ο χώρος κάτω από το κρεβάτι είναι άδειος, πείθεται ευκολότερα απ’ ό,τι από οποιαδήποτε εξήγηση. Η φράση «ας κοιτάξουμε μαζί» κάνει τη μισή δουλειά.

Συχνές ερωτήσεις

  1. Ποιοι φόβοι είναι φυσιολογικοί στα παιδιά;

Σχεδόν όλα τα παιδιά περνούν φόβους ανάλογους με την ηλικία τους: ξένους και αποχωρισμό στο πρώτο έτος, σκοτάδι και φανταστικά πλάσματα στην προσχολική ηλικία, θάνατο και ρεαλιστικούς κινδύνους αργότερα. Συνήθως, περνούν με στήριξη και χρόνο.

  1. Τι κάνω όταν το παιδί φοβάται το σκοτάδι ή τα τέρατα;

Παίρνουμε τον φόβο στα σοβαρά, χωρίς να τον απορρίπτουμε με φράσεις όπως «δεν υπάρχει τίποτα», και, αν το παιδί θέλει, ψάχνουμε μαζί του με έναν φακό. Βοηθούν, επίσης, μια σταθερή ρουτίνα πριν από τον ύπνο και μικρά, σταδιακά βήματα.

  1. Το παιδί μου φοβάται ότι θα πεθάνει. Τι του λέω;

Απλές και αληθινές απαντήσεις: ότι όλοι κάποτε πεθαίνουμε, συνήθως όταν είμαστε πολύ μεγάλοι, και ότι οι γονείς φροντίζουν το παιδί. Αν το παιδί λέει ότι θέλει να πεθάνει, χρειάζεται άμεση προσοχή και βοήθεια από ειδικό.

  1. Γιατί το παιδί φοβάται τους δυνατούς ήχους;

Ο φόβος των ξαφνικών, δυνατών ήχων είναι από τους πρώτους που υπάρχουν στη ζωή. Βοηθούν η προειδοποίηση πριν από τον ήχο, το να βλέπει το παιδί από πού προέρχεται και η αίσθηση ότι έχει κάποιον έλεγχο.

  1. Πότε μια φοβία χρειάζεται ειδικό;

Όταν ο φόβος είναι έντονος, κρατά μήνες, οδηγεί σε αποφυγή και επηρεάζει τον ύπνο, το σχολείο ή την καθημερινότητα, ή όταν εμφανίζεται μετά από ένα τραυματικό γεγονός.

  1. Πρέπει να αναγκάσω το παιδί να αντιμετωπίσει αυτό που φοβάται;

Όχι με πίεση. Η αποφυγή δυναμώνει τον φόβο και ο εξαναγκασμός, συνήθως, τον δυσκολεύει. Βοηθά η σταδιακή εξοικείωση, με μικρά βήματα και με τον γονιό δίπλα.

Σάββας Ν. Σαλπιστής

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προτεινόμενα άθρα

Leave A Comment

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *