«Μου σφίγγεται η καρδιά», «πονάει η ψυχή μου». Η γλώσσα δανείζεται τον πόνο του σώματος για να μιλήσει για κάτι που δεν φαίνεται σε καμία εξέταση. Και πίσω από τη μεταφορά υπάρχει κάτι αληθινό.
Αυτό που ονομάζουμε ψυχικό πόνο είναι η οδυνηρή αίσθηση ότι κάτι που μετρούσε για εμάς χάθηκε, μας στερήθηκε ή δεν δόθηκε ποτέ. Δεν αποτελεί διάγνωση. Μπορεί να εμφανιστεί μέσα στο πένθος ή στην κατάθλιψη, αλλά και χωρίς καμία διάγνωση, ως απάντηση σε μια ρήξη ή σε μια μακρά μοναξιά.
Αυτό που τον κάνει δύσκολο είναι ότι συχνά δεν έχει πού να πατήσει. Όποιος πονά σωματικά δείχνει το σημείο και οι γύρω ξέρουν τι να κάνουν. Στον ψυχικό πόνο, οι γύρω προσφέρουν συμβουλές, και όποιος πονά καταλήγει να νιώθει ότι δεν τον πίστεψαν.
Ο ψυχικός πόνος είναι η οδυνηρή εμπειρία μιας απώλειας, μιας απόρριψης ή μιας βαθιάς ντροπής. Δεν αποτελεί διάγνωση ούτε υπερβολή. Συχνά, ελαφραίνει όταν βρει λόγια και κάποιον που αντέχει να τον ακούσει· όταν επιμένει ή επηρεάζει την καθημερινότητα, χρειάζεται βοήθεια από ειδικό.
Γιατί μοιάζει τόσο με σωματικό πόνο
Η γλώσσα μας δεν υπερβάλλει. Ο John Bowlby, ο θεμελιωτής της θεωρίας του δεσμού, περιέγραψε πώς ο χωρισμός από το πρόσωπο που φροντίζει προκαλεί στο μωρό έντονη αγωνία, πολύ πριν μπορέσει να τη διατυπώσει με λέξεις. Ο πόνος του χωρισμού υπάρχει στο σώμα πριν υπάρξει στη γλώσσα, και ίσως γι’ αυτό, όταν αργότερα χάνουμε κάτι ουσιαστικό, τον περιγράφουμε με λέξεις που ανήκουν στο σώμα: σφίξιμο, βάρος.

Η νευροεπιστήμη πρόσθεσε μια ένδειξη. Σε ένα γνωστό πείραμα νευροαπεικόνισης, άνθρωποι που αποκλείστηκαν από ένα εικονικό παιχνίδι με μπάλα εμφάνισαν αυξημένη δραστηριότητα στον πρόσθιο προσαγώγιο φλοιό, μια περιοχή που εμπλέκεται και στον σωματικό πόνο (Eisenberger, Lieberman και Williams, 2003). Η ακριβής σημασία αυτής της επικάλυψης συζητείται ακόμη και δεν αρκεί για να ταυτίσει τον ψυχικό με τον σωματικό πόνο. Δείχνει, πάντως, ότι ο εγκέφαλος παίρνει στα σοβαρά την απώλεια και την απόρριψη.
Ο ψυχικός πόνος δεν μετρά την αντοχή μας. Μετρά πόσο μας άγγιξε κάτι. Όποιος τον νιώθει δεν είναι πιο αδύναμος από όποιον δείχνει ανεπηρέαστος, και συχνά είναι ο άνθρωπος που δέθηκε περισσότερο.
Αν ο πόνος είναι κυρίως σωματικός, για παράδειγμα ένα σταθερό κάψιμο ή μια πίεση στο στήθος, χρειάζεται πρώτα ιατρική εκτίμηση. Όταν όμως οι εξετάσεις βγαίνουν καθαρές και ο πόνος μένει, αξίζει να ρωτήσουμε τι έχει χάσει ή τι έχει πληγώσει εκείνον που τον κουβαλά.
Από πού προέρχεται: ο πόνος μετρά τη σημασία
Πονάμε για ό,τι είχε αξία. Ο ψυχικός πόνος μετρά τη σημασία που είχε για εμάς ένα πρόσωπο, μια σχέση ή μια ελπίδα, και γι’ αυτό δεν υποχωρεί με την πειθώ ότι «δεν άξιζε τον κόπο». Όσο βαθύτερος ο δεσμός, τόσο πιο βαθύς ο πόνος όταν κοπεί.
Δεν χάνονται μόνο πρόσωπα. Μια αποτυχία μπορεί να γκρεμίσει την εικόνα που είχαμε για τον εαυτό μας, όπως και μια προδοσία μπορεί να κλονίσει την εικόνα που είχαμε για μια σχέση. Ο πόνος που ακολουθεί έχει τη δομή του πένθους, ακόμη κι όταν κανείς δεν έχει πεθάνει.
Ο Sigmund Freud, στο κλασικό του κείμενο «Πένθος και μελαγχολία», παρατήρησε μια διαφορά που βοηθά ακόμη. Όποιος πενθεί ξέρει, συνήθως, τι έχασε. Όποιος νιώθει την απώλεια χωρίς να μπορεί να την κατονομάσει, ή χωρίς να επιτρέπει στον εαυτό του να τη νιώσει, στρέφει συχνά τον πόνο εναντίον του εαυτού του και τον βιώνει ως αυτοκριτική και αίσθημα αναξιότητας.

Υπάρχει και ένας πόνος χωρίς ημερομηνία. Ο Donald Winnicott έγραψε ότι το μωρό βρίσκει τον εαυτό του στο πρόσωπο του άλλου που το κοιτάζει. Όποιος δεν ένιωσε αρκετά ένα βλέμμα ενδιαφέροντος πάνω του μπορεί να κουβαλά μια οδύνη που δεν έχει αφορμή και να μη γνωρίζει τι έχασε, γιατί αυτό που λείπει είναι κάτι που δεν δόθηκε ποτέ. Και οι δύο ιδέες ανήκουν στην ψυχοδυναμική θεωρία και όχι στα εμπειρικά ευρήματα, όμως δίνουν λόγια σε εμπειρίες που αλλιώς μένουν αδιατύπωτες.
Έτσι δύο άνθρωποι με την ίδια απώλεια δεν πονούν το ίδιο. Ένας πρόσφατος πόνος ξυπνά συχνά έναν παλιότερο, και όποιος έχει μάθει από νωρίς ότι ο πόνος του δεν έχει χώρο θα τον βιώσει πιο μοναχικά και πιο έντονα.
Όταν ο πόνος συναντά την ντροπή, κρύβεται. Ντρεπόμαστε που πονάμε τόσο πολύ για κάτι που οι άλλοι θεωρούν «ασήμαντο», και η σιωπή προστίθεται στον πόνο.
Συμπτώματα ή τρόποι έκφρασης: πώς φαίνεται ο ψυχικός πόνος
Όποιος ψάχνει τα συμπτώματα του ψυχικού πόνου σπάνια συναντά μια καθαρή εικόνα, γιατί ο πόνος αυτός δεν ανακοινώνεται με το όνομά του. Εμφανίζεται ως κούραση που δεν περνά με τον ύπνο, ως ευερεθιστότητα απέναντι σε ανθρώπους που αγαπάμε, ως κενό ή ως ανάγκη να απομακρυνθούμε από όλους και από όλα. Άλλοτε μεταμφιέζεται σε υπερδραστηριότητα: δουλεύουμε περισσότερο για να μη μείνουμε μην έχουμε χρόνο να νιώσουμε και να σκεφθούμε. Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν το πώς βρίσκει διέξοδο ένας πόνος που δεν βρήκε λόγια, και δεν αποτελούν κατάλογο αυτοδιάγνωσης.
Παράδειγμα: «Μια νέα κοπέλα που περνούσε μια περίοδο πένθους σταμάτησε να απαντά σε μηνύματα φίλων. Όταν τη ρώτησαν γιατί απομονώθηκε, είπε: «Δεν είχα την ενέργεια ούτε να εξηγήσω πώς νιώθω. Η επικοινωνία απαιτούσε να προσποιούμαι, κάτι που με εξαντλούσε».
Η απομόνωση μοιάζει συχνά με παραίτηση για τους άλλους, ενώ λειτουργεί ως τρόπος να εξοικονομηθεί η ελάχιστη ψυχική ενέργεια που έχει απομείνει.

Η διάκριση από άλλες καταστάσεις έχει σημασία. Η λύπη, μετά από μια απώλεια, έρχεται σε κύματα και με τον χρόνο υποχωρεί. Στην κατάθλιψη, υπάρχει συνήθως επίμονη πτώση της διάθεσης και της ενέργειας, που διαρκεί εβδομάδες και αγγίζει τον ύπνο, την όρεξη και τη λειτουργικότητα. Στις αγχώδεις διαταραχές κυριαρχεί η ένταση και η αναμονή του χειρότερου, ενώ στο τραύμα το παρελθόν επανέρχεται σαν να συμβαίνει τώρα. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας περιγράφει την κατάθλιψη ως συχνή διαταραχή για την οποία υπάρχουν αποτελεσματικές θεραπείες. Η τελική εκτίμηση ανήκει πάντα σε ειδικό.
Ο πόνος που δεν λεκτικοποιείται βρίσκει, συχνά, τον δρόμο του μέσα από το σώμα ή μέσα από πράξεις. Κάποιοι νιώθουν πονοκεφάλους, πίεση ή στομαχικές ενοχλήσεις που δεν εξηγούνται εύκολα, άλλοι καταφεύγουν σε ό,τι ανακουφίζει γρήγορα, όπως το ποτό, ουσίες ή η ατελείωτη απασχόληση. Εδώ χρειάζεται προσοχή: η ανακούφιση που αποφεύγει τον πόνο συνήθως τον αφήνει όπως ήταν.
Όταν ο πόνος ρωτά για το νόημα
Ο ψυχικός πόνος δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Συχνά, φέρνει μαζί του ερωτήματα νοήματος: τι αξίζει, τι από όσα χτίσαμε στέκει ακόμη, γιατί να συνεχίσουμε να προσπαθούμε. Η υπαρξιακή σκέψη, όπως τη διατύπωσε ο Ίρβιν Irvin Yalom, βλέπει σε αυτά τα ερωτήματα μια πτυχή της ανθρώπινης συνθήκης που ο πόνος αναδεικνύει, και όχι μόνο ένα σύμπτωμα. Το ερώτημα μετακινείται τότε από το «τι δεν πάει καλά με εμένα» στο «τι έχει σημασία για μένα, ώστε να με πονά τόσο».
Τι βοηθά
Ο ψυχικός πόνος σπάνια λύνεται με συμβουλές. Υπάρχουν, όμως, πράγματα που τον κάνουν πιο υποφερτό, και το πρώτο είναι να βρει ακριβή λόγια.
Παράδειγμα: «Στη θεραπεία, ένας θεραπευόμενος πέρασε από το «Όλα πάνε στραβά, υποφέρω» στο «Αυτή τη στιγμή νιώθω βαθιά ματαίωση και φόβο». Η μικρή αυτή αλλαγή μείωσε την ένταση του πανικού του. Στην ονομασία, προστίθεται η αποδοχή: το να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να νιώσει αυτό που νιώθει, χωρίς να το κρίνουμε».
Βοηθά και η γνώση ότι ο πόνος έχει κύματα. Κορυφώνεται και υποχωρεί, ακόμη κι όταν εκείνη τη στιγμή δεν το πιστεύουμε, και όποιος το ξέρει μπορεί να περιμένει το κύμα να περάσει χωρίς να το εκλάβει ως οριστικό.

Εξίσου καθοριστική είναι η παρουσία ενός άλλου ανθρώπου.
Παράδειγμα: «Ένας θεραπευόμενος ανέφερε ότι το σημείο καμπής στην ανάρρωσή του ήταν όταν ένας φίλος του κάθισε δίπλα του στη σιωπή, χωρίς να του δώσει συμβουλές και χωρίς να τον διορθώσει, λέγοντας απλώς: «Θα είμαι εδώ, όσο χρειαστεί».
Ο Wilfred Bion μίλησε για το «περιέχον»: έναν άνθρωπο που αντέχει όσα δεν αντέχουμε μόνοι μας και δεν βιάζεται να τα διορθώσει. Πρόκειται για θεωρητική έννοια, όμως αποδίδει καλά τι ζητά όποιος πονά. Ο πόνος βαραίνει περισσότερο μέσα στη μοναξιά και απαλύνεται όταν τον μοιράζεται κανείς με κάποιον που μπορεί να τον αντέξει.
Τα πράγματα δυσκολεύουν όταν υπάρχει βιαστική παρηγοριά, δηλαδή το «θα περάσει» που λέγεται πριν ακουστεί ο πόνος, ή αυτοκριτική, δηλαδή η σκέψη ότι δεν θα έπρεπε να πονάμε έτσι.
Όταν ο πόνος γυρίζει ξανά και ξανά στο ίδιο σημείο, η ψυχοθεραπεία προσφέρει κάτι που οι συμβουλές δεν μπορούν: έναν χώρο όπου ο πόνος αποκτά ιστορία και συχνά αλλάζει νόημα μέσα στη σχέση με κάποιον που τον αντέχει.
Πότε χρειάζεται βοήθεια
Αξίζει να μιλήσει κανείς με ειδικό όταν ο πόνος επιμένει για εβδομάδες, επηρεάζει τον ύπνο, τη δουλειά ή τις σχέσεις, ή όταν συνοδεύεται από αίσθημα απελπισίας. Το να ζητήσει κανείς βοήθεια είναι συχνά το πρώτο βήμα ώστε ο πόνος να πάψει το άτομο να τον βιώνει μόνο του. Ένας ειδικός ψυχικής υγείας θα ακούσει, θα εκτιμήσει τι κρύβεται πίσω από τον πόνο, αν υπάρχει κατάθλιψη, τραύμα ή κάτι άλλο, και θα προτείνει τι χρειάζεται: ψυχοθεραπεία και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ψυχιατρική αξιολόγηση.
Δεν χρειάζονται μεγάλες διατυπώσεις: μια φράση όπως «τον τελευταίο καιρό πονώ και δεν ξέρω γιατί» αρκεί για να ανοίξει μια πρώτη συζήτηση, με έναν ειδικό ή με κάποιον που εμπιστευόμαστε.
Αν ο πόνος συνοδεύεται από σκέψεις ότι δεν αξίζει να ζει κανείς ή από σκέψεις αυτοτραυματισμού, χρειάζεται άμεση βοήθεια. Στην Ελλάδα, μπορεί να κληθεί το 112, δωρεάν, όλο το 24ωρο. Λειτουργεί, επίσης, η 24ωρη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 της ΚΛΙΜΑΚΑ, με αστική χρέωση, και η δωρεάν Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306 του Υπουργείου Υγείας. Περισσότερα για την αυτοκτονικότητα στο άρθρο για την αυτοκτονία και τον ψυχικό πόνο. Αν πρόκειται για παιδί ή έφηβο, δείτε το άρθρο για την αυτοκτονία σε παιδιά και εφήβους.

Όταν βρισκόμαστε δίπλα σε κάποιον που πονά
Δίπλα σε έναν άνθρωπο που πονά, νιώθουμε συχνά ανήμποροι και αναρωτιόμαστε τι να πούμε. Συνήθως, αρκεί να μείνουμε διαθέσιμοι και να ακούσουμε, χωρίς να βιαστούμε να διορθώσουμε. Φράσεις όπως «θα μπορούσαν να ήταν χειρότερα» ή «εγώ σου τα έλεγα» κάνουν τον άνθρωπο να νιώσει ότι ο πόνος του υποτιμάται και ότι ο ίδιος κατηγορείται. Βοηθά περισσότερο κάτι απλό: «Δεν ξέρω τι να πω, αλλά είμαι εδώ» ή «Θέλεις να μου πεις τι έγινε;».
Η στήριξη έχει και όρια. Ο πόνος μεταδίδεται: ακούγοντας για ώρες μπορεί να εξαντληθούμε ή να αρχίσουμε να συμφωνούμε με όσα λέει ο άλλος μόνο για να τον ηρεμήσουμε. Να ξέρουμε τι αντέχουμε και να το λέμε, και να ενθαρρύνουμε την αναζήτηση ειδικής βοήθειας, είναι πράξη φροντίδας. Και να μη διακόπτουμε πρόωρα την επικοινωνία, γιατί ο χρόνος κυλά πιο αργά για όποιον πονά.
Ο άνθρωπος που πονά μπορεί να απομακρύνεται, να θυμώνει ή να μην απαντά. Συχνά, αυτό που ακούγεται ως απόρριψη είναι ο ίδιος ο πόνος που μιλά.
Επίλογος: Ο πόνος που ζητά να πιστευτεί
Πίσω από το «πονάει η ψυχή μου» υπάρχει πρώτα η ανάγκη να πιστευτεί ότι ο πόνος υπάρχει. Όλα τα υπόλοιπα, οι λέξεις και η θεραπεία, έρχονται μετά.
Συχνές Ερωτήσεις
Γιατί ο ψυχικός πόνος μοιάζει με σωματικό;
Η απώλεια και η απόρριψη ενεργοποιούν συναισθηματικά και σωματικά συστήματα, και μελέτες νευροαπεικόνισης έχουν δείξει επικάλυψη με περιοχές που εμπλέκονται στον σωματικό πόνο. Η ακριβής σημασία της επικάλυψης συζητείται ακόμη, όμως εξηγεί γιατί ο ψυχικός πόνος γίνεται αισθητός και στο σώμα.
Ο ψυχικός πόνος είναι κατάθλιψη;
Όχι απαραίτητα. Ο ψυχικός πόνος είναι μια εμπειρία που μπορεί να υπάρχει και στο πένθος, στο τραύμα ή σε μια δύσκολη περίοδο της ζωής. Στην κατάθλιψη, υπάρχει συνήθως επίμονη πτώση της διάθεσης και της ενέργειας, που διαρκεί εβδομάδες και επηρεάζει τον ύπνο, την όρεξη και τη λειτουργικότητα. Η εκτίμηση ανήκει σε ειδικό.
Πόσο διαρκεί ο ψυχικός πόνος;
Δεν υπάρχει μία διάρκεια. Μετά από μια απώλεια ή μια ρήξη, ο πόνος έρχεται συνήθως σε κύματα και υποχωρεί με τον χρόνο. Αν επιμένει για εβδομάδες χωρίς διακοπή ή γίνεται όλο και βαρύτερος, αξίζει μια συζήτηση με ειδικό.
Μπορεί ο ψυχικός πόνος να προκαλέσει σωματικά συμπτώματα;
Ναι, μπορεί να συνοδεύεται από κούραση, σφίξιμο στο στήθος, διαταραχές του ύπνου ή στομαχικές ενοχλήσεις. Επειδή τα ίδια συμπτώματα μπορεί να έχουν και ιατρική αιτία, χρειάζεται πρώτα ιατρικός έλεγχος, ειδικά όταν ο πόνος στο στήθος είναι έντονος ή καινούργιος.
Τι να κάνω όταν πονάει η ψυχή μου και δεν έχω με ποιον να μιλήσω;
Μπορείς να ξεκινήσεις, ονομάζοντας με όσο μεγαλύτερη ακρίβεια μπορείς τι πονά, ώστε ο πόνος να αποκτήσει λόγια, και να απευθυνθείς σε έναν ειδικό ή στη δωρεάν Γραμμή 10306. Το να μιλήσεις σε κάποιον που ακούει χωρίς να διορθώνει είναι συχνά το πιο σημαντικό πρώτο βήμα.
Πότε χρειάζεται να ζητήσω βοήθεια ειδικού;
Όταν ο πόνος επιμένει εβδομάδες, επηρεάζει τον ύπνο, τη δουλειά ή τις σχέσεις, ή όταν συνοδεύεται από απελπισία. Αν υπάρχει σκέψη να βλάψεις τον εαυτό σου, κάλεσε αμέσως το 112 ή τη Γραμμή 1018.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.

