Όταν μιλάμε για σεξ, για αγάπη ή για συναισθήματα, το ερώτημα «Τι είναι το φυσιολογικό;» επανέρχεται διαρκώς στη σκέψη μας. Αναρωτιόμαστε συχνά εάν αυτό που νιώθουμε, που κάνουμε ή που θα θέλαμε να κάνουμε είναι αποδεκτό ή αν αποκλίνει από έναν υποτιθέμενο κανόνα. Μια γενική απάντηση είναι πως, εάν δεν βλάπτουμε κανέναν άλλον, τότε αυτό που ζούμε είναι απόλυτα εντάξει.
Ορισμοί και κοινωνικές παρανοήσεις
Στην πολυετή διαδρομή μου ως ψυχολόγος, έχω ερωτηθεί από άτομα που αναζητούν απεγνωσμένα μια επιβεβαίωση. Τα ερωτήματα είναι συχνά και αφοπλιστικά:
«Μου αρέσει να κοιτώ ταινίες με ανδρικό ομοφυλοφιλικό περιεχόμενο, αν και είμαι κοπέλα. Είναι φυσιολογικό;»
«Ερεθίζομαι ερωτικά στη θέα πολύχρωμων φιόγκων ή κορδονιών. Είναι φυσιολογικό;»
«Πάντα όταν κάνω έρωτα, θέλω να πάω να ουρήσω. Είναι φυσιολογικό;»
«Δεν μου αρέσει να κάνω έρωτα. Είναι φυσιολογικό;»
Αυτό που μας αρέσει μπορεί να είναι ασυνήθιστο ή να αποκλίνει από αυτό που αρέσει στους πολλούς. Όμως, αυτό δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση πως είναι «μη φυσιολογικό». Η υποκειμενική εμπειρία του καθενός μας είναι ένας ολόκληρος γαλαξίας, και η προσπάθεια να τον χωρέσουμε σε ένα στενό καλούπι προκαλεί μόνο πόνο.
Τι σημαίνει «φυσιολογικό» στην ψυχολογία;
Το «φυσιολογικό» στην ψυχολογία δεν έχει έναν απόλυτο και ίδιο ορισμό για όλους. Η ανθρώπινη σκέψη, το συναίσθημα και η συμπεριφορά παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία. Αυτό που έχει σημασία είναι αν μια δυσκολία προκαλεί σημαντική και επίμονη δυσφορία ή επηρεάζει ουσιαστικά τη λειτουργικότητα και τις σχέσεις του ανθρώπου.
Η κοινωνική πίεση και το βάρος της απόκλισης
Ζούμε και μεγαλώνουμε σε μία κοινωνία όπου είναι πολύ σημαντικό να είμαστε «φυσιολογικοί», ιδιαίτερα όσον αφορά στις σεξουαλικές μας προτιμήσεις. Διαπαιδαγωγούμαστε στο τι είναι «αποδεκτό» και η οποιαδήποτε απόκλιση συχνά αποδοκιμάζεται.
Παρακολουθώ αυτό το διάστημα έναν 16χρονο έφηβο με απίστευτο άγχος και τρομερούς ψυχαναγκασμούς. Ο φόβος του δεν είναι η ίδια του η ταυτότητα, αλλά η πιθανή απόκλιση από αυτό που η αυστηρή του οικογένεια θεωρεί ως «φυσιολογικό». Αυτή η πίεση πυροδοτεί εντός του μια εσωτερική κόλαση.
Το ιατρικό μοντέλο έναντι της ψυχικής λειτουργίας
Η αξιολόγηση του ψυχισμού μας με βάση το κλασικό ιατρικό μοντέλο οδηγεί συχνά σε στρεβλώσεις. Στην ιατρική, το μη φυσιολογικό είναι οτιδήποτε αποκλίνει από τον μέσο όρο των αντικειμενικών δεικτών (π.χ. πίεση, σάκχαρο). Όμως, στην ψυχική λειτουργία, οι αποκλίσεις είναι τόσο πολλές όσο και οι άνθρωποι.
Ακομα, ησεξουαλικότητα και οι επιθυμίες του ατόμου δεν είναι στατικές, αλλά αποτελούν ένα ευρύ φάσμα. Η επιστημονική κοινότητα ξεκαθαρίζει ότι οι αποκλίσεις από το “συνηθισμένο” δεν αποτελούν διαταραχή, αλλά μέρος της ανθρώπινης ποικιλομορφίας.
Η αξιολόγηση του ψυχισμού μας με βάση το κλασικό ιατρικό μοντέλο για το τι είναι το φυσιολογικό; οδηγεί συχνά σε στρεβλώσεις. Αντίθετα, στην ψυχολογία, η μοναδικότητα είναι αυτή που ορίζει την υγεία.
Η σεξουαλικότητα και το ερώτημα: Τι είναι το φυσιολογικό πέρα από το συνηθισμένο;
Όσον αφορά στη σεξουαλικότητα, για πολλούς το μη συνηθισμένο είναι ταυτόσημο με το «λανθασμένο». Είναι εντυπωσιακό το πώς σε άλλους τομείς, όπως η μόδα, οι άνθρωποι —κυρίως οι γυναίκες— επιδιώκουν να ξεχωρίζουν. Θέλουν ένα φόρεμα μοναδικό. Στο σεξ, όμως, οι περισσότεροι τρέμουν να μην είναι “διαφορετικοί”.
Η αποδοχή εαυτού ξεκινά από τη στιγμή που καταλαβαίνουμε ότι οι επιθυμίες μας δεν είναι “συμπτώματα”, αλλά πτυχές της μοναδικότητάς μας. Κάποτε, η αριστεροχειρία θεωρείτο αμαρτία και τιμωρούνταν. Σήμερα γελάμε με αυτή την προκατάληψη. Το ίδιο θα συμβεί μελλοντικά και με πολλές από τις σημερινές μας “βεβαιότητες” περί φυσιολογικού.
Σύμφωνα με την Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (APA), η σεξουαλικότητα και οι επιθυμίες του ατόμου δεν είναι στατικές, αλλά αποτελούν ένα ευρύ φάσμα. Η επιστημονική κοινότητα ξεκαθαρίζει ότι οι αποκλίσεις από το “συνηθισμένο” δεν αποτελούν διαταραχή, αλλά μέρος της ανθρώπινης ποικιλομορφίας.
Η μοναδικότητα ως η μόνη αληθινή φυσιολογικότητα
Υπάρχουν άνθρωποι που δεν τους ενδιαφέρει να είναι όπως οι πολλοί. Θέλουν απλώς να νιώθουν καλά με αυτό που είναι. Όσο δεν βλάπτουν τον εαυτό τους ή κάποιον άλλον, αυτό είναι απόλυτο δικαίωμά τους. Στη γονεϊκότητα, για παράδειγμα, συχνά εγκλωβίζεται σε πρότυπα για το πώς “πρέπει” να είναι ένας γονιός, προκαλώντας περιττό άγχος.
Η αλήθεια είναι πως η έννοια της “κανονικότητας” είναι συχνά ένα εργαλείο κοινωνικού ελέγχου. Ετσι, ψυχολογία μας διδάσκει ότι η υγεία κρύβεται στην αυθεντικότητα. Το να προσπαθείς να μοιάσεις σε μια φανταστική “νόρμα” είναι ο συντομότερος δρόμος προς την κατάθλιψη.
Ας μην ξεχνάμε πως είναι απόλυτα «φυσιολογικό» να είναι κάποιος ΜΟΝΑΔΙΚΟΣ! Η μοναδικότητα δεν είναι πρόβλημα προς επίλυση, αλλά ο πλούτος της ανθρώπινης ύπαρξης. Στην ουσία, η μόνη “μη φυσιολογική” κατάσταση είναι να ζει κανείς μια ζωή που δεν του ανήκει, καταπιέζοντας την αλήθεια του.
Συχνές ερωτήσεις
1. Τι σημαίνει «φυσιολογικό» στην ψυχολογία;
Στην ψυχολογία, το «φυσιολογικό» δεν αποτελεί μια απόλυτη κατηγορία που χωρίζει τους ανθρώπους σε φυσιολογικούς και μη φυσιολογικούς. Οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι συμπεριφορές παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία. Περισσότερη σημασία έχει αν ένας τρόπος λειτουργίας προκαλεί επίμονη δυσφορία, δυσκολεύει σημαντικά την καθημερινότητα ή επηρεάζει αρνητικά τις σχέσεις και τη δυνατότητα του ανθρώπου να ανταποκρίνεται στη ζωή του.
2. Υπάρχει ένας συγκεκριμένος τρόπος να σκέφτεται ή να αισθάνεται ένας «φυσιολογικός» άνθρωπος;
Όχι. Δεν υπάρχει ένας ενιαίος τρόπος να αισθανόμαστε, να σκεφτόμαστε ή να αντιδρούμε που να χαρακτηρίζει όλους τους ψυχικά υγιείς ανθρώπους. Ο φόβος, η λύπη, ο θυμός, η ανασφάλεια και οι αμφιβολίες αποτελούν μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Η ψυχική υγεία δεν σημαίνει απουσία δύσκολων συναισθημάτων, αλλά δυνατότητα να τα αναγνωρίζουμε και να τα διαχειριζόμαστε χωρίς να κατακλυζόμαστε από αυτά.
3. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη διαφορετικότητα και την ψυχολογική δυσκολία;
Η διαφορετικότητα δεν αποτελεί από μόνη της ψυχολογικό πρόβλημα. Οι άνθρωποι διαφέρουν στον χαρακτήρα, στις ανάγκες, στις επιλογές, στις αξίες και στον τρόπο με τον οποίο σχετίζονται με τους άλλους. Μια ψυχολογική δυσκολία αφορά περισσότερο μια κατάσταση που προκαλεί σημαντική δυσφορία ή περιορισμό στη λειτουργικότητα του ανθρώπου. Επομένως, δεν χρειάζεται να θεωρούμε παθολογικό καθετί που αποκλίνει από αυτό που έχουμε συνηθίσει.
4. Πότε μια συμπεριφορά θεωρείται ψυχολογικά προβληματική;
Μια συμπεριφορά δεν θεωρείται προβληματική απλώς επειδή είναι ασυνήθιστη ή δεν ανταποκρίνεται στις κοινωνικές προσδοκίες. Χρειάζεται να εξετάζεται το πλαίσιο, η ένταση, η διάρκεια και κυρίως ο τρόπος με τον οποίο επηρεάζει τη ζωή του ανθρώπου. Όταν μια συμπεριφορά προκαλεί σημαντική και επίμονη δυσφορία, περιορίζει την καθημερινή λειτουργικότητα ή δημιουργεί σοβαρές δυσκολίες στις σχέσεις, μπορεί να χρειάζεται ψυχολογική αξιολόγηση και υποστήριξη.
5. Πώς μπορούμε να αποδεχτούμε τον εαυτό μας χωρίς να αγνοούμε τις δυσκολίες μας;
Η αυτοαποδοχή δεν σημαίνει ότι αρνούμαστε όσα μας δυσκολεύουν ούτε ότι παραιτούμαστε από την προσπάθεια να αλλάξουμε. Σημαίνει να μπορούμε να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας με μεγαλύτερη κατανόηση, χωρίς να τον κρίνουμε συνεχώς με βάση ένα υποτιθέμενο πρότυπο «φυσιολογικού». Από αυτή τη θέση είναι συχνά ευκολότερο να αναγνωρίσουμε τι χρειάζεται πραγματικά αλλαγή και τι χρειάζεται απλώς αποδοχή.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
