Αυτό που χαρακτηρίζει τα άτομα με αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας (Α.Δ.Π.) ή ψυχοπάθεια (όταν το κυρίαρχο στοιχείο είναι η εγκληματική και αντικοινωνική συμπεριφορά) είναι η σχεδόν παντελής έλλειψη έγνοιας για τους άλλους. Το χαρακτηριστικό αυτό, σε συνδυασμό με την αδυναμία τους να ελέγξουν τις παρορμήσεις τους και να νιώσουν ενοχή, μπορεί εύκολα να τους οδηγήσει σε πράξεις που βλάπτουν τους άλλους.
Με τις παραπάνω προϋποθέσεις, είναι γεγονός πως άτομα με αντικοινωνικά ή ψυχοπαθητικά στοιχεία προσωπικότητας και υψηλό δείκτη νοημοσύνης μπορούν εύκολα να αναρριχηθούν σε υψηλά αξιώματα (π.χ. οργανισμούς, μεγάλες επιχειρήσεις, πολιτική κ.ά.), παραγκωνίζοντας ή εξοντώνοντας με οποιονδήποτε τρόπο -όχι απαραίτητα παράνομο- τους όποιους ανταγωνιστές τους.
Τι είναι η αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας;
Η αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας είναι μια επίμονη διαταραχή προσωπικότητας που χαρακτηρίζεται από περιφρόνηση και παραβίαση των δικαιωμάτων των άλλων, εξαπάτηση, παρορμητικότητα, επιθετικότητα και ανευθυνότητα. Δεν αφορά μία μεμονωμένη αντικοινωνική πράξη ή συμπεριφορά, αλλά ένα σταθερό μοτίβο λειτουργίας που εμφανίζεται σε διαφορετικούς τομείς της ζωής.
Κλινική εικόνα και συμπτώματα
Τα άτομα με Α.Δ.Π. χαρακτηρίζονται από μια μόνιμη στάση έλλειψης σεβασμού και έγνοιας για τα δικαιώματα των άλλων, στοιχεία που μπορούν να ανιχνευθούν ακόμα και πριν από την ηλικία των 12 χρόνων. Στην τελευταία περίπτωση, αναφερόμαστε σε επιθετική συμπεριφορά απέναντι σε άλλα άτομα ή ζώα, αλλά και μη επιθετικές συμπεριφορές, όπως φυγή από το σπίτι, σκασιαρχείο, κλοπές, φθορές περιουσίας άλλων κ.τ.λ., δηλαδή σε παραβίαση βασικών, για τη συγκεκριμένη ηλικία, κοινωνικών κανόνων και αρχών.
Τα συμπτώματα αυτά ακολουθούν, συνήθως, το άτομο σε όλη τη διάρκεια της εφηβικής και κατόπιν της ενήλικης ζωής. Τα ενήλικα άτομα με Α.Δ.Π. είναι συνήθως -εκτός από παρορμητικά- ανίκανα να σχεδιάσουν και να οργανώσουν τη ζωή τους. Λειτουργούν, συχνά, με βάση την παρόρμηση της στιγμής και δίχως έγνοια για τυχόν συνέπειες στους ίδιους ή στους άλλους. Εμπλέκονται συχνά σε ξυλοδαρμούς/κακοποιήσεις άλλων και δείχνουν χαρακτηριστική ανευθυνότητα για τις εργασιακές και οικονομικές τους υποχρεώσεις.
Η απουσία έγνοιας για τους άλλους, αλλά και η απουσία άγχους ή ενοχών, τους κάνει να αποδίδουν την ευθύνη των συνεπειών των πράξεών τους -που έβλαψαν κάποιον- στον ίδιο τον παθόντα, σε ατυχία ή σε οτιδήποτε άλλο εκτός από τον εαυτό τους. Κυνισμός, χλευασμός και αδιαφορία αποτελούν τους πλέον συνήθεις τρόπους αντίδρασής τους απέναντι στον πόνο και στη δυστυχία των άλλων.
Η πιθανότητα απόπειρας αυτοκτονίας ή θανάτου από αυτοκτονία ή άλλη απρόσμενη αιτία, όπως κάποιο ατύχημα, είναι αυξημένη στα άτομα με Α.Δ.Π.
Αιτιολογία
Όπως συμβαίνει με τις περισσότερες ψυχικές διαταραχές, έτσι και η Α.Δ.Π. θεωρείται πως είναι το αποτέλεσμα ενός συνδυασμού βιολογικών, γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων.
Ως παράγοντες κινδύνου που αφορούν στο περιβάλλον, και που είναι ευκολότερο να προληφθούν, θεωρούνται παιδικά βιώματα που σχετίζονται με φυσική, συναισθηματική και σεξουαλική κακοποίηση, συστηματική παραμέληση, συναναστροφή με παιδιά που επιδεικνύουν αντικοινωνική συμπεριφορά, και η ύπαρξη ενός γονέα με στοιχεία αντικοινωνικής συμπεριφοράς ή που κάνει συστηματική χρήση οινοπνεύματος.
Διάγνωση και συννοσηρότητα
Η συννοσηρότητα με κάποιου είδους διαταραχή χρήσης ουσιών κάποια στιγμή της ζωής είναι περίπου στο 80%. Συνύπαρξη υπάρχει και με άλλου είδους διαταραχές. Τέτοιες είναι οι αγχώδεις, οι συναισθηματικές ή οι διαταραχές σωματοποίησης. Επίσης, εμφανίζεται συχνά ο εθισμός στον τζόγο. Υπάρχει σύνδεση και με άλλες διαταραχές παρορμητικότητας και προσωπικότητας. Αυτές είναι κυρίως η μεταιχμιακή και η ναρκισσιστική διαταραχή.
Η διάγνωση «αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας» τίθεται όταν τα τυπικά χαρακτηριστικά της διαταραχής υπάρχουν ήδη από την παιδική ή πρώιμη εφηβική ηλικία, δηλαδή όταν πληρούνται τα κριτήρια της παραβατικής διαταραχής συμπεριφοράς πριν από την ηλικία των 15 χρόνων. Οι διάφορες εγκληματικές ή αντικοινωνικές συμπεριφορές, χωρίς προηγούμενη ύπαρξη παραβατικής συμπεριφοράς κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας, δεν είναι ταυτόσημες με την ύπαρξη Α.Δ.Π. Το ίδιο ισχύει και για αντικοινωνικές ή εγκληματικές συμπεριφορές που σχετίζονται με εξάρτηση και χρήση ουσιών.
Αντιμετώπιση
Τα άτομα με Α.Δ.Π. δεν έχουν συνήθως κανένα κίνητρο ή διάθεση αλλαγής της προβληματικής συμπεριφοράς τους. Σε περίπτωση που ζητήσουν κάποιου είδους βοήθεια, αυτή θα αφορά κάτι άλλο, όπως κάποια εξάρτηση από ουσίες, άγχος ή κατάθλιψη.
Εξαιτίας των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της προσωπικότητας των ατόμων αυτών. Η όποια θεραπευτική αντιμετώπιση σπάνια έχει ως στόχο τη διαταραχή προσωπικότητας αυτή καθαυτή. Αντίθετα, εστιάζεται στις συνέπειες του τρόπου ζωής τους. Τέτοια παραδείγματα είναι η χρήση ουσιών ή οι διάφορες εξαρτήσεις.
Τα άτομα με Α.Δ.Π. έχουν την ικανότητα να χειρίζονται τους άλλους. Μπορούν να γοητεύουν και να πείθουν τους γύρω τους. Αυτό καθιστά την όποια μορφή θεραπείας πραγματική δοκιμασία για τον θεραπευτή. Απαιτείται επαγγελματικότητα, σαφή όρια και συνήθης συγκρότηση. Όπως ακριβώς και με κάθε άλλο θεραπευόμενο, ο θεραπευτής οφείλει να δείχνει το δέοντα σεβασμό. Πρέπει να επιδεικνύει ευαισθησία για τις τεράστιες δυσκολίες τους. Αυτές δεν πρέπει να γίνονται αφορμή απόρριψης, απαξίωσης ή ηθικολογικών προτροπών.
Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να έχουμε υπόψη πως τα άτομα με αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας ή ψυχοπάθεια είναι «συναισθηματικά τυφλά». Δεν είναι απαραίτητα τα κακά και αιμοσταγή άτομα που ηδονίζονται κακοποιώντας τους άλλους. Αυτή είναι μια εικόνα που συχνά σκεφτόμαστε οι περισσότεροι.
Συχνές ερωτήσεις
1. Τι είναι η αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας;
Η αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας είναι μια επίμονη διαταραχή του τρόπου με τον οποίο ένα άτομο σχετίζεται με τους άλλους και αντιλαμβάνεται τους κοινωνικούς κανόνες και τα δικαιώματα των άλλων. Χαρακτηρίζεται από ένα σταθερό μοτίβο περιφρόνησης και παραβίασης των δικαιωμάτων των άλλων, εξαπάτησης, παρορμητικότητας, επιθετικότητας ή ανευθυνότητας.
2. Ποια είναι τα συμπτώματα της αντικοινωνικής διαταραχής προσωπικότητας;
Μπορεί να εμφανίζονται επαναλαμβανόμενες παραβιάσεις κανόνων και νόμων, εξαπάτηση ή χειριστική συμπεριφορά, παρορμητικότητα, επιθετικότητα, ανευθυνότητα και αδιαφορία για την ασφάλεια του εαυτού ή των άλλων. Συχνά υπάρχει περιορισμένη μεταμέλεια για τις συνέπειες των πράξεων και δυσκολία να αναγνωριστούν ή να ληφθούν υπόψη τα συναισθήματα και τα δικαιώματα των άλλων.
3. Ποια είναι τα αίτια της αντικοινωνικής διαταραχής προσωπικότητας;
Δεν υπάρχει μία μοναδική αιτία. Η ανάπτυξή της φαίνεται να συνδέεται με την αλληλεπίδραση βιολογικών, ψυχολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Δύσκολες εμπειρίες κατά την παιδική ηλικία, παραμέληση, κακοποίηση, σοβαρές δυσκολίες στο οικογενειακό περιβάλλον και ορισμένες ατομικές ευαλωτότητες μπορεί να συμβάλλουν, χωρίς όμως να οδηγούν αναπόφευκτα στη διαταραχή.
4. Είναι το ίδιο η αντικοινωνική συμπεριφορά με την αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας;
Όχι. Μια αντικοινωνική ή επιθετική συμπεριφορά δεν αρκεί για να διαγνωστεί διαταραχή προσωπικότητας. Η αντικοινωνική διαταραχή αφορά ένα επίμονο και διάχυτο μοτίβο λειτουργίας που εμφανίζεται σε διαφορετικούς τομείς της ζωής και αξιολογείται συνολικά από ειδικό ψυχικής υγείας.
5. Πώς επηρεάζει η αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας τις σχέσεις;
Μπορεί να δημιουργεί σημαντικές δυσκολίες στις προσωπικές και κοινωνικές σχέσεις, καθώς η εξαπάτηση, η εκμετάλλευση, η παρορμητικότητα, η επιθετικότητα και η περιορισμένη ενσυναίσθηση μπορούν να υπονομεύουν την εμπιστοσύνη και τη σταθερότητα. Οι σχέσεις μπορεί να χαρακτηρίζονται από συγκρούσεις και επαναλαμβανόμενα προβλήματα ορίων και ευθύνης.
6. Μπορεί να αντιμετωπιστεί η αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας;
Η αντιμετώπιση μπορεί να είναι δύσκολη, αλλά η θεραπευτική υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει σε συγκεκριμένες δυσκολίες, όπως η παρορμητικότητα, η επιθετικότητα, η διαχείριση των συναισθημάτων και η προβληματική συμπεριφορά. Η θεραπεία χρειάζεται να προσαρμόζεται στις ανάγκες του ατόμου και συχνά επικεντρώνεται σε συγκεκριμένα μοτίβα συμπεριφοράς και στις συνέπειές τους.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
